شهریورگان، جشن پاسداشت شهریاری آرمانی شهریورگان، جشنِ آتشی در ستایش و گرامیداشت «شهریور» است. شهریور در زبان اوستایی خْشَثْرَوَئریَ و در زبان پارسیگ (پهلوی): شهریور و شهرویر است. بخش نخست این واژه (خْشَثْرَ) به چِم (معنای) «پادشاهی، شهریاری؛ گسترهی پادشاهی، نیروی شهریاری؛ کشور، سرزمین» است و واژههای «شهر» و «شهریار» و «اردشیر» از این واژه برآمده است.
چهارمین روز از ماه شهریور در گاهشماری زرتشتی، جشن شهریورگان است. در گاهشماری خیامی به دلیل ۳۱ روزه بودن ۶ ماه نخست سال، این جشن ۵ روز به جلو برده شده و در سی ام مرداد ماه است.
شهریورگان یا آذرجشن از جمله جشنهای دوازدگانه سال ایران باستان بوده است و از شمار جشنهای آتش بوده است. روز چهارم از هر ماه به نام شهریور استو چهارم ماه شهریور جشن شهریورگان است. امروزه زرتشتیان این جشن را به عنوان روز پدر درنظر میگیرند. زیرا شهریور امشاسپند ویژگی نرینه دارد. در باور زرتشتی سه امشاسپند ویژگی نرینه (وهومن و اشاوهیشتا و خشتره وئیریه) و سه امشاسپند ویژگی مادینه (سپنته آرمئیتی و خورداد و امرداد) دارند. بنابراین، شهریور که نماد مردانه است و هم نمادی از نیرومند در کنار فروتنی و دهشمندی و شهریاری بر خویشتن است، میتواند بهترین توصیف از پدران نیکو باشد.
همچنین، برخیها این روز را روز زادروز کوروش میدانند. امروزه در جشن شهریورگان زرتشتیان در نیایشگاهها گرد هم آمده و به شادی و همچنین نیایش همگانی میپردازند.
ما نیز این روز را به پدران عزیز میهن شادباش میگوییم.
واژه شهریور در گاتها «خشتره وئیریه» است که بعدها به شکل ساده شده شهریور تبدیل شده است. «خشتره» به معنای شهریاری و «وئیریه» به معنای آرزو شده است. بنابراین، خشتره وئیریه به گفتار ساده «شهریاری آرزو شده» میشود.
به موجب یزدانشناسی اوستایی، شهریور میان امشاسپندان یا ملائک و ایزدان ششگانه از لحاظ مرتبه و مقام دومین است. اول بهمن و دوم شهریور. این نام در اوستا خشتر وئیریه آمده که جزء اول به معنی کشور و پادشاهی و جزء دوم به معنی آرزو شده است. پس رویهم به معنی پادشاهی یا کشور آرزو شده و مجازاً به مفهوم عام از آن بهشت نیز اراده شده است.
چنانکه همه امشاسپندان دارای دو وجه مینوی و زمینی هستند این امشاسپند در جهان مینوی نماینده قدرت و شهریاری مطلقه اهورامزدا و در زمین نگاهبانی و سرپرست فلزات و جنگ ابزارها و سلاحها به او محول است. ما نمیدانیم چرا شهریورگان از شمار جشنهای آتش به شمار میرفته است.
چنانکه گفته شد اين فرشته مظهر سلطنت آسمانی و قدرت رحمانی است و هميشه خواهان فر و بزرگی و نيرومندی است. در جهان مادی، نگهبان زر و سيم و فلزات ديگر و دستگير بينوايان و فرشته رحم و مروت است. پادشاهان دادگر تحت و حمايت اين فرشته مقتدر هستند. نظر به همين صفات پاک است که ايرانيان قديم اين روز را جشن میگرفتند و به فقرا طعام میدادند. چون اين جشن به پادشاهان دادگر بستگی دارد که نماينده سلطنت آسمانی هستند، لذا معمولا در اين جشن بايد به حضور پادشاهان بروند و شادباش بگويند.
ابوريحان در صفحه ۲۵۱ ترجمه آثار و الباقيه مینويسد ((شهريور ماه روز چهارم آن شهريور روز است و آن به مناسبت توافق دو اسم جشن است و آن را شهريورگان گويند . معنی شهريور دوستی و آرزو است، شهريور فرشته ای است که به جواهر هفتگانه از قبيل طلا و نقره و ديگر فلزات که برقراری صنعت و دوام دنيا و مردم به آنها بستگی دارد موکل است))
برای جشن شهريورگان از دو گونه ديگر میتوان برتری قائل شد:
اول اينکه در اين ماه محصولات کشت و زرع جمع آوری میشود و چون معمولا برای به دست آوردن نتيجه هر کاری جشن و شادی لازم است، لذا شهريورگان به مناسبت نتيجه گرفتن از نعمت کشت و کار و به دست آوردن محصولات بخصوص برای کشاورزان بهترين جشن وشادی است و در واقع جشن سر خرمن است.دوم اينکه در اين ماه پاييزهکاری شروع میشود و چون معمولا هر کار نيکی را با شادی بايد آغاز کرد از اين لحاظ جشن شهريورگان را میتوان آغاز فصل جديد ديگری از هنگام کشت و زرع دانست و آنرا مورد احترام قرار داد با دلايلی که ذکر شد جشن شهريورگان به خصوص برای کشاورزان از لحاظ جمعآوری محصول و به دست آوردن خرمن و همچنين از نقطهنظر شروع به کار پاييزه بهترين جشن و شادمانی است و به همين جهت نسبت به آن احترام زيادی قائل بودند و با شادی فراوان مراسم آنرا بجای میآوردند.
در جشن شهریورگان مردم در خانهها آتش میافروختند و ستایش خداوند و شکر نعمتهای او را به جای میآوردند. در خانهها اغلب مهمانی برپا کرده و خوراکهای متنوع و ویژه تدارک میدیدند و به مناسبت تغییر هوا، شبهنگام در بامها نیز آتش روشن میکردند. امروزه متأسفانه بقایای جشن شهریورگان نیز میان زرتشتیان فراموش شده و فقط برخی از خانوادههای قدیم در کرمان به گونه محدودی این جشن را برگزار میکنند.
منبع : محبوبه پور یوسفی وب سایت کجارو