یزد یکی از کلانشهرهای ایران و مرکز استان و شهرستان یزد میباشد که در مجاورت و نزدیک به مرکز ایران است. یزد به عنوان نخستین شهر خشت خام و دومین شهر تاریخی جهان شهره است. بافت تاریخی این شهر در سال ۱۳۹۶ ثبت جهانی شد. شهر تاریخی یزد به عنوان دومین شهر تاریخی ایران بعد از بم و بیست و دومین اثر تاریخی کشور در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید. پس از گذشت ۹ سال از قرار گرفتن در فهرست میراث موقت جهانی، ۱۸ تیر ۱۳۹۶ «شهر تاریخی یزد» به عنوان یکی از نخستین شهرهای خشتی جهان، در چهل و یکمین اجلاس کمیته میرات جهانی یونسکو به ثبت رسید.
شهر یزد یکی از قطبهای پزشکی و فرهنگی ایران بهشمار میآید. یزد در بین رشتههای شیرکوه در دشتی گسترده به نام دشت یزد و اردکان قرار گرفتهاست. نخستین صندوق امانات جهان ۱۷۰۰ سال پیش در حوضه تمدن این شهر بنا نهاده شدهاست. اوج آبادانی یزد، از سدهٔ «هشتم هجری» به بعد بوده و اتابکان یزد از مهمترین عوامل پیشرفت این شهر در سدههای گذشته بهشمار میروند. یزد، در منطقه فلات مرکزی ایران واقع شدهاست. همچنین در سال ۹۸ برای بیست و ششمین سال پیاپی یزدیها مقام نخست پذیرش در کنکور سراسری کشور را به خود اختصاص دادند. در دهه پنجاه سخنران محمدتقی فلسفی به یزد لقب «حسینیه ایران» داد، وجود حسینیههای بزرگ و مجهز و همچنین سبک سینه زنی و نوحه خوانی خاص و نخل برداری ظهر عاشورا و برپایی روضهٔ حسین بن علی در طول سال دلیل این نامگذاری است. بافت تاریخی شهر یزد در تاریخ ۱۶ اسفند ۱۳۸۴ با شماره ثبت ۱۵۰۰۰، بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیدهاست. شهر یزد به دلیل معماری تاریخی ارزشمند و بافت سنتی دست نخوردهاش به عنوان اولین و تنهاترین شهر ایران در ۱۸ تیرماه سال ۱۳۹۶ در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید. این شهر تاریخی به عنوان اولین شهر ایران و بیست و دومین اثر تاریخی کشور در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید. یزد به عنوان شهر بادگیرها، دارالعباده، دارالعلم و دارالعمل، حسینیه ایران، شهر دوچرخهها، شهر شیرینی، شهر قنات و قنوت و قناعت و شهر آتش و آفتاب معروف است.
واژهٔ یزد، در لغت به معنای سپند و پاک بوده و وجهتسمیهٔ این شهر، سرزمین مقدس و شهر خدا است. واژههایی که در تاریخها، سفرنامهها، سیاحتنامهها و دیگر مدارک تاریخی مربوط به پیش از اسلام، ماد و پارت و نیز پیش از ورود آریاییها تا دوران کنونی به یزد داده شدهاست عبارتند از:
الف: ایز - ایزاطیخه – ایزدیس – ایساتیس – ایستخای
ک: کت – کتروا - کته – کث – کثه – که – کهثه
گ: گث – گبست
د: دارالسیاده – دارالشیعه – دارالمؤمنین - دارالعلم - دارالعباده
ی: یزجی – یزد – یزدان شهر - یزدان گرد – یست – یسدی – یسن – یکس
واژه «یزش» به معنای ستایش و نیایش در زبان پارسی میانه است.
ابن بلخی در کتاب فارسنامه که در قرن ششم هجری تألیف شده، نام اصلی یزد را «کثه» نامیده و احمد بن حسین بن علی کاتب نیز در قرن نهم در کتاب تاریخ یزد نام «کثه» را تأیید نموده که معنی شهر کوچک است، زیرا در پارسی باستان این واژه به معنای کوچک است زیرا کثه در مقایسه با ایساتیس که شهر بزرگی بود در حومه یزد قرار داشته و کوچک بودهاست. اصطخری دربارهٔ یزد میگوید: «کثه مرکز یزد، شهری است درحاشیه کویر دارای هوای خوب و در عین حال واجد آسایش و تنعم شهرهای بزرگ است». واژه یزد نامی است باستانی، که ریشه در «یشت» یا «یزت» و «یسن» دارد، با مفاهیمی چون ستایش، نیایش، پرستش، ایزد و … که یکی از فصول پنجگانه اوستا هم، با یکی از این نامها یعنی یشت خوانده شدهاست. بعد از آمدن اسلام و گرایش مردم یزد به دین اسلام عنوان «دارالعباده» به این شهر داده شد. این نام توسط ملکشاه سلجوقی انتخاب شد، زیرا علاء الدوله کالنجار تقاضای حکومت یزد را از وی کرده بود تا در آن جا به عبادت بپردازد.
احمد کاتب مورخ یزدی قرن نهم هجری قمری، نوشتهاست که: چون دولت از خاندان غزنویان روی بتافت، آفتاب دولت سلجوقیان از آسمان اقبال طلوع کرد و قزل ارسلان به سلطنت بنشست و بعد از او آلب ارسلان و بعد از او سلطان جلالالدین ملکشاه که بهادر این خاندان بود و او را وزیری چون نظام الملک بود.
سلطان ملکشاه از خراسان به عراق آمد و تمام عراق و آذربایجان در تصرف گرفت و به اصفهان آمد. علاء الدوله کالنجار سلطان را استقبال نمود و پیشکشهای پادشاهانه بگذرانید. سلطان ملکشاه او را تعظیم کرد که از سلاطین آل بویه او مانده بود. شرم داشت که اصفهان از او بگیرد. علاء الدوله را بگذاشت و خود به طرف بغداد روان شد و سه سال برفت. بعد از آن، به فارس مراجعت فرمود و هوای اصفهان داشت. پیش علاء الدوله فرستاد و او را خلعت پادشاهانه داد و گفت که حرمت تو بر ما واجب است. اما بدان که مرا دوازده هزار جانور همراه است، "اشاره به لشکریان ترک و آلتایی!" و هیچ مملکتی بغیر از اصفهان مرا جای نشست برنمیتابد، اگر صلاح باشد اصفهان را به من واگذارد و هر مملکت دیگر که میخواهد بستاند.
