نگاهی به آثار قیصر امین پور در عرصه موسیقی

مي‌گفت: «شعاع درد مرا ضرب در عذاب کنيد / مگر مساحت رنج مرا حساب کنيد» لابد براي همين بود که آن‌قدر زود پرکشيد. ارديبهشت ماه عاشقان است و سالروز ميلاد «قيصر امين‌پور» که يک روز سرود: «و قاف حرف آخر عشق است، آنجا که نام کوچک من آغاز مي‌شود...» او تنها 48 سال عمر کرد و با اين وجود، نه‌تنها در ادبيات ايران، سهم بزرگي نصيب خود کرد، که موسيقي ايران نيز از اشعارش بهره‌ها برد. «قيصر امين‌پور» موسيقي شعر را مي‌شناخت و تناسب ميان موسيقي و مضمون شعرهايش، تصاويري بديع و بکر آفريده است. توازن موسيقي را مي‌توان در آواها، هجاها، وزن و قافيه‌ي اشعار او مشاهده کرد. او گاه روي ملودي يک آهنگساز شعري نوشته و گاه خواننده يا آهنگسازي از بين اشعارش کاري را انتخاب کرده است. فعاليت او در اين حوزه، روحي تازه به هواي ترانه‌ي ايران در دهه‌ي هفتاد دميد. قيصر شاعري گزيده‌گو بود. مجموع اشعارش به هزار بيت هم نمي‌رسد و همين گزيده‌گويي را در کارنامه‌ هشت‌ساله ترانه‌سرايي او مي‌بينيم. ترانه‌هاي قيصر با همين شمار اندک، اثرگذاري بسيار داشته‌اند. بيشتر اين ترانه‌ها را عليرضا افتخاري و محمد اصفهاني خوانده‌اند. اما هنرمندان بسياري هم، خصوصاً پس از درگذشت قيصر، سراغ اشعار و غزل‌هايش رفته‌اند و به آهنگسازي و خواندن اين آثار پرداخته‌اند و حتي آلبوم‌هايي با محوريت اشعار او توليد کرده‌اند. شايد يکي از دلايل اقبال به آثار او اين است که تناسب موضوع و موسيقي در کارهاي او به حد کمال است؛ گويي او اوزان شعرهايش را انتخاب نمي‌کرد؛ بلکه شعر در ذهن او با وزن متناسب خود شکفته مي‌شد و از همين رو است که منتقدان بر اين عقيده‌اند که آن زمان که مضمون اشعار او اندوه‌بار است، وزن شعر آرام و ملايم و آنجا که هيجانات بر او غلبه پيدا مي‌کرد، ضرب آهنگ کلامش تند و پرشور مي‌شد. در اين گزارش نگاهي کوتاه به برخي از اشعار او داريم که دست‌مايه‌ي کار آهنگ‌سازان شده است. عليرضا افتخاري، عباس خوشدل و قيصر امين‌پور شايد يکي از مهم‌ترين آثاري که در آن از اشعار «قيصر» استفاده شده، آلبوم «نيلوفرانه» باشد. اين آلبوم به آهنگسازي عباس خوشدل با تک‌نوازي جلال ذوالفنون و خوانندگي عليرضا افتخاري، يکي از موفق‌ترين آلبوم‌هاي موسيقي سنتي ايران است که تمامي اشعار آن از «قيصر امين‌پور» بود. «نيلوفرانه 1» که به گفته‌ي خواننده و عوامل، در مورد حضرت ولي‌عصر (عجل‌الله تعالي فرجه الشريف) ساخته شده، هم‌چنان يکي از پرفروش‌ترين آلبوم‌هاي تاريخ موسيقي ايران است، به‌طوري که «عباس خوشدل» در گفت‌وگويي دراين باره بيان داشت: «تيراژ آن از مرز 15 ميليون نسخه گذشته و به قول مدير توليد اين آلبوم، از هر چهار جوان ايراني، يک نفر اين آلبوم را مي‌شناسد.»‌ استفاده از اين آلبوم در فيلم «ليلا»ي مهرجويي هم بر عمومي‌شدن آن افزود. «نيلوفرانه» در اين سال‌ها چندين بار توسط ارکستر ملي اجرا شد که نخستين بار آن در سال 1395 بود. افتخاري بعدها در تلويزيون اين آلبوم را بهترين اثر عمرش بيان کرد و گفت: «من در تنهايي خويش ترانه‌هاي آن را با خود زمزمه مي‌کنم». همچنين در آلبوم «نيلوفرانه 2» که در سال 1378 توليد شد، آثاري چون «اي عاشقان»، «تشنه‌ي طوفان»، «از اوج آسمان‌ها»، «آه سحري» و «انتظار دل» از اين شاعر استفاده شد. شايد همين