1. آیاتی که بهصراحت، وجود موجودات آسمانی را مطرح میکنند.
2. آیاتی که وجود موجودات هوشمند را تأیید میکنند.
3. آیاتی که یکی از احتمالات تفسیری آن، وجود حیات در آسمانهاست.
گروه اول: جنبندگان آسمانی
برخی مفسران و دانشمندان براین عقیدهاند که واژه «دابّة» در آیات قرآن، به وجود موجوداتی زنده در خارج از زمین اشاره دارد.
وَ مِنْ آیَاتِه خَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَ مَا بَثَّ فِیهمَا مِنْ دَابَّةٍ وَ هُوَ عَلَی جَمْعِهمْ إِذَا یَشَاءُ قَدِیرٌ. (شوری / 29؛ در نحل/ 49 نیز تعبیر «دابه» آمده است)
و از نشانههای اوست آفرینش آسمانها و زمین و آنچه از جنبندگان در آندو پراکنده کرده است؛ و او هرگاه بخواهد بر جمعآوری آنها تواناست.
مفهومشناسی
واژه «دابَّة» از ماده «دبب» بهمعنای راهرفتن و حرکت روی زمین است. البته از راهرفتن معمولی آرامتر است. این راه رفتن آنچنان آرام است که حواس آنرا درک نمیکند و در فارسی «جنبیدن» گفته میشود. این واژه بر مذکر و مؤنث اطلاق میشود و جمع آن «دوابّ» است و بیشتر در مورد حیواناتی بهکار میرود که بر آن سوار میشوند.
قرآن کریم در سوره نور به توضیح چیستی دابّه پرداخته، میفرماید:
وَاللَّهُ خَلَقَ کُلَّ دَابَّةٍ مِنْ مَاءٍ فَمِنْهُمْ مَنْ یَمْشِی عَلَی بَطْنِه وَ مِنْهُمْ مَنْ یَمْشِی عَلَی رِجْلَیْنِ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَمْشِی عَلَی أَرْبَعٍ یَخْلُقُ اللَّهُ مَا یَشَاءُ إِنَّ اللَّهَ عَلَی کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. (نور / 45)
و خدا هر جنبندهای را از آبی آفرید؛ پس برخی از آنها کسانی هستند که بر شکم خود راه میروند و برخی از آنها کسانی هستند که بر دو پای خود راه میروند و برخی از آنها کسانی هستند که بر چهار (پا) راه میروند؛ خدا آنچه را بخواهد میآفریند، [چرا]که خدا بر هر چیزی تواناست.
دیدگاههای تفسیری
فخررازی در بیان مراد از دابّه،
بعید نیست بگوییم خداوند در آسمانها، انواعی از حیوانات را خلق کرد که مانند انسان روی زمین، آنها هم حرکت دارند و راه میروند.
زمخشری نیز دلالت آیه 49 سوره نحل بر وجود موجوداتی آسمانی که همچون انسانها بر روی زمین راه میروند را بهعنوان اولین احتمال در آیه بیان میکند.
فیض کاشانی نیز به اینکه ماده «دبب» بر حرکات جسمانی اطلاق میشود، تصریح دارد. ایشان اگرچه به دلالت آیه بر وجود حیات فرازمینی تصریح نکرده است ولی با بیان این نکته که ملائکه دارای مکان و حرکت جسمانی نیستند، به احتمالِ اشاره آیه به موجودات آسمانی، توجه داده است.
نویسندگان المیزان و تفسیر نمونه (مکارم شیرازی، 1371: 20 / 436 ـ 439) نیز بر دلالت این آیات بر حیات فرازمینی تأکید دارند. علامه طباطبایی ذیل آیه 49 سوره نحل مینویسد:
این آیه دلالت دارد که در غیر کره زمین از کرات آسمانی نیز جنبندگانی هستند که در آنجا مسکن داشته و زندگی میکنند.
نویسنده قاموس قرآن نیز از معاصرینی است که دلالت این آیات را بر وجود زیست فرازمینی قطعی میداند و ادامه آیه که میفرماید: «عَلىَ جَمْعِهمْ إِذا یَشاءُ قَدِیرٌ» را اشاره به برقراری ارتباط بین اهل زمین و آنها میشمارد.! تعبیر «دابّه» را اشاره به وجود موجودات زنده در آسمان میدانند.
نقد و بررسی
با توجه به توصیفات و ویژگیهایی که قرآن از دابّه ارائه میدهد میتوان دریافت که این واژه در زبان قرآن بر موجود مادی و جسمانی اطلاق میشود. خلقت از آب، حرکت بر دو یا چهار پا یا خزیدن از این ویژگیهاست. علاوه بر این، مفهوم لغوی ماده «دبب» نیز، بهطور ضمنی، مادی بودن «دابّه» را تأیید میکند. از اینرو، واژه «دابّه» جنبنده غیرمادی مانند فرشته یا جن را در برنمیگیرد.
عطف واژه ملائک بر دابّه و مقابله بین آندو در آیه 49 سوره نحل نشاندهنده تفاوت آندو است و این نکته، شاهد دیگری بر عدم صحت اطلاق لفظ دابّه بر فرشتگان است.
علاوه بر این، در همین آیه شریفه، عبارت «ما فى الأَرض» بر «ما فى السَّمَاواتِ» و «دابّه» بر «ملائکه» عطف شده، که نشان میدهد «دابّه» یا جنبنده جسمانی، در هر دو وجود دارد؛ زیرا همانطور که ملائکه در هر دو وجود دارد، لازم است دابه هم در هر دو وجود داشته باشد و این بهدلیل لزوم حکم معطوف و معطوفعلیه است.
علاوه بر این، تأمل در سیاق این آیه، یعنی آیات قبل و بعد از آیه 49 سوره نحل، نشان میدهد که خداوند در آیه «أ َوَ لَمْ یَرَوا إِلَی مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَیْءٍ یَتَفَیَّأُ ظِلالُهُ عَنِ الْیَمِینِ وَالشَّمَائِلِ سُجَّدًا لِلَّه وَ هُمْ دَاخِرُونَ» (نحل / 48) به سجده تمام اشیای بیجان، ازجمله سایهها، اشاره کرده و سپس در ابتدای آیه 49، سجده موجودات جاندار آسمان و زمین را یادآوری میکند و در انتهای آیه به توصیف ملائکه و بیان عبودیت آنها میپردازد.
قرآن کریم در این آیه، به بیان عبادت تکوینی و تشریعی تمام هستی، اعم از موجودات جاندار، بیجان و ملائکه پرداخته و بهروشنی از وجود موجوداتی زنده، غیر از ملائکه، در آسمانها سخن میگوید.
ممکن است کسی مراد از «سماء» در این آیات را جوّ اطراف زمین بداند که در آن موجودات میکروسکوپی و نیز پرندگان وجود دارند و آیه به آنها اشاره دارد؛ درحالیکه اطلاق اولیه سماء، بر آسمان بالای سر انسانها (جایگاه ستارگان و سیارات) است و اطلاق آن بر جوّ اطراف زمین و یا دیگر مصادیق، نیاز به قرینهای دارد که در این آیات موجود نیست.
گروه دوم: موجودات هوشمند در آسمانها(درپست های بعدی)