رسول پیش علاء الدوله آمد و مکتوب و خلعت سلطان بیاورد، علاء الدوله گفت فرمان بردارم و مرا داعیه سلطنت نیست، اما از وطن ناگزیر است. ولایت مختصر مرا کافی است که اقطاع من باشد و من در آنجا به عبادت مشغول گردم. باقیسلطان حاکم است؛ و رسول را نوازش فرمود و خلعت داد و بازفرستاد. چون رسول پیش ملکشاه آمد، ملکشاه بدو آفرین کرد و او را بستود و دختر عمّ خود، سلیمانشاه، ارسلان خاتون را نامزد او کرد و زفاف کردند و به استصواب رأی نظام الملک یزد را نامزد علاء الدوله کالنجار کردند و گفتند: یزد عبادتخانه اوست، و یزد را «دارالعباده» نام کردند و علاء الدوله را با ارسلان خاتون و تبع او روانه یزد کردند، در سنه اربع و خمسمائه.و اصفهان به سلطان ملکشاه بازماند و سلطان به اصفهان آمد و دارالسلطنه ساخت؛ و مدفن سلطان در اصفهان است و بعضی فرزندان مثل سلطان محمد و برکیارق و سلطان محمود. نیز گویند نظام الملک در اصفهان مدفون است.
اسامی منتسب به این شهر یعنی کثه (شهر دارای کتس=قنات)، فرافر (دژ بالایی)، هرفت (دژ نگهبانی)، ایساتیس (شهر دارای چشمه پوشیده نیرومند یا قنات نیرومند)، ایستیخای خبر بطلمیوس در صحرای کرمان ("ایس- تی-خاً به همان معنی ایساتیس) و یزد (شهر دارای چشمه پوشیده=قنات)، نشانگر اهمیت دیرین و بزرگی این شهر کویری باستانی میباشند. وجه اشتقاق خود نامهای فارسی قنات یعنی کاریز (کا- ریز) و کتس (کت- اوس) هم چشمه ریزان و خانه چشمهاست. آثار این قنات نیرومند تاریخی دورتر از خود شهر یزد، در بین کوههای شیرکوه و مهریز باقی ماندهاست.
استان یزد از سرزمینهای کهن و تاریخی ایران زمین است.ابن حوقل در کتاب «ایران فی صورة الارض» دربارهٔ یزد مینویسد: «از مهمترین شهرهای ولایت اصطخر از سوی خراسان «کثه» است و آن حومه یزد و ابرقویه میباشد… اما کثه که حومه یزد است، شهری است در کنار بیابان و هوای آن خشک سالم است و مانند شهرهای کوهستانی فراخ نعمت است و روستایی دارد که محصولش ارزان است. بیشتر بناهای آن دراز شکل است و از گل ساخته شده. در آنجا شهری است استوار که قلعهای با دو دروازه آهنین دارد: یکی به نام ایزد (باب ایزد) و دیگری در مسجد (بابالمسجد) که نزدیک مسجد جامع است. این جامع در ربض قرار دارد و آبهای آن از قنات تأمین میشود…»[۱۵] در بعضی از منابع بنای اولیه برخی از شهرهای این استان چون (میبد) را به سلیمان پیغمبر، (یزد) را به ضحاک و اسکندر مقدونی و (ابر کوه) را به ابراهیم پیغمبر نسبت دادهاند. این بیانگر قدمت و دیرینگی پیشینه تاریخی و فرهنگی سرزمین و مردم این دیار است. مجموعه آثار باستانی پراکنده موجود در این استان نیز به سهم خود گویای این پیشینه تاریخی است. آثاری چون دست افزارهای سنگی بدست آمده از درههای شیر کوه، نگارههای روی تخت سنگ کوه ارنان، تکه سفالهای منقوش نارین قلعه میبد – متعلق به دوره ایلامی، غارهای استان و آثار معماری و شهرسازی باستانی و… نشان میدهد مدنیت یزد، در چهار کانون باستانی (مهریز و فهرج)، (یزد)، (رستاق و میبد) و (اردکان) متمرکز بود. پژوهشگران این منطقه را که در مسیر شاهراههای باستانی (ری – کرمان) و (پارس – خراسان) قرار داشت، جزء سرزمینهای دوردست مادها شمردهاند.
احمد بن حسین بن علی کاتب یزدی، مینویسد: «هنگامی که عدهای از بزرگان ایران در ری علیه اسکندر مقدونی به مخالفت پرداختند، اسکندر آنان را دستگیر کرد و خواست که همراه خود به استخر فارس ببرد، چون به ناحیهٔ یزد رسید، زندانیان را درچاهی محبوس کرد و آن محل را کِثَه (به یونانی یعنی زندان) نامید. پس از اینکه اسکندر یزد را ترک گفت، نگهبانان به کمک زندانیان به آبادانی و عمران یزد همت گماشتند» برخی از جغرافینگاران، تاریخ ساخت یزد را به یزدگرد اول، ساسانی نسبت میدهند که وجه تسمیهٔ یزد در ارتباط با نام وی و واژه «یزش» به معنی ستایش و نیایش در زبان فارسی میانه است. بهرام گور نیز در هنگام حرکت خود به سوی خراسان چون به ولایت کثه (یزد) رسید، بیماری وی اندکی بهبود یافت و این سرزمین مبارک داشت و دستور داد در آنجا شهری بسازند و چون به نام یزدان میساخت آن را «یزدان گرد» نام نهاد. چون بهرام گور درگذشت یزدگرد به پادشاهی رسید. وی دو پسر داشت به نام شاه فیروز و شاه بلاس. بعد از مدتی یزدگرد، یزد را به دو فرزندش بخشید و آن دو شهر را بین خود تقسیم کردند. شاه فیروز دو دِه در ولایت یزد ساخت، یکی «فیروز آباد مجومرد» و دیگری «فیروز آباد میبد». زمانی که انوشیروان به حکومت رسید، یزد را به دختر خود «مهرنگار» بخشید و وی را از مدائن به یزد فرستاد و در آنجا ساختمانهای زیادی ساخت. در هشت فرسنگی یزد دهی ساخت و آن را «مهرگرد» نام گذاشت و اکنون آن قریه را «مهریجرد» میگویند. همچنین در کنار میبد دهی ساخت و آن را «مهرجرد» نام نهاد و برادر وی «شاه هرمز» در جنب مهریجرد دهی ساخت و آن را «هرمیز» نام گذاشت که اکنون به «خورمیز» شهرت دارد. پس از انوشیروان خسروپرویز به پادشاهی رسید. وی ولایت یزد را به دو دختر خود به نامهای ایران دخت و توران دخت بخشید و دستور داد دهی بسازند و آن را «توران پشت» نام نهاد. توران دخت هشت ماه پادشاهی کرد و بعد درگذشت. بعد از وی ایران دخت به سلطنت رسید. وی نمایندهای به نام «ابرند» به یزد فرستاد و به وی دستور داد که بر عمارت و آبادی یزد بیفزاید. ابرند نیز در دو فرسنگی شهر یزد ده جدیدی احداث کرد و آن را «ابرند آباد» نام نهاد.
