ترکمنستان (به ترکمنی: Türkmenistan) با نام رسمی جمهوری ترکمنستان کشوری در خاورمیانه و آسیا میانه است. این کشور تا سال ۱۹۹۱ با نام جمهوری شورایی ترکمنستان یکی از جمهوریهای تشکیل دهندهٔ اتحاد شوروی بود. ترکمنستان از جنوب با افغانستان و ایران، از شمال با ازبکستان و قزاقستان و از مغرب با دریای کاسپین همسایه و از طریق این دریا با کشورهای جمهوری آذربایجان و روسیه نیز همسایه است. نام کشور «ترکمنستان» از دو بخش «ترکمن» و «ستان» تشکیل شده که به معنای «سرزمین ترکمنها» است. بیشتر مردم این کشور از قوم ترکمن هستند و به زبان ترکمنی (شاخهای از زبانهای ترکیتبار) صحبت میکنند.
۸۰٪ درصد مساحت ترکمنستان را بیابان قرهقوم تشکیل میدهد. در این بیابان در هر جا که آب وجود داشتهاست روستاها و شهرهای بزرگ و پرجمعیتی به وجود آمدهاست و دارای آب و هوای خشک است؛ ولی ناحیه رشته کوه کپه داغ در جنوب کشور و نزدیکی مرز ایران آب و هوای مناسبی دارد و عشق آباد، مرو و سایر شهرهای مهم در این ناحیه هستند. ترکمنستان دارای منابع بزرگ گاز است که آن را به کشورهای مختلف از جمله ایران صادر میکند. این کشور در شمال شرقی ایران قرار دارد.
تاریخ باستانی محدوده جغرافیایی ترکمنستان امروزی از حدود ۲۰۰۰ سال پیش از میلاد با ورود اقوام ایرانی از تبار هند و اروپایی به منطقه آغاز میشود. تاریخ مکتوب ترکمنستان با پیروزی و فتوحات هخامنشیان در این سرزمین که جزئی از تاریخ ایران است، آغاز میگردد. ایرانیتباران این خطه جغرافیایی به صورت چادرنشینی و نیمه-ایلیاتی زندگی میکردند. آب و هوای خشک بیابانی و زمینهای استپ عامل زندگی کوچنشینی در آسیای مرکزی و اوراسیا بودهاست؛ نوعی زندگی که پرورش و نگهداری اسب نقش بسزایی در فرهنگ و آدابشان داشتهاست. برخی از این اقوام شناخته شده شامل ماساگتها، سکاها، سغدها (اجداد خوارزمشاهیان) میباشند. ترکمنستان همواره محل گذری برای اقوام مهاجم و مهاجر جنوبی همانند تمدنهای میان رودان، ایلام و تمدن دره سند بودهاست. اکثر ساکنین ترکمنستان در خلال استیلای ترکان غز یکتاپرست بودند. ترکان غز زبان ترکی ترکمنی را با حکمرانی بر این منطقه رفتهرفته ترویج دادند. در دوران حکومت ترکان، فرهنگ اسلام که توسط اعراب به ترکمنستان آورده شده بود با آداب و رسوم محلی ایرانی ادغام گردید و بعدها این فرهنگ مخلوط شده، به نوبه خود تحت تأثیر و تغییر زمامداران ترک نظیر دودمان سلجوقیان قرار گرفت. در طول قرون وسطی، یورش چنگیزخان و مغولها ترکمنستان را ویران نمود و بعدها این ویرانی با تهاجم رقابت گونه تیمور لنگ و ازبکها بر این سرزمین، ادامه پیدا کرد. در دوران قاجار نیز یورش آقامحمدخان به ترکمنهای سوین خان در شمال گرگان، قیام خواجه یوسف کاشغری که خود را سلطان ترکستان مینامید در منطقه استرآباد و گرگانرود علیه حکومت فتحعلیشاه، حمله آتانیاز حاکم خیوه به کمک طوایف ترکمن به سوی مشهد و سرخس در سال ۱۲۳۹ ه. ق، شورش قیات خان رهبر ترکمنهای یموت جعفربای در ناحیه کمشتپه علیه حکومت ایران در سال ۱۲۴۲، و جنگ مرو در سالهای ۸–۱۲۷۶ میان سپاه محمدشاه قاجار و ایلات ترکمن از مهمترین منازعات نظامی این دوران است. در اواخر قرن نوزدهم، ترکمنستان امروزی به شکلی اساسی به وسیله استیلا و یورش امپراتوری روسیه دچار تغییر اساسی شد و چند دهه بعد پس از انقلاب ۱۹۱۷ روسیه با شکلگیری اتحاد جماهیر شوروی، از یک جامعه قبیلهای اسلامی به یک جامعه لنینیستی مطلقه تبدیل شد. در سال ۱۹۹۱ میلادی ترکمنستان به استقلال رسید. صفر مراد نیازوف یکی از رهبران محلی کمونیست، خود را به عنوان رهبر مطلقه و بلامنازع ترکمنستان اعلام کرد. در سال ۱۹۹۱ میلادی ترکمنستان به استقلال رسید. صفر مراد نیازوف یکی از رهبران محلی کمونیست، خود را به عنوان رهبر مطلقه و بلامنازع ترکمنستان اعلام کرد. او ترکمنستان تازه استقلال یافته را به شکلی کامل، تحت اقتدارگرایی مطلق خود درآورد. او تا پایان زمامداری خود (۲۰۰۶ میلادی) که با مرگش به پایان رسید در برابر دموکراتهای سابق اتحاد جماهیر شوروی که رقیبان وی بودند، مقاومت میکرد.
