اصطلاح چپ و راست از مفاهیم مبهم، لغزنده و پرفراز و نشیب در تاریخ و ادبیات سیاسی است. خاستگاه این دو اصطلاح، انقلاب فرانسه است که در مجلس ملی فرانسه نمایندگان محافظهکار طرفدار پادشاهی در سمت راست رئیس مینشستند و نمایندگان جمهوریخواه و انقلابی در دست چپ و نمایندگان میانه رو در وسط که خود بازتابی از محافظهگرایی، لیبرالیسم و رادیکالیسم بود. این اصطلاح به تدریج، بعد از انقلاب فرانسه در ادبیات سیاسی غرب رایج شد بهگونهای که به مرور یکی از محورهای اساسی در تقسیمبندی افراد، جناحهای سیاسی و رژیمها به شمار رفته است. در رهگذر بیش از دو قرن کاربرد، هر یک از این دو اصطلاح معانی متفاوتی یافتهاند و فراز و نشیب زیادی از نظر معنایی، پا به پای پیدایش گرایشهای نو و گوناگون سیاسی پیدا نمودهاند که تعیین مرز روشن میان آن دو را ناممکن کرده است. نمود کامل راستگرایی را در محافظهگرایی و لیبرالیسم میتوان دید. همچنین فاشیستها نیز با وجود تفاوت در اصول، از جهاتی جزء راستیهای افراطی محسوب میشوند. نمونه گروههای چپ نیز سوسیالیستها و رادیکالیستها هستند. کمونیستها و آنارشیستها نیز که بر برابری مطلق تأکید میکنند جزو چپیهای تندرو به حساب میآیند. اما در ایران، علاوه بر لغزندگی مفهومی این دو اصطلاح، کاربرد آن برای بیان مرزبندیهای سیاسی ایران نیز مبهم و نارسا به نظر میرسد. اما با این وجود و با مسامحه در کاربرد آن، از زمان مشروطه میتوان رد پای ایدئولوژیها و جناحهای چپ و راست را جستجو کرد. پس از آن در دوره پهلوی اطلاق چپ به کمونیستها و حزب توده شایع گردید. پس از انقلاب اسلامی، این اصطلاح به تدریج در ادبیات سیاسی ایران رایج شد. به دنبال اختلافات پیش آمده در حزب جمهوری اسلامی و انحلال آن، گرایشها و جناحهای مخالف با یکدیگر، به چپ و راست تقسیم شدند، و این اصطلاح به تدریج محور تقسیمبندیهای سیاسی قرار گرفت. گروههای چپ شامل: مجمع روحانیون مبارز، سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی، دفتر تحیکم وحدت و... بودند و جناح راست: جامعه روحانیت مبارز، جامعه مدرّسین حوزه علمیه قم و تشکلهای اسلامی همسو شامل جمعیت مؤتلفه اسلامی، جامعه اسلامی مهندسین، جامعه زینب، جامعه اسلامی پزشکان ایران، جامعه اسلامی کارگران، جامعه انجمنهای اسلامی بازار و اصناف، جامعه اسلامی دانشگاهیان ایران، جامعه اسلامی دانشجویان، جامعه اسلامی فرهنگیان و... را در برمی گرفت. در دوره ریاست جمهوری آقای هاشمی رفسنجانی دو اصطلاح «چپ مدرن» و «راست مدرن» مطرح شد. چپ مدرن جریانی است که به بازنگری در اندیشهها و نظرات خود پرداختند. محصول این تأمّل، چرخش در بعضی از مواضع رادیکال و اصلاح و تعدیل بخشی از شعارها و آرمانهای این جناح بود. فضای باز سیاسی و فرهنگی، توسعه اقتصادی، تنشزدایی در سیاست خارجی، تسامح و تساهل در عرصه فرهنگ و سیاست جزو شعارهای چپ مدرن است. این گروه طرفدار آزادی بیان و گسترش آزادیهای سیاسی محسوب میشوند. در مقابل، در جناح راست نیز تغییراتی پدید آمد؛ و یکی از نتایج آن منشعب شدن جریانی بود که با عنوان راست مدرن مطرح شدند. این جریان، متشکّل از افراد میانه رو جناحهای چپ و راست بود؛ که دیدگاههای مشترکی با چپ مدرن داشتند؛ و در مجموع معتقد به اصلاحات سیاسی و به خصوص اصلاحات اقتصادی، توسعه فرهنگی، خصوصی سازی و مدیریت علمی و کارشناس سالاریاند. عمدهترین تشکّل این گروه، کارگزاران سازندگی است که در ادامه با چپ مدرن همسو شدند. تقسیم بندی بعدی در قالب اصلاح طلبان و اصول گرایان شکل گرفت که در ادامه به آنها اشاره خواهیم نمود. به طور کلی جناحبندیهای سیاسی در ایران مرزهای مشخصی ندارد. گروههای موسوم به چپ و راست هیچ کدام راهبردها و دیدگاههای خود را از پیش و به طور شفّاف و تفصیلی در حوزههای سیاسی، اقتصادی و فرهنگی ارائه نکردهاند. همچنین ضعف نهادهای مدنی و احزاب سیاسی در هر دو جناح به دلیل فقدان سابقه تشکلهای سیاسی رسمی و سازمان یافته در ایران مشهود است. تشکّلها غالباً با توجه به زمان خاص (انتخابات) ایجاد میگردند و مواضع نیز برحسب موقعیت و بسته به فضا و شرایط جدید تغییر میکند. ازاین رو اغلب میتوان تردید و تردّد و نوسان گروهها و افراد سیاسی را بین چپ و راست کاملاً مشاهده کرد. از آن جا که بسیاری از اندیشهها و مواضعِ گروهها به طور موقّت و انفعالی طرح ریزی میشوند، نمیتوان به تداوم مواضع سیاسی اطمینان داشت. به طور کلّی به نظر میرسد اصطلاح چپ و راست برای بیان تفاوتها و سلایق سیاسی در ایران مبهم و نارساست و در صورت کاربرد باید به تفاوت عمیق اندیشهها و جناحبندیهای سیاسی میان ایران و غرب توجّه داشت. ابهام و نارسایی این دو اصطلاح تا حدّی است که افراطیترین گروه چپ در ایران را به لحاظ بعضی از اصول فکری میتوان حتّی مشابه با محافظهکاران و راستگراهای غربی دانست. همین مسئله در مورد راستگرایان نیز صدق میکند. بنابراین در کاربرد این اصطلاحات باید به شرایط سیاسی و اجتماعی ایران توجه داشت.
شب خوش