اتابکان یزد نزدیک به ۱۴۰ سال بر این خطه حکومت کردند. با کشته شدن فرامرز بن علی در جنگ با خان فتای، سلطان سنجر، حکومت یزد را به دختران فرمانده خود که پسری نداشت واگذاشت و رکنالدین سام از سرداران سپاه فرامرز را برای اداره یزد به اتابکی آنان گماشت. رکن الدین سام نخستین امیر این خاندان به علت پیری و ناتوانی در اداره حکومت در سال ۵۸۴ ه.ق جای خود را به برادر کوچکش عزالدین لنگر سپرد. با مرگ عزالدین در سال ۶۴۰ ه. ق ورد انزور به حکومت رسید و در سال ۶۵۲ ه. ق حکومت به ابومنصور اسفهسالار مشهور به قطبالدین رسید. مادر او مریم ترکان بناهای زیادی را در یزد ساخت و در دوره قطبالدین، مغولان به ایران حمله کردند. اتابک چیرگی مغولان را پذیرفت و یزد را از سپاه مغول مصون داشت. با مرگ قطبالدین در سال ۶۲۶ ه. ق پسرش محمد بر تخت نشست و او نیز تا سال ۶۳۹ ه. ق حکومت کرد. پس از او به ترتیب سفلر شاه (متوفی ۶۴۹ ه.ق)، طفی شاه (متوفی ۶۷۰)، علاءالدوله (متوفی ۶۷۳) یوسف شاه (متوفی ۶۹۰) حکومت کردند. در دوره یوسف شاه در اثر بیاحترامی او به فرستاده غازان خان، سپاه غازان وی به یزد حمله کرد و او مجبور به فرار به سیستان شد اما مردم یزد به همراه علما به نزد امیر محمد ابداجی فرمانده سپاه غازان رفتند و او را از ورود به داخل یزد بازداشتند. سرانجام سلسله اتابکان یزد در سال ۷۱۸ به دست امیر مبارزالدین برچیده شد و آخرین امیر سلسله اتابکان حاجی شاه فرزند یوسف شاه سرنگون گردید. در زمان حکومت سلطان قلب الدین عشقی، چنگیزخان مغول به ایران حمله کرد. وی سلطه مغولان را پذیرفت و جانشینانش به عنوان دست نشاندگان مغولان در یزد ابقا شدند و با کفایت و زیرکی یزد را از خشم مغولان مصون داشتند. در سایه امنیت و آرامش نسبی یزد، در این دوره بازرگانی و مبادله کالاهای مختلف رونق یافت. عوامل متعددی در بسط و توسعه بازرگانی دخیل بود از جمله این که ایالات جنوبی ایران تحت حاکمیت مغولان قرار گرفته بود، لذا کالاهای یزدی تا آن سوی آبهای جنوبی ایران به خصوص هندوستان راه یافت و تنها مشکل، حفظ و حراست راههای منتهی به بازار فروش بود. راهداری و نگهداری راههای کشور از زمان مغولان مورد توجه قرار گرفت و حفاظت راهها را اغلب به امرا و بزرگان واگذار میکردند. در اوایل قرن هشتم هر دو جنبه، یعنی گسترش شبکه راههای منتهی به یزد و هم امنیت آن حاصل شد و این دو از مواردی بود که نقش به سزایی در توسعه بازرگانی یزد و در نهایت شکوفایی اقتصادی و فرهنگی و اجتماعی این ایالت داشت.
اهمیت راهداری، امنیت و گسترش راهها در گذشته به اندازهای بود که خاندان مظفر از راهداری یزد و میبد به پادشاهی رسیدند. امیر مظفر، بزرگ این خاندان، از نوادگان غیاث الدین خراسانی بود، که در دربار ایلخان مغول وارد خدمت شد و به حکومت میبد رسید. پس از مرگ او، پسرش امیر مبارز الدین محمد در اوایل حکومت ابو سعید بهادر خان (۷۱۶–۷۳۶ ه.ق) ایلخان مغول به حکومت میبد و راهداری یزد انتخاب شد. در سال ۷۱۸ ه. ق، حاجی شاه بن یوسف، اتابک یزد را در نبردی شکست داد و به حکومت اتابکان یزد پایان داد، و از سوی ابو سعید بهادر خان، به حکومت یزد نیز رسید.
مبارز الدین محمد، پس از درگذشت ابو سعید بهادر خان، دم از استقلال زد و بر کرمان، شیراز و قلمرو حکومت ملوک شبانکاره در جنوب ایران چیره شد و در سال ۷۲۳ ه.ق حکومت آل مظفر را تشکیل داد. حکومت آل مظفر، نقطه عطفی در تاریخ یزد به حساب میآید، چرا که برای نخستین بار این خطه در طی حیات دیرینهاش سلسلهای را در درون خود پرورانید که، بیش از نیم قرن مقدرات صفحات جنوبی ایران را در دست داشت. آل مظفر، میبد را پایگاه اصلی خود قرار دادند و از اینجا به نواحی دیگر (کرمان، فارس، اصفهان و تبریز) چنگ انداختند، لذا یزد از نظر سیاسی و اقتصادی به چنان اعتبار و اهمیتی دست یافت که، در هیچ عصری از تاریخ خود بدان منزلت نرسیده بود. اوج شکوفایی و عظمت فرهنگی یزد نیز مربوط به همین زمان است. در هیچ جای ایران به اندازه یزد دارالتعلیم به وجود نیامد، به گونهای که یزد به «دارالعلم» ملقب شد. در مدارس، مساجد، دارالسیادهها و خانقاهها علوم مختلف رایج زمان تدریس میشد. ویژگی دیگر دوران آل مظفر، رونق تصوف در یزد است.