ترکمنستان در آذر ۱۳۷۰ (اکتبر ۱۹۹۱) با رأی مردم در همهپرسی استقلال، موجودیت خود را به عنوان یک کشور مستقل اعلام نمود و رسماً نام «ترکمنستان» را برای کشور خود برگزید. قانون اساسی ترکمنستان نیز در ۱۸ مه ۱۹۹۲ در چهاردهمین نشست مجلس ترکمنستان به تصویب رسید. بر اساس این قانون اساسی، ترکمنستان کشوری دمکراتیک و لائیک و اداره آن به شکل جمهوری ریاستی است. صفرمراد نیازف اولین رئیسجمهور کشور بود. رئیسجمهور کنونی کشور قربان قلی بردی محمداف است. حکومت ترکمنستان جمهوری ریاستی و تکحزبی است و رئیسجمهور اختیارات گستردهای دارد. رئیسجمهور ترکمنستان و شخص اول این کشور از هنگام استقلال تا سال ۲۰۰۶ صفرمراد نیازف بود. رئیسجمهور کنونی کشور قربان قلی بردی محمداف است. سیاست ترکمنستان بیطرفی در مسائل جهانی و منطقهای است. براساس قانون اساسی ترکمنستان، رئیسجمهور مقامات قوه مجریه و قضایی را منصوب میکند و نیز نامزدهای انتخابات مجلس را تصویب مینماید. مدیریت در محلها از سوی استانداران صورت میگیرد. بر اساس قانون اساسی، استانداران در حکم نمایندگان رئیسجمهور هستند و زیر نظر رئیسجمهور فعالیت مینمایند و نیز از سوی خود رئیسجمهور منصوب یا برکنار میگردند.
قوه مجریه: بر اساس قانون اساسی ترکمنستان، رئیسجمهور که بهطور مستقیم توسط مردم انتخاب میشود، رئیس کابینه وزیران ترکمنستان است.
قوه مقننه: بر اساس قانون اساسی کشور، در ترکمنستان دو ارگان قانونگذاری وجود دارد:
خلق مصلحتی (شورای مردم):خلق مصلحتی همایش نمایندگان ملت است. سالی یک بار جلسه دارد. بخشی از اعضای آن انتخابی و بخش دیگر نیز بر اساس سمت خود به عضویت آن در میآیند. رئیسجمهور، هیئت دولت، نمایندگان مجلس، رئیس دیوان عالی، رئیس دادگاه عالی اقتصادی، دادستان کل، استانداران و خلق وکیل لری (نمایندگان هر کدام از مناطق مسکونی) عضو این مجلس هستند. رئیس خلق مصلحتی رئیسجمهور است.
مجلس نمایندگان: پارلمان ترکمنستان ۵۰ نماینده دارد که هر پنج سال یک بار از پنجاه حوزه انتخاباتی انتخاب میشوند. مجلس ابتکارات رئیسجمهور و تصمیمات خلق مصلحتی را بهعنوان قانون تصویب مینماید و برنامههای کابینه وزیران، بودجه کشور و گزارشهای اجرای بودجه را تأیید مینماید.