تجربه‌ي موفق بود که سبب شد «عباس خوشدل» بار ديگر در آلبوم «شبان عاشق» از اشعار او چون «عطر گيسو»، «جام نگاه»، «دعاي دل» و «شبان عاشق» بهره بگيرد و افتخاري بخواند: «واي از دل ديوانه‌ام، زين دشمن هم‌خانه‌ام / همسايه با بيگانه‌ام، ويران‌تر از ويرانه‌ام». «عليرضا افتخاري» نيز در آلبوم «تنها تو مي‌ماني» به آهنگسازي «امير رحيمي آذر» و «علي خشتي‌نژاد»، از اشعار او چون «خسته‌ام از اين کوير» و «تنها تو مي‌ماني» بهره برد: «خسته ام از اين کوير، اين کوير کور و پير / اين هبوط بي دليل، اين سقوط ناگزير». حسام‌الدين سراج و قيصر امين‌پور «حسام‌الدين سراج» يکي از دوستان نزديک «قيصر» بود. آن‌روز که خبر مرگ «قيصر» آمد، سراج درباره‌اش نوشت: «در آسمان ابري دلم خاطرات او مرور مي‌شوند و آن شب‌هاي شور و شعر و درد و داغ و گلچين زمانه که گل‌هاي باغ را يکي پس از ديگري چيد و داغ فراق بر دل‌ها نشاند. «قيصر» رفت؛ اما خيل دل‌ها را با خود برد. او بردبار و خوش‌خلق بود و براي همه معاشرانش مظهر متانت و وقار و... قيصر خوش لحن و مبدع زلال بود و اشعارش صفا و معصوميتي کودکي داشت. گرچه به لحاظ صنعت شعر قوي و استوار بود، از عهد آدم و از آغاز عالم عاشق بود و با آسمان هم‌راز. از کلامش بوي معرفت استشمام مي‌شد. معرفتي که به زبان امروز بيان مي‌شد. راز و نيازش عاري از تکلف و تصنع و ريا بود. با دلش رو راست بود و آنچه را دلش نمي‌پذيرفت، نمي‌گفت تا آنجا که صفاي روح و زلالي باطن را فراتر از بازي واژه‌ها مي‌دانست.» اين خواننده در آلبوم «وداع»، «ني‌نامه» را بر اساس اشعار او خواند: «خوشا از دل نم اشکي فشاندن / به آبي آتش دل را نشاندن / خوشا زان عشق‌بازان ياد کردن/ زبان را زخمه فرياد کردن». اين خواننده چند قطعه موفق ديگر را هم با اشعار قيصر امين‌پور اجرا کرده که درباره‌اش مي‌گويد: «شعرهاي او و به‌خصوص ني‌نامه‌اش مضمون و بيان تاثيرگذاري داشته و چند لايه است‌. قيصر از آن دسته شاعراني است که هنوز به‌خوبي او را نشناخته‌ايم و نسل‌هاي بعد پي به قوت شعر او مي‌برند». «حسام‌الدين سراج» در «گريه‌ بي‌بهانه» نيز که ضبط‌ش هم‌زمان با مرگ «قيصر» بود، از سه شعر او بهره برد که از جمله‌ي آن «لاله پرپر» است که فضايي از صلح و جنگ دارد. «سر زد ز دل دوباره غم کودکانه‌اي / آهسته مي‌تراود از اين غم ترانه‌اي» نيز ديگر اثر اين آلبوم است که پيش از آن در کتاب «دستور زبان عشق» آمده بود. ناصر چشم‌آذر و قيصر امين‌پور «بوي ماه مهر» شايد يکي از خاطره‌انگيزترين اشعار قيصر باشد که «ناصر چشم‌آذر» آن را آهنگ‌سازي کرد. آهنگ‌ساز اجراي اين اثر را به تعدادي از کودکان سپرد. اين‌ که نخستين‌ بار قيصر ساخت چنين اثري را به مرحوم چشم‌آذر پيشنهاد کرده يا نه، معلوم نيست. عليرضا قرباني، مهيار عليزاده و قيصر امين‌پور يکي از متاخرترين شعرهاي «قيصر» که به زبان موسيقي در آمده، «من از عهد آدم تو را دوست دارم» است که مهيار عليزاده و عليرضا قرباني در آلبوم «دخت پري‌وار» از آن استفاده کردند: «من از عهد آدم تو را دوست دارم / از آغاز عالم تو را دوست دارم / چه شب‌ها من و آسمان تا دم صبح / سروديم نم‌نم، تو را دوست دارم». ارکستر سمفونيک تهران و قيصر امين‌پور ارکستر سمفونيک تهران در سال 89 به مناسبت بيستمين سالگرد ارتحال امام خميني (ره) کنسرت «فرياد هجران» را