در سال ۷۹۵ ه.ق امیر تیمور در یورش سه ساله خود، طومار دولت مظفری را درنوردید و یزد را به یکی از عمال خود سپرد. بعد از مراجعت تیمور به ماوراءالنهر گروهی از همدلی مردم نسبت به آل مظفر سوء استفاده کرده، به رهبری حاجی آبدار، یزد را، از تصرف حاکم تیمور بیرون آوردند و سپس سلطان محمد پسر ابو سعید طبسی، یزد را به چنگ آورد و استقلال آن را اعلام کرد. حاکمان تیموری، اصفهان، نایین و اردستان برای اعاده نظم به یزد لشکر کشیدند، اما شکست خوردند. به ناچار پیر محمد بن عمر شیخ بن تیمور، حاکم فارس، با سپاهی فراوان رهسپار یزد شد و به امر تیمور، حاکم سیستان هم همراهی و مساعدت کرد و از هر سو یزد را در محاصره گرفتند و در نهایت یزد را گشودند. کاشی کاریهای مسجد جامع و میدان امیر چخماق و مسجد امیر چخماق، مصلای عتیق از آثار این دوران است. مدارس و کتابخانههای متعددی چون، مدرسه و کتابخانه قطبیه سرپلوک، مدرسه دارالصفا، مدرسه و کتابخانه یوسف چهره، مدرسه و کتابخانه اصیلیه سرد هوک و کتابخانه باوردیه تأسیس شدند، که نویسندگان و علما و مورخان نامی نظیر شرف الدین علی یزدی در آنها پرورش یافتند.
مقارن ظهور شاه اسماعیل صفوی طایفههای مختلفی در ایران حکومت میکردند. در سراسر ایران در حدود چهل حاکم مستقل و نیمه مستقل حکم میراندند و یزد در تصرف مراد بیک بایندری بود. شاه اسماعیل، مدعیان را منکوب کرد و یزد را به تصرف خویش درآورد. اما افراط در تعصب مذهبی و کشتارهای بیمورد، خسارت معنوی بزرگی به ایران و به ویژه یزد وارد کرد. نمونه آن کشتن دانشمند بزرگ آن روزگار قاضی میر حسین میبدی است. درگیری یزدیها با عامل حکومت، منجر به یورش محمد کره حاکم ابرقو به یزد شد. وی با کمک لرهای خویشاوندش یزد را گرفت و شاه اسماعیل جهت دفع وی به یزد آمد و بعد از مدتی محاصره، وی را دستگیر و در اصفهان سوزاند. نعمتالله باقی پسر امیر میرزا عبدالباقی (صوفی سرشناس) که، در جنگ چالدران کشته شد، در زمان شاه طهماسب، دختر شاه اسماعیل را به زنی گرفت و حاکم یزد شد. وی دیوان خانهای به نام «عباسیه» ساخت و مسجد شاه طهماسب در نزدیکی میدان بعثت از یادگارهای اوست.
بعد از وی پسرش میر میران، حاکم یزد شد که غیاثآباد تفت از جمله یادگارهای اوست. مدرسه شفیعیه یادگار میرزا شفیع از حاکمان یزد در این دوران است. در عصر صفوی بازرگانی ایران رواج و اهمیت زیادی یافت، به ویژه ابریشم و منسوجات ایران در بازارهای اروپایی به خوبی معرفی شد، و بازرگانان خارجی به ایران روی آوردند. از یک سو بازرگانان اروپایی و از سوی دیگر تجار هندی از طریق راههای زمینی بین اصفهان و دهلی دررفتوآمد بودند و یزد به علت داشتن ابریشم و منسوجات مرغوب و موقعیتی که در مسیر راه زمینی داشت، رونق و اهمیت زیادی یافت.
در زمان یورش افغانها به ایران، یزدیها به رهبری میرزا عنایت سلطان بافقی، دلاوریهای فراوانی از خود نشان دادند. محمود افغان در تصرف یزد ناکام ماند و عاقبت یزد را رها کرد و اصفهان را فتح کرد. اشرف افغان جانشین محمود، چهار سال با یزدیها و عنایت سلطان جنگید و عاقبت با حیله بر او و دودمانش دست یافت و به استثنای محمد مؤمن خان بافقی و محمد تقی خان بافقی، خواهر زادگان عنایت سلطان، همه را به قتل رساند. محمدمؤمن خان بافقی، از جانب نادرشاه افشار، حاکم کرمان شد و محمد تقی خانبافقی و فرزندانش تا اواخر زمان قاجار، در نقش حاکم یا مستوفی یزد خدمت کردند. این خاندان خدمات ارزندهای به یزد کردند و آثار و بناهای فراوانی در یزد ساختند. باغ دولتآباد، باغ ناصریه، مدرسه خان، میدان خان، بازار خان، بازار قیصریه از آثار این خاندان است.
از فرماندارانی که در سلطنت زندیه به یزد آمدهاند، از زین العابدین خان بافقی و بعد از او عبدالرحیم خان بافقی، فرزندان محمد تقی خان بافقی نام برده شدهاست. عبدالرحیم خان بافقی بهآبادی و عمران میل زیادی داشت و مزرعه رحیم آباد را که جزء حومه یزد است، احداث نمود. همچنین مدرسه عبدالرحیم خان که اکنون با عنوان دبستان همت است، از بناهای اوست. او در سال ۱۲۰۱ ه.ق درگذشت. در سال ۱۳۰۹ ه.ق لطفعلی خان زند (آخرین جانشین کریم خان زند) پس از واقعه ایرج، به لار رفت و چون نتیجهای نگرفت عازم راور کرمان گردید، و چون حاکم کرمان قصد دستگیری او را داشت از طریق لوط و چهل پایه و نای بند خود را به طبس رساند.
امیر حسین خان طبسی مقدم لطفعلی خان و اتباعش را گرامی شمرد، و بعد از ۵۰ روز پذیرایی سیصد سوار در اختیار او قرار داد. خان زند که در مدت اقامت خود در طبس از تخریب قلعه و حصار شیراز خبر یافت، لذا با همان نفرات کم به عزم تسخیر آن شهر حرکت کرد. در حوالی یزد محمد تقی خان یزدی به مخالفت برخاست و به مقابله آمد. لطفعلی خان با سپاه زند و سواران طبس، در ناحیه اردکان بر خان یزدی حمله برد و افرادش را پراکنده و منهزم و گروهی را اسیر نمود و راه ابرقو را در پیش گرفت.