ترکمنستان با مساحت ۴۹۱٬۲۱۰ کیلومتر مربع پنجاه و دومین کشور بزرگ جهان بوده و کمی از کشور اسپانیا کوچکتر است. این کشور در بین عرضهای جغرافیایی ۳۵ و ۴۳ درجه شمالی و ۵۲ و ۶۷ درجه شرقی قرار دارد. در جنوب و جنوب غربی ترکمنستان، رشتهکوههایی قرار دارند که تا کنارههای دریای خزر کشیده شدهاند. در شمال این کشور جلگه پست توران قرار دارد. ۸۰ درصد این کشور را صحرای قرهقوم پوشانده و مرکز این کشور میان جلگههای توران و صحرای قرهقوم احاطه گردیدهاست. محدوده کُپهداغ از امتداد مرزهای جنوب غربی آغاز که در کوه شهشاه (کوه ریزه) به ارتفاع ۲٬۹۱۲ متر میرسد و تا مرزهای جنوب شرقی در استانهای لب آب و بَلخان و مرزهای ازبکستان ارتفاع رشتهکوه کپهداغ، کوه آرلان به ارتفاع ۱٬۸۸۰ متر ادامه دارد. رودهای مهم ترکمنستان از کشورهای همسایه یعنی ایران و افغانستان سرچشمه میگیرند. از مهمترین رودخانههای ترکمنستان تجن، آمودریا اترک و مرغاب بوده که از ارتفاعات کوپه داغ سرچشمه میگیرند. ترکمنستان دارای آب و هوای بیابانی نیمهگرمسیری بوده و بیشتر این سرزمین خشک است. در فصل زمستان، هوا معتدل و خشک بوده و بیشترین بارندگی در ماههای ژانویه و ماه مه اتفاق میافتد. پربارانترین بخش ترکمنستان پهنههای کوههای کپهداغ است. طول خط ساحلی ترکمنستان در دریای خزر ۱٬۷۶۸ کیلومتر بوده و مهمترین بندر آن شهر ترکمنباشی (کراسنووُدْسْک) است.
ترکمنستان در فهرست چهار کشور بزرگ تولیدکننده گاز طبیعی و چهار کشور تولیدکننده نفت در شوروی سابق قرار دارد. ذخائر اثبات شده نفت و گاز این کشور ۲۰۰۰ میلیارد متر مکعب گاز مقام چهاردهم جهان و ۵۴۶ میلیون بشکه نفت است. بیشتر ذخایر نفتی کشور در غرب ترکمنستان از جمله در پهنه دریای خزر متمرکز شدهاست. ذخایر گاز طبیعی تقریباً در سراسر خاک کشور پراکندهاست. رشد اقتصادی این کشور در سال ۲۰۰۷ براساس آمار صندوق بینالمللی پول حدود ۱۱٫۵٪ بودهاست که آن را جزو کشورهای دارای رشد اقتصادی بالا میسازد. شغل بیشتر مردم ترکمنستان کشاورزی و دام پروری است. این کشور از نظر تولید پنبه در جهان معروف است. قالی بافی از صنایع دستی مهم ترکمنستان است. معادن نمک کلسیم در منطقه قویرداق وجود دارد. ذخایر نمکهای طبیعی دریایی در خلیج قرهبُغاز متمرکز است. در این منطقه موادی همچون میرابیلیت و دیگر مواد پر ارزش وجود دارد. بیشتر زمینهای کشاورزی ترکمنستان را دشت قره قوم تشکیل میدهد که اغلب برای چراندن گوسفند قرهگل مورد استفاده قرار میگیرد. در زمینهای کشاورزی کشور محصولاتی همچون پنبه، میوه و تره بار و انگور پرورش میشود. امور پرورش کرم ابریشم نیز توسعه یافتهاست. در طی سالهای اخیر، تولید گندم نیز افزایش خوبی داشتهاست. ترکمنستان اقتصادی رو به رشد دارد و با توجه به منابع سرشار نفت و گاز و پنبه از طریق سرمایهگذاری مشترک صنایع پایین دست را گسترش دادهاست و جزو معدود کشورهایی است که فراوردههای نفتی صادر میکند؛ و با فراوری محصول پنبه و با اتکا به نیروی کار خود صنایع فعال نساجی پیشرفتهای دارد که از بازار فروش بالایی در سطح جهان برخوردار میباشد و با فروش سالانه مقدار زیادی گاز به کشورهایی چون اوکراین و روسیه و چند کشور دیگر از جمله ایران، اقدام به کسب درآمدهای سرشار میکند. از آنجا که ترکمنستان یک کشور محاط در خشکی است، برای ترانزیت کالا از خاک کشورهای همسایه استفاده میکند. خط آهن ترکمنستان به شهر سرخس (در شمال خاوری ایران) متصل است و از آنجا تا بندرعباس امتداد دارد. پنبه، پارچههای نخی، پوست، قالی و نفت از جمله کالاهایی اند که این کشور به کشورهای دیگر جهان صادر میکند. امروزه شهر عشق آباد به یکی از زیباترین شهرهای خاورمیانه تبدیل شده رشد ساخت ساختمانهای بلند و دیگر سازهها نمایی زیبا به این شهر دادهاست.