به رهبري «منوچهر صهبايي» با همراهي گروه کر دفتر موسيقي ارشاد و خوانندگي «عبدالحسين مختاباد» روي صحنه برد. در اين کنسرت «هبوط» براساس شعري از قيصر امين‌پور اجرا شد. سينا سرلک و قيصر امين‌پور «سينا سرلک» در آلبوم «راز پرواز» 6 شعر از آثار قيصر را براي اجرا برگزيد. آهنگ محلي بختياري و قيصر امين‌پور آهنگ محلي بختياري «سوز قصيلي» از قيصر امين‌پور، به آهنگسازي «اميد نيلدار» و خوانندگي «مجتبي الياسي» است. قيصر در آن سروده: «قافله بار کُنه دلم و بارس / چي باري سر دلم گرت غوارس / قافله بار کُنه ز شاه خراسو / دلم چي چاله تشي مَنده و جاسو (کاروانيان بار بستند و از شاه خراسان حرکت کردند. دلم چون آتش جاي کاروان زخمي‌ست بر پهنه‌ي دشت)». بامداد فلاحتي و قيصر امين‌پور آلبوم «آبروي آب» با آهنگسازي «شاهين شهبازي» و صداي «بامداد فلاحتي» نيز بر اساس اشعار او ساخته شده است. در اين آلبوم عناوين همه‌ي آهنگ‌ها از جمله «نشاني»، «آبروي آب»، «غزل شرقي»، «عاشقي را رعايت کنيم»، «معني جمال»، «دستور زبان عشق»، «اگر دل دليل است» و «عهد آدم» برگرفته از اشعار و غرل‌هاي قيصر امين‌پور است و از جمله‌ي آن مي‌توان به اين شعر اشاره کرد: «ما را به حال خود بگذاريد و بگذريد / از خيل رفتگان بشماريد و بگذريد / اکنون که پا به روي دل ما گذاشتيد / پس دست بر دلم مگذاريد و بگذريد». ‍‍محمد معتمدي و قيصر امين پور تک‌آهنگ «لبخند صبح» با صداي «محمد معتمدي» و آهنگ‌سازي «هادي آرزم» که در آلبوم «آبروي آب» و با صداي «بامداد فلاحتي» نيز خوانده شده از ديگر اجراهاي اشعار امين‌پور است که به صورت تصنيف ارکسترال در دستگاه ماهور ساخته شده است. موسيقي پاپ و قيصر امين‌پور اين تنها اهالي موسيقي سنتي نيستند که از اشعار او بهره برده‌اند. ترانه آهنگ «سربلند» از آلبوم «دوستت دارم» با صداي زنده‌نام «ناصر عبداللهي» با مطلع «سراپا اگر زرد و پژمرده‌ايم / ولي دل به پاييز نسپرده‌ايم» از اشعار قيصر است. «محمد اصفهاني» نيز در آلبوم‌هاي «حسرت»، «فاصله»، «نون و دلقک»، «تنها ماندم»، «برکت» و «گلچين» در زمان حيات قيصر به اجراي ترانه‌هاي او پرداخت. آهنگ «فرصت بدرود» به آهنگسازي فريدون شهبازيان که 1376 در آلبوم «گلچين» منتشر شد و آهنگ «به يادت» با آهنگسازي عليرضا کهن‌ديري (سال 1378) در آلبوم «فاصله» از همکاري‌هاي محمد اصفهاني با امين‌پور است. در آلبوم «نون و دلقک» که سال 1381 منتشر شد نيز قطعه‌ي «بوي بارون» به آهنگسازي همايون خرم، که پرفروش‌ترين آلبوم پاپ در ايران بود، ترانه‌ي قيصرامين‌پور است. از ديگر همکاري‌هاي محمد اصفهاني با امين‌پور مي‌توان به آلبوم «تنها ماندم» که سال 1379 منتشر شد و آهنگ «فرياد» به آهنگسازي همايون خرم اشاره کرد. در آلبوم «حسرت» نيز آهنگ «آفتاب مهرباني» به آهنگسازي شهرام حسن‌زاده از ديگر اجراهاي موفق اين خواننده از شعر قيصر است. سال 1384 نيز قطعه‌ي «طلب» در آلبوم «برکت» به آهنگسازي خود محمد اصفهاني از ديگر اجراهاي وي از شعر امين‌پور است. «رضا يزداني» نيز در آلبوم «خاطرات مبهم» با آهنگسازي کارن همايونفر از يکي از اشعار او بهره برد: «هزار خواهش و آيا / هزار پرسش و اما/ هزار چون و هزاران چراي بي‌زيرا» نوحه‌خواني و قيصر امين‌پور «حسين فخري» غزلي از قيصر امين‌پور را با نام «جزر و مد» به صورت نوحه اجرا کرده است.