با به حکومت رسیدن آغا محمد خان قاجار، محمد تقی خان بافقی که از سال ۱۱۶۱ (دوره افشاریه) حاکم یزد بود در مقام خود باقیماند. با مرگ وی در سال ۱۲۱۳ ه.ق چند تن از فرزندانش از جمله عبدالرضا خان بافقی از سوی فتحعلی شاه به حکومت رسیدند. فرزندان وی در دوره حکومت خود به عمران و آبادی یزد پرداختند. در سال ۱۲۳۶ ه.ق فتحعلی شاه فرزند ۳۲ ساله خود محمد ولی میرزا را به حکومت یزد گماشت. وی در دوران حکومت به تعمیر و گسترش برخی از بناها پرداخت. در سال ۱۲۴۳ ه.ق ظل السلطان به حکومت یزد انتخاب گردید اما پس از مرگ فتحعلی شاه قبل از آنکه ولیعهد رسمی محمد شاه از تبریز به پایتخت برسد از یزد به سوی تهران شتافت و به یاری برادران بر تخت سلطنت جلوس کرد و خود را عادلشاه نامید. اما پس از ۹۰ روز مغلوب شد و به روسیه گریخت. در دوران قاجار تجارتخانه جهانیان در یزد توسط خسرو شاه جهان و برادرانش تأسیس گردید که مقدمات تأسیس اولین بانک ایرانی شد.
مردم یزد به زبان فارسی رایج با لهجه یزدی سخن میگویند. در استان یزد برخی ویژگیهای گویشی میان شهرستانهای مختلف محسوس است. معتقدان به آیین زرتشتی در میان خود به زبان بهدینی (گَورونی یا دری زرتشتی) سخن میگویند. بیشتر مردم یزد مسلمان و شیعهٔ دوازدهامامی هستند. همچنین گروه بزرگی از زرتشتیان ایران در یزد ساکن هستند. اقلیت کوچکی از یهودیان نیز ساکن این شهر میباشند.با وجود این که بیشتر مردم یزد مسلمان هستند، اما اقلیتهای دینیِ دیگری که در بالا اشاره شد نیز در آن شهر ساکناند. در اطراف شهر یزد و همچنین داخل آن، زیارتگاههای مختلفی برای زرتشتیان به چشم میخورد که در هر ماه یا فصل، مراسمهای ویژهٔ پیروان این دین در آنها برگزار میشود. از آن جمله میتوان به جشن سده اشاره کرد که یکی از مراسم معروف و عمومی زرتشتیان است و هرساله در روز دهم بهمنماه، همزمان با مناطق دیگر ایران، در یزد برگزار میشود. لازم است ذکر شود تا قبل از انقلاب ۲۲ بهمن ۵۷ جمعیت یهودیان یزد ۶۰۰۰ نفر تخمین زده میشد که ایشان دارای چند کنیسه و قصابی مخصوص و شهرکها و محلههای یهودینشین بودند. شغل اکثر مردان یهودی تجارت و هم چنین پیشه زنان یهودی دستفروشی بود. چنانکه اولین بانک استان یزد و جنوب شرق کشور در زمان قاجار به دست یک تاجر یهودی ساخته شده و اکنون در محله لب خندق (میدان خان) قرار دارد. یهودیان یزد تقریباً همگی بعد از انقلاب به کشور اسرائیل مهاجرت کردند. هم چنین اقلیت کوچکی از ارامنه هم در شهر یزد حضور دارند.
بر اساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۰ جمعیت شهرستان یزد در مجموع ۵۸۲٬۶۸۲ نفر است که این تعداد در ۱۶۸٬۵۲۸ خانوار زندگی میکنند که از این جمعیت ۲۹۷٬۵۴۶ مرد و ۲۸۵٬۱۳۶ نفر زن هستند. در این شهرستان ۴۸۴٬۱۶۷ نفر جمعیت شهری و ۴۲٬۰۰۹ نفر جمعیت روستایی اعلام شدهاست.
شهرستان یزد در درهای خشک و پهناور بین کوههای شیرکوه و خرانق، در ۱۵ درجه و ۵۳ دقیقه تا ۴۰ درجه و ۵۴ دقیقه درازای خاوری و ۴۶ درجه و ۳۱ دقیقه تا ۱۵ درجه و ۳۲ دقیقه پهنای شمالی واقع شدهاست. این شهرستان از سوی شمال به شهرستانهای میبد و اشکذر از خاور به شهرستانهای اردکان و بافق، از باختر به استان اصفهان و از جنوب به شهرستان تفت، ابرکوه و مهریز محدود میشود. میانگین بلندی شهرستان یزد از سطح دریا ۱۲۰۰ متر است.
قرار گرفتن در بخش مرکزی فلات ایران در برگیرنده نا مناسبترین عوامل طبیعی چیره بر فلات مرکزی ایران نیز است. بارش اندک همراه با تبخیر شدید، دور بودن از دریا، نزدیکی با کویر خشک و پهناور نمک، رطوبت نسبی کم همراه با گرمای بسیار، از عواملی هستند، که یزد را به گونه یکی از خشکترین مناطق ایران درآورده است. گذشته از آن، در این منطقه نوسان شدید درجه حرارت نیز وجود دارد. از نظر مختصات جغرافیایی نقطهٔ مرکزی ایران (ساعت مارکار) در این شهر قرار دارد. مسلماً بارزترین خصوصیت شهر یزد را میتوان وجود محلههای قدیمی و سنتی با کوچه پس کوچههای خشت و گلی در هم تنیده، بازارها، مساجد، حمام و خانههای آن دانست. در مجموع ۷۷ محله از مجموعه محلات شهر یزد به دلیل قرار گرفتن در محدوده بافت تاریخی یا در حریم آن، در سال ۱۳۸۴ و با شماره ۱۵۰۰۰، تحت عنوان «بافت تاریخی یزد» به ثبت آثار ملی رسیدهاند که مهمترین محلهٔ باستانی یزد چهار منار میباشد محلات مسجد جامع، بازار نو، فهادان و شاه ابوالقاسم در محور اصلی گردشگری یزد و حدفاصل مسجد جامع و زندان اسکندر قرار دارند.
در یزد صنایع بزرگی همچون نساجی فرش، نساجی پارچههای طرح دار و ساده، فولاد و معادن آهن، معادن زغالسنگ و معادن سنگ، کارخانجات کاشی، کارخانههای کابل و فیبر نوری و صنایع غذایی جای گرفتهاست که با وجود این صنایع حدود ۵۳ درصد از مصرف برق در تعرفه صنعتی استفاده میشود که از نظر رتبهبندی کشوری نیز پنجمین استان صنعتی کشور شناخته میشود. صنعت زرگری یا طلا سازی در یزد از مهمترین و مشهورترین صنایع یزد در سطح کشور است همین صنایع و ازدیاد آن نسبت به جمعیت این استان علاقه وافر بانوان این استان به طلا را نشان میدهد بهطور میانگین هر خانواده داری ۱۰۰ گرم طلا میباشد. یزد با داشتن بیش از سه هزار واحد صنعتی، در فهرست شهرهای دارای آلودگی بالای کشور ایران قرار دارد. برخی از شرکتها و کارخانجات مهم شهر یزد به شرح زیر است:
کارخانه یزدباف: کارخانجات یزدباف (سهامی عام) در سال ۱۳۳۵ در شهر تاریخی یزد در زمینی به مساحت ۱۲۰ هزار متر مربع برای ایجاد کارخانجات ریسندگی، بافندگی، چاپ و تکمیل انواع پارچههای پنبه ای تأسیس گردید. در حال حاضر شرکت یزدباف با سرمایه ثبت شده ۳۶٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال و بیش از ۷۵۰۰ سهامدار در زمینی به مساحت ۲۷۰٬۰۰۰ متر مربع با مجموعهای از مدرنترین ماشین آلات اروپایی و دانش فنی روز در کنار تلاش شبانهروزی بیش از ۱۴۰۰ پرسنل متخصص و سخت کوش خود و با استفاده از بهترین مواد اولیه، تولیدکننده انواع پارچههای پنبهای و الیاف مصنوعی و مخلوط آنها به عنوان یکی از بزرگترین کارخانجات نساجی خاورمیانه مطرح میباشد.
کابلهای شهید قندی: در آبان ماه سال ۱۳۶۳ با هدف تولید انواع کابلهای مخابراتی، توسعه ارتباطات و ایجاد تحول در شبکه عظیم مخابراتی کشور، تحت پوشش وزارت پست و تلگراف و تلفن وقت در شهر یزد درزمینی به وسعت یک میلیون مترمربع و با زیربنایی معادل دویست هزار مترمربع همگام باآخرین فناوری روزجهان و به عنوان پدیدهای نو درعرصه تولید کابلهای مخابراتی تأسیس گردید. فعالیتهای شرکت: تولیدکننده انواع کابلهای مخابراتی نوری، مسی و ترکیبی - تنها تولیدکننده پانلهای خورشیدی در کشور - امکانسنجی، طراحی، مشاوره و آموزش در زمینههای پروژههای مخابراتی - تولیدکننده کابلهای خاص برای مصارف گاز، نفت، پتروشیمی، راهآهن، مترو و کنترل ترافیک و… - انجام پروژههای خدمات فنی و مهندسی
فولاد آلیاژی ایران: فولاد آلیاژی ایران از پیشرفتهترین و بزرگترین تولیدکنندگان انواع فولاد آلیاژی و مخصوص در ایران و خاورمیانه و یکی از مدرنترین کارخانجات فولاد آلیاژی دنیا با ظرفیت تولید سالیانه ۱۴۰٬۰۰۰ تن در فاز اول و ۲۰۰٬۰۰۰ تن در فاز دوم میباشد که در سال ۱۳۷۸ به بهرهبرداری رسید. کارخانجات فولاد سازی، نورد مقاطع سنگین، نورد مقاطع سبک، عملیات حرارتی و تکمیل کاری این شرکت، مجهز به پیشرفتهترین تجهیزات و برخوردار از بالاترین سطح دانش فنی روز دنیا، امکان تولید فولادهای آلیاژی و مخصوص را با بهترین کیفیت و منطبق با استانداردهای بینالمللی میسر ساختهاست. محصولات این شرکت در صنایع نفت و پتروشیمی، ابزارسازی، ساخت لوازم پزشکی و جراحی، صنایع خودرو سازی، ماشینسازی و سایر صنایع کاربرد وسیع دارد.
گروه ستاره کویر: فرش ستاره کویر یزد اولین شرکت گروه ستاره کویر یزد میباشد. شرکتهای این گروه به تولید الیاف رنگی، نخ اکرلیک و پلی پروپیلن و بافت فرش ماشینی اشتغال دارند. فرش ستاره کویر یزد و فرش خاطره کویر یزد شرکتهای بافندگی فرش ماشینی در این گروه هستند. فرش ستاره کویر یزد که در سال ۱۳۶۰ تأسیس شد از ابتدای فعالیت همواره در سطح اول بازار فرش ماشینی کشور قرار داشتهاست. در تداوم فعالیتهای گروه، توسعه شرکت ستاره کویر در شرکت فرش خاطره کویر تبلور یافت. خاطره کویر که از مدرنترین و پیشرفتهترین دستگاههای بافندگی فرش ماشینی بهره میبرد، در سال ۱۳۷۵ تأسیس شد و هماکنون در کنار ستاره کویر تنوعی بسیار چشمگیر از انواع گلیم، جاجیم، گلیم فرش و فرش را به بازارهای داخلی و خارجی عرضه میکند.
مشخصترین وجهه شهر، معماری خاص کویری آن است. بادگیرها، منارهها و گنبدها مشخصترین جنبه ظاهری معماری شهر است. در این سبک معماری، از بادگیر برای گرفتن جریان باد و خنک کردن فضای ساختمان به کار میرفتهاست. بافت و ساخت معماری ویژه منطقه یزد از بارزترین نمونههای معماری خاص اقلیمهای گرم و خشک در جهان است. تناسب آن با نیازها و شرایط اقلیمی- فرهنگی مردم منطقه، گذشته از زیبایی خاص این معماری، از ویژگیهای آن است. در مرکز هر محله، معمولاً حمام، بازارچه، آب انبار، مسجد، حسینیه، لرد، کارگاههای کوچک، جوی آب (برای دسترسی به قنات) قرار دارد که بسیاری از این امکانات هنوز پابرجا هستند.