بیشتر مردم ترکمنستان، ترکمن هستند و اقلیت قابل توجهی روس و ازبکها نیز در این کشور حضور داند. سایر اقوام قزاقها، تاتارها، اوکراینیها، کردها، ارمنیها، آذربایجانیها و بلوچها هستند. براساس آمار سازمان سیا در سال ۲۰۰۳ ترکیب جمعیتی ترکمنستان ۸۵٪ ترکمن، ۵٪ ازبک و ۴٪ روس و ۶٪ از اقوام دیگر است. براساس آمار دولت ترکمنستان در سال ۲۰۰۱ ترکمنها ۹۱٪، ازبکها ۳٪ و روسها ۲٪ جمعیت را شکل دادهاند. جمعیت ترکمنها در ترکمنستان از ۱۹۸۹ تا ۲۰۰۱ حدود دو برابر (از ۲٫۵ میلیون به ۴٫۹ میلیون نفر) شد. اما شمار روسها به کمتر از یکسوم (از ۳۳۴ هزار به ۱۰۰ هزار نفر) کاهش یافتهاست.
۸۹٪ ترکمنها مسلمان (اکثراً پیرو مکتب حنفی از مذهب اهل سنت) و ۹٪ پیرو کلیسای ارتدوکس روسیه هستند. ترکمنستان پنج استان با نامهای آخال، بالکان، داشحوض، لباب و مرو دارد. وسیعترین استان آن استان بالکان است و پرجمعیتترین استان، مرو. شهرهای مهم این کشور عشقآباد ، ترکمنباشی و داشحوض است.
فکت های ترکمنستان
1- مهمترین محصول ترکمنستان ، کتان ترکمنستان است که بیش از نیمی از زمینهای کشاورزی این کشور را در بر میگیرد و از نظر تولید کتان دهمین کشور جهان است. البته کاهش محصول در سالهای اخیر سبب کاهش ۵۰ درصدی صادرات کتان از این کشور شده است.
2- در سال ۱۹۶۲ طرح کانال قره قوم که طولانیترین کانال جهان به طول ۶۰۰ کیلومتر بود و قره قوم را به آمودریا متصل میکرد، آغاز شد.
3- دروازه جهنم، یک میدان گازی در روستای دروازه در قره قروم ترکمنستان در نزدیکی عشقآباد است که امروز به یکی از جاذبههای این منطقه تبدیلشده است. این دروازه درواقع گودالی عظیم به قطر ۷۰ متر و گودی ۲۰ متر است که آتش آن درواقع تراوش گاز طبیعی بوده که ۴۰ سال در حال سوخت است.
4- سبک غذایی مردم عشقآباد و ترکمنستان نزدیک به سبک غذایی مردم آسیای مرکزی است و پلوف یکی از غذاهای اصلی ترکمنها است. پلوف شامل تکههای گوشت گوسفند، هویج و برنج میشود. پلوف (پلو ترکمنی) را در دیگهای چدنی سرو میکنند.
5- در نیمی از زمینهای کشاورزی در ترکمنستان، پنبه کشت میشود و این مسئله ترکمنستان را به بزرگترین تولیدکننده پنبه در جهان تبدیل کرده است.
6- چای سبز نوشیدنی اصلی مردم ترکمنستان است.
7- نژاد اسب «آخال تکه» نژاد است که در ترکمنستان پرورش دادهشده و بهعنوان نماد ملی این کشور شناخته میشود.
8- ترکمنستان و عشقآباد در بافت فرش پیشینهای درخشان دارند و در موزههای فرش این کشور بیش از ۱۰۰۰ فرش از قرون ۱۸ و ۱۹ نگهداری میشود.
9- غذاهای محبوب ترکمنستان:
چکدرمه: غذایی است محلی که مربوط به استان گلستان بوده و ترکیبی مشابه به استانبولی دارا می باشد. این غذا مخصوص بندر ترکمن و آققلا به شمار میرود.
بولامه: غذایی شبیه به حلیم خودمان است که معمولا رسم است در هفتمین روز تولد کودکان طبخ شود.
قاوور تماچلی چوروک: قاوور تماچلی چوروک نانی است که خمیر آن را با دنبهی ریزریز شدهی گوسفند، قاورتماچ، و نیز تراشههای پیاز مخلوط کرده، در تنور میپزند.
بوروک: تقریبا می توان گفت که پیراشکی خودمان است و در آن گوشت چرخ کرده، سیب زمینی و مقداری پیاد نیز وجود دارد.
10- دیگر شهر کشور ترکمنستان که از شهرهای باستانی ایران بوده در گذشته نیز مرو است. این شهر قدمتی به پیش ازمیلاد مسیح دارد و از این رو جاذبه های تاریخی و گردشگری زیادی دارد که گردشگران بتواند به سمت خود جذب کند. مرو از شهرهای مهم و دیدنی این کشور می باشد.
......................................
آشنایی با کشورها (77) : ساحل عاج