دنبالهدار (Comet) یک گلولهٔ برفی کیهانی است که از گازهای منجمد، سنگ و گرد و غبار ساختهشده و تقریباً به اندازهٔ یک شهر کوچک است. ساختار دنبالهدار شامل سه بخش هسته، گیسو و دم است. هسته بخش مرکزی آن است و از گرد و غبار و گاز و یخ ساخته شدهاست. وقتی که دنبالهدار نزدیک خورشید میشود، یخهای موجود در هستهٔ آن تبخیر میشود و تبدیل به ابر بزرگی پیرامون دنبالهدار میشود که گیسو نام دارد. نیروی مغناطیسی بسیار قوی است و طنابها، گرهها و نوارهایی تولید میکند که دم یونی را از دم گرد و غباری جدا میکند.
سرچشمه و منشأ دنبالهدارها، ابر اورت یا کمربند کویپر است. دنبالهدارها، غیر دورهای و دورهای هستند که غیر دورهایها گرانش محدود به خورشید ندارند و مدار آنها به شکل سهمی است. دنبالهدارهای دورهای نیز شامل دنبالهدارهای بلند مدت (بسیار بیشتر از ۲۰۰ سال) و کوتاه مدت (۲۰ تا ۲۰۰ سال) است. در نامگذاری دنبالهدارها، از نام کاشفان آنها –یک شخص یا فضاپیما– استفاده میشود. اتحادیهٔ بینالمللی اخترشناسی رهنمودی برای نامگذاری دنبالهدارها مشخص کردهاست.
دنبالهدارها تفاوتهایی با دیگر اجرام منظومهٔ خورشیدی از جمله سیارکها، شهابوارها، شهابها و شهابسنگها دارند که مهمترین آنها چیزی است که آنها از آن ساخته شدهاند. برای نمونه، سیارکها از فلزات و مواد سنگی و دنبالهدارها از یخ، گرد و غبار و مواد سنگی ساخته شدهاند.
در دوران باستان، دنبالهدارها به عنوان پیامبران خدا در نظر گرفته میشدند. در فرهنگهای مختلف، آنها عناوینی همچون «پیشروی حکم مجازات» و «تهدید گیتی» به خود گرفتهاند. برخی مانند کالین هامفریس، ستارهٔ بیتاللحم را یک دنبالهدار میدانند که در انجیل متی ذکرشده و راهنمای سه مغ به زادگاه عیسی مسیح است.
ویژگیها
دنبالهدارها، غیر دورهای و دورهای هستند. دنبالهدارهای غیر دورهای که از ابر اورت میآیند، گرانش محدود به خورشید ندارند و مدار آنها به شکل سهمی است و تنها یک بار خورشید را میبینند و هرگز دوباره باز نمیگردند. دنبالهدارهای دورهای نیز شامل دنبالهدارهای بلند مدت (بسیار بیشتر از ۲۰۰ سال) و کوتاه مدت است که به ترتیب از ابر اورت و کمربند کویپر سرچشمه میگیرند.
ویژگیها و رفتار دنبالهدارهایی که از ابر اورت ۰ تا ۲۰۰ سال) هستند و ویژگیهای مداری آنها نیز متفاوت است. دو خانوادهٔ بزرگ از دنبالهدارهای کوتاه مدت وجود دارد: نخست خانوادهٔ برجیس با دورهٔ کمتر از ۲۰ سال و دوم خانوادهٔ هالی با دورهٔ ۲۰ تا ۲۰۰ سال.
تفاوتهای دینامیکی این دو گروه ناشی از تأثیر اجسام دیگر است. اجسام ابر اورت توسط رویدادهایی که فراتر از منظومهٔ خورشیدی رخ میدهد، آشفته میشوند. اما دنبالهدارهای کمربند کویپر بهطور مستقیم توسط هیچ ستارهای به جز خورشید نمیتوانند آشفته شوند. اگر خورشید از کنار ستارهٔ دیگری (یا یک ابر بزرگ مولکولی) بگذرد، دنبالهدارها در مداری بیضیشکل و به سمت منظومهٔ خورشیدی به گردش در میآیند. اما سیارهٔ نپتون که بسیار نزدیک به کمربند کویپر است، نقش مهمی در ثبات مدار اجسام کمربند یا برعکس هل دادن اجسام به دورتر از مدار پیشین خود دارند.
نام گذاری
نامگذاری دنبالهدارها پیچیده است و نام آنها از روی کاشفشان –یک شخص یا فضاپیما– برگرفته میشود. برای نمونه، دنبالهدار شومیکر-لوی ۹ نهمین دنبالهداری بود که توسط یوجین مرل و کارولین شومیکر و دیوید لوی کشف شدهاست. این رهنمود توسط اتحادیهٔ بینالمللی اخترشناسی تنها در سدهٔ گذشته ایجاد شدهاست. از آنجا که فضاپیماها در نقطه بینی دنبالهدارها بسیار مؤثر است، دنبالهدارها در نامهای خود نام فضاپیماهایی همچون سوهو و وایز را دارند.
اتحادیهٔ بینالمللی اخترشناسی روشی را برای نامگذاری دنبالهدارها برگزیدهاست. این نامگذاری چهار مرحله دارد:
۱. ابتدا باید یکی از پیشوندهای زیر را برای اشاره به نوع دنبالهدارها مشخص کرد. این پیشوندها عبارتند از:
پیشوند پی (P): پیشوند دنبالهدارهای دورهای است.
پیشوند سی (C): پیشوند دنبالهدارهای غیر دورهای است.
پیشوند اکس (X): پیشوند دنبالهدارهایی است که نمیتوان مدار معنیداری برای آن محاسبه کرد.
پیشوند دی (D): پیشوند دنبالهدارهایی است که دیگر وجود ندارند یا پنداشته میشود که ناپیداست.
۲. سپس سال کشف دنبالهدار را مینویسند.
۳. در این مرحله، حرف بزرگ A یا B را برای فهمیدن این که دنبالهدار در نیمهٔ نخست ماه کشف شدهاست یا نیمهٔ دوم ماه، مینویسند. حرف بزرگ A را برای اشاره به نیمهٔ نخست ماه و حرف بزرگ B را برای اشاره به نیمهٔ دوم ماه مینویسند.
۴. در این مرحله، عددی مینویسند که نشاندهندهٔ چندمین جسمی است که در آن سال و آن نیمهٔ ماه کشف شدهاست.
برای نمونه، P/۲۰۱۳ B۳ سومین دنبالهدار کشفشده در نیمهٔ دوم ژانویهٔ ۲۰۱۳ است. وقتی که یک دنبالهدار برای دومین بار آشکار و مشاهده میشود، مرکز ریزسیارهٔ اتحادیهٔ بینالمللی اخترشناسی (MPC) یک شمارهٔ دائمی برای کشف آن میدهد. در این حالت، ابتدای نام دنبالهدار، نام دو کاشف آن (نام خانوادگی فرد یا یک واژه یا مخفف گروه اخترشناسی) را مینویسند. نامها به ترتیب زمانی پدیدار میشوند و نام کاشفان و ترتیب زمانی با یک ممیز از یکدیگر جدا میشوند. اما در برخی موارد نادر، نام دنبالهدار میتواند شامل نام سه کاشف یا عمومی باشد. نمونههایی از نامهای کامل این دنبالهدارها عبارتند از: ۱۱۹پی/پارکر–هارتلی و سی۱۹۹۵/اُ۱ (دنبالهدار هیل–باپ).
پ.ن : تصویر پست مربوط به دنباله دار مشهور هالی میباشد.