فرودگاه یزد در سال ۱۳۴۸ در زمینی به مساحت ۵۷۵ هکتار تأسیس که در حاشیه جنوبی کویر مرکزی ایران و تقریباً در مرکز جغرافیایی کشور و در غرب شهر یزد در فاصله ۳/۵ ناتیکال مایل (حدود ۱۰ کیلومتری) از مرکز شهر قرار دارد. طول باند فرودگاه ۴۱۰۰ متر و عرض آن ۶۰ متر(۱۵ متر sholder(شانه راه))میباشد. این فرودگاه در محل تقاطع محورهای اصلی حمل و نقل شمالی–جنوبی واقع شده و راههای هوایی بینالمللی UL125 وUL124 و داخلی R663 , R654 و W5 از فراز آن میگذرد، در نتیجه اکثر هواپیماهای داخلی و خارجی اعم از نظامی و کشوری از فضای فرودگاه یزد عبور میکنند. این فرودگاه علاوه بر پروازهای برنامهای و غیر برنامهای که در حال انجام میباشد، میتواند در مواقع اضطراری مورد استفاده هواپیماها قرار گیرد، همانطور که در زمان جنگ ایران و عراق نیز مورد استفاده هواپیماهای نظامی بودهاست و به عنوان بیس آموزشی شرکتهای هواپیمائی تعیین گردیده بود، همچنین در حال حاضر دو فروند هواپیمای فوق سبک در حال انجام پروازهای آموزشی و تفریحی میباشند. فرودگاه در حال حاضر به صورت ۲۴ ساعته میباشد.
اتصال به شبکه حمل و نقل ریلی و جابجایی مسافر و بار از طریق ناوگان ریلی از آرزوهای هر شهروندی میباشد. آرزوی مردم استان یزد به بهرهمندی از راهآهن در تاریخ اول خرداد ماه سال ۱۳۵۰ محقق گردید. البته پروژه راهآهن جنوبشرق، در راستای اهداف متصور برای آن با عنوان راهآهن قم ــ زرند در سال ۱۳۱۷ آغاز گردید و بخش عمدهای از فعالیتهای زیربنایی آن نیز انجام گرفت اما به دلیل اوضاع سیاسی کشور در این سالها افتتاح و بهرهبرداری آن تا سال ۱۳۵۰ به تعویق افتاد. با طلیعه عصر انقلاب صنعتی و ایجاد کارخانه ذوب آهن اصفهان ضرورت دستیابی به منابع معدنی زغالسنگ و سنگ آهن باعث گردید تا مسئولین وقت با اهمیت خاصی این پروژه عظیم اقتصادی را در اولویت کار خود قرار دهند. کلیه عملیات فنی و نقشهبرداریها به دست مهندسین و کارگران ایرانی در مدت زمانی بسیار کوتاه انجام یافت.
راهآهن جمهوری اسلامی ایران در یک شبکه گسترده و عظیم از خطوط، مهمترین نقاط حمل و نقل کشور را که در برگیرنده بنادر جنوب و شمال، مراکز صنعتی و اقتصادی از قبیل کارخانجات و مراکز اقتصادی و تجاری همچنین معادن عظیم مستقر در اقصی نقاط کشور را به یکدیگر متصل نمودهاست. این مجموعه گسترده تا سال ۱۳۹۰ در برگیرنده ۹۵۰۰ کیلومتر خط اصلی، در قالب ۱۸ اداره کل تقسیمبندی گردیدهاست.
اداره کل راهآهن یزد یکی از این ادارات کل ۱۸گانه راهآهن میباشد. این اداره کل در سال ۱۳۵۰ با اتصال به شبکه راهآهن به منظور بهرهبرداری از معادن سنگ آهن و زغالسنگ جهت تغذیه کارخانه ذوب آهن اصفهان، فعالیت خود را آغاز نمود. در حال حاضر این اداره کل دارای ۶۸۰ کیلومتر خط اصلی میباشد. مرکز آن در ایستگاه یزد قرار دارد و با اتصال به ۴ اداره کل (شرق، اصفهان، هرمزگان و کرمان) سهم و اهمیت قابل توجهی را در شبکه حمل و نقل ریلی به خود اختصاص دادهاست. این اداره کل از خروجی ایستگاه بادرود در استان اصفهان شروع و در ایستگاه بافق به ادارات کل راهآهن کرمان، هرمزگان و شرق متصل میگردد. نقشه خطوط اداره کل راهآهن یزد به پیوست میباشد.
اهمیت استراتژیک اداره کل راهآهن یزد به دلیل واقع شدن در منطقه معدنی کشور و نقش آن در جابجایی و انتقال مواد معدنی همچنین اتصال بخش اصلی کریدورهای ترانزیتی ریلی راهآهن، اهمیتی قابل توجه میباشد. به گونهای که مبتنی بر آمار عملکرد در دهه هشتاد در مجموع از حیث شاخصهای عملکردی در راهآهن رتبه اول را کسب نمودهاست. کسب ۴۰? درآمد راهآهن در بین ۱۸ اداره کل بسیار حائز اهمیت و تحسینبرانگیز میباشد.
در زمینی به مساحت ۵۷ هکتار حد فاصل جاده شهرک صنعتی و جاده ترانزیتی و بلوار شهید دهقان که متعلق به وزارت راه و شهرسازی بود طی مراحل قانونی تملک، و در تاریخ ۷۷/۱/۲۵ عملیات عمرانی پایانه آغاز شد و در تاریخ ۱۳۸۸/۱۰/۱۵ با تعطیلی پایانه قدیم، خدمات دهی به مردم در پایانه جدید آغاز شد. زیر بنای پایانه بزرگ حدود ۱۴۰۰۰ مترمربع شامل ساختمان، حیات مرکزی و رواقها میباشد که هزینه حدود ۱۰۰٬۰۰۰٫۰۰۰٫۰۰۰ریال است که توسط شهرداری یزد ساخته شدهاست. ۱۲ هکتار فضای جنگلی- ۲ هکتار فضای سبز تزئینی - ۱۷ مرکز تجاری عرضه سوغات و تنقلات، مطبوعات، میوه فروشی، اسباب بازی فروشی، محصولات فرهنگی و خدماتی – رستوران بزرگ و مجهز – نمازخانه بزرگ- پاسگاه نیروی انتظامی – کافی نت – کافی شاپ – ۱۶ دفتر فروش بلیط با امکانات کافی و به روز به مساحت هرکدام ۳۵۰مترمربع در سه طبقه، محل استراحت رانندگان (یک واحد ۸۰مترمربعی)، اتاق مدیریت مشرف به سالن انتظار مسافر، شرکت و گیشه فروش بلیط - سرویسهای بهداشتی متعدد(۶۴ چشمه)-تعداد۱۲۸ سکوی سوار شدن مسافر – پارکینگ خودروهای سبک به تعداد۳۰۰ واحد (۲۰۰ واحد مسقف و۱۰۰ واحد بدون سقف) - سیستم تهویه مطبوع – ساختمان اداری مناسب – سالن عمومی بسیار مناسب به مساحت ۱۵۰۰مترمربع – ۳۵۰۰۰مترمربع کف فرش و ۵۰۰۰۰ مترمربع آسفالت؛ و هم. اکنون. BRT در یزد راه اندازی شده و در حال خدمترسانی به شهروندان یزدی میباشد.
