اولین ماه زمستان سال ۱۲۹۰ شمسی برای اهالی تبریز ماهی مصیبتبار بود. روسها به دنبال جنگی چند روزه تبریز را اشغال و دست به کشتار مشروطهخواهان و غارت شهر زدند. این جنایات که به دنبال انحلال مجلس دوم با اولتیماتوم روسها در دوران مشروطه اتفاق افتاد، در بازخوانی تاریخ معاصر ما کمتر دیده شده است. اگرچه روسها از این دست جنایات در تبریز، رشت، انزلی و مشهد کم مرتکب نشدهاند.
داستان از کجا آغاز شد؟
محمدعلی شاه قاجار در سال ۱۲۸۸ سقوط کرد و مشروطهخواهان بر تهران مسلط شدند. مجلسی که به فرمان شاه به توپ بسته شده بود دوباره باز شد و نمایندگان تصمیم به سامان امور داشتند. از این رو مجلس برای اداره امور گمرکات و مالیه دست به استخدام مورگان شوستر مستشار آمریکایی زد. شوستر تلاش کرد تا با منظم ساختن وضعیت مالی ایران نفوذ روس و انگلیس را محدود سازد. اقدامات شوستر از همان ابتدا با مخالفت شدید روسها مواجه بود. چرا که بر اساس قرارداد ۱۹۰۷، روسیه و انگلستان شمال و جنوب ایران را میان خود تقسیم کرده بودند و تلاشهای شوستر برای مدیریت امور مالی شمال ایران به مذاق روسها خوش نمیآمد.
عقبنشینی تهران در برابر اولتیماتوم، قزاقهای مستقر در تبریز را جری کرد. ۲۹ آذرماه روسها دو سرباز بیگناه ایرانی را کشتند و بخشهایی از تبریز را اشغال کردند.
کسروی میگوید روسها به بهانه اینکه مجاهدان تبریز باید خلع سلاح شوند در کوچه و بازار مستقر شده، به آزار و اذیت مردم پرداختند، بدین ترتیب درگیری در تبریز آغاز شد. تلاشها برای راضی کردن روسها به توقف تیراندازی در شهر نتیجهای نداد، هم از این رو ثقهالاسلام روحانی بلندپایه تبریزی و ضیاءالدوله نماینده دولت از مجاهدان خواستند «برای نگهداری خود جنگ کنید.»(۵) روسها که تصور نمیکردند مجاهدان تبریز در برابرشان مقاومت کنند غافلگیر شدند. در همان روز دهها سرباز و افسر روسی به دنبال یورش مجاهدان در تبریز کشته شدند. این آغازی بر ۵ روز جنگ و گریز میان مجاهدان تبریز و ارتش تا دندان مسلح تزار بود.
صبح عاشورای سال ۱۲۹۰ شمسی روسها ۸ تن از مشروطهخواهان از جمله ثقهالاسلام و دو جوان ۱۶ و ۱۸ ساله را به تبریز آوردند و در برابر چشمان مردم عزادار تبریز به دار کشیدند. حسن جوان هجده ساله تبریزی هنگام اعدام فریاد زد: 《زنده باد ایران، زنده باد مشروطه
در حالي كه روز دهم محرم، مردم گرفتار و وحشتزده تبریز، روی ایمان و علایق مذهبی مشغول انجام مراسم عزاداری حضرت سیدالشهداء (ع) بودند اول صبح، در سربازخانه چوبهدار دستهجمعی برپا شد و بعداز ظهر آن روز خونین 9 نفر دستگیرشدگان را از باغشمال به سربازخانه آوردند تا به دار کشیدن آنها، صدای آزادیخواهی مردم تبریز را خاموش کنند.
ثقهالاسلام: راضیام مرا در سیبری به شکستن سنگ چخماق وادار كنند اما بیرق روس در این مملکت نباشد!