سوغات یزد شامل دو دستهی مواد خوراکی و شیرینیها و صنایع دستی است. شیرینیهای یزد بسیار معروف و لذیذ هستند. صنایع دستی متنوعی نیز در این استان عرضه میشود که خرید آنها به عنوان یادگاری و سوغات، خالی از لطف نیست.
حلوا ارده اردکان: حلوا ارده غذایی بسیار مقوی است که بیشتر در وعدهی صبحانه مورد استفاده قرار میگیرد. مواد اصلی تشکیلدهندهی حلوا ارده عبارتاند از کنجد، ارده، شکر، گلوکزمایع، شیرینکنندههای مجاز خوراکی، اسید سیتریک، پودر سفیدهی تخممرغ و آب چوبک، ارده، کنجد بدون پوست، بوداده و آسیاب شدهای است که روغنگیری نشده باشد. حلوا اردهای که در استان یزد به خصوص در شهرستان اردکان تولید میشود به دلیل اینکه فاقد هر گونه افزودنی شیمیایی است و هنوز به روش سنتی و تا حدودی دستی تولید میشود، طعم و مزهای طبیعی دارد و نسبت به حلوا اردهای که به روش صنعتی تولید میشود طرفداران بیشتری دارد.
کیک یزدی: کیک یزدی یکی از شیرینیهای اصیل یزدی است که در این استان معمولا برای پذیرایی در مراسم مذهبی از آن استفاده میشود. مواد لازم برای تهیهی این کیک لذیذ تخممرغ، شکر، روغن جامد یا کره، آرد سفید، نمک میوه، جوش شیرین، بیکینگ پودر، ماست یا شیر، هل و در صورت دلخواه مقداری کشمش و خلال پسته است.
قطاب یزدی: یکی از معروفترین و لذیذترین شیرینیهای سنتی یزد، قطاب است. قطاب یزدی از دو بخش تشکیل شده یکی لایهی خارجی و دیگری مغز داخلی. لایهی خارجی این شیرینی نوعی نان شیرین سرخ شده در روغن است که خمیر آن از ترکیب آرد گندم، شیر یا ماست و زردهی تخممرغ تهیه شده و در روغن سرخ میشود و در نهایت در پودر قند غلطانده میشود. مغز داخلی این شیرینی ترکیبی از پودر بادام، پودر قند و هل است. این شیرینی به دلیل وجود هل و پودر بادام ارزش غذایی بالایی دارد و طعم بینظیر آن، قطاب را از سایر شیرینیهای سنتی ایران متمایز میکند.
باقلوا: باقلوا یکی از شیرینیهای پرطرفداری است که به اشکال گوناگون در کشورهای مختلف از جمله ایران، ترکیه، کشورهای آسیای میانه و قفقاز، برخی کشورهای عربی، یونان، قبرس و برخی مناطق روسیه تهیه میشود. مراکز عمدهی تولید این شیرینی در ایران شهرهای قزوین، تبریز و یزد هستند. باقلوای یزد به شکلهای گوناگون چون لوزی، مربع و لولهای و با طعمهای متفاوتی از جمله پستهای، بادامی و نارگیلی تولید میشود. در تهیهی این شیرینی از گلاب، شکر، هل، آرد، بیکینگ پودر، زردهی تخممرغ، خاک قند، شیر و روغن استفاده میکنند.
پشمک یزدی: شیرینی محبوب پشمک یکی دیگر از شیرینیهای اصیل یزدی است که طرفداران زیادی به خصوص در میان بچهها دارد. پشمک در واقع نوعی شیرینی حجیم است که از شکر تهیه میشود. گاهی به شکر مورد استفاده در فرآیند تولید پشمک، مواد دیگری مانند اسانسهای میوهها، قهوه، کاکائو و زعفران اضافه میکنند.
نقل: از دیگر سوغاتیهای شیرین یزد، انواع «نقل» است. نقل در طول تاریخ از عملیات دراژهزنی انواع خشکبار با روکش شکر تولید میشده است که این کار حدود ۲۵ سال پیش به کمک دستگاههای دراژهزنی از حالت دستی خارج شد. نقل امروزی در واقع محصول ماشینی همان نقلی است که سالها پیش با زحمت فراوانی به صورت سنتی تهیه میشد. امروزه نقل با طعمهای متنوع (بهارنارنج، یاس، زعفران و...) و با مغز انواع خشکبار مانند گردو، بادام درختی وبادام زمینی تولید میشود. استانهای مختلف ایران انواع نقل خاص خود را عرضه میکنند اما نقل یزد عطر و طعم متفاوتی دارد. ترکیبات تشکیلدهندهی نقل شامل شکر، آب، بیدمشک، مغز گردو (یا هر نوع مغز دیگر)، وانیل و... است. نقل را میتوان با طعم و مغزهای متفاوتی تولید کرد که در این میان نقل گردویی محبوبیت و هم شهرت بیشتری دارد. از انواع نقل میتوان به انواع گردویی، بادامی، پستهای و خلال بادام با طعمهای وانیلی، زعفرانی، گل محمدی، آلبالویی، گشنیز و بیدمشک اشاره کرد. نقل به خاطر شیرین و نرم بودن میتواند جایگزین مناسبی برای قند در نوشیدن چای باشد.
شیرینی حاج بادومی یا حاجی بادام: این شیرینی یکی از شیرینیهای سنتی ایران است که در استانهای مختلف ایران به ویژه در یزد تولید میشود. در تهیهی این شیرینی از موادی چون مغز بادام، پودر قند، روغن جامد آب کرده، آرد، پودر هل سبز و پودر پسته استفاده میکنند.
نان برنجی: نان برنجی یکی دیگر از شیرینیهای سنتی ایرانی است که علاوه بر یزد در شهرهای مختلفی از جمله کرمانشاه و قزوین نیز تولید میشود. در تهیهی این شیرینی که بین گردشگران کاملا شناخته شده است، از آرد برنج، آرد گندم، پودر شکر، روغن جامد، تخممرغ، گلاب و هل استفاده میکنند. نان برنجی انواع گوناگونی از جمله نان برنجی ساده و نان برنجی زعفرانی دارد.
انواع لوز: لوز یکی از شیرینیهای سنتی ایران است که در شهرها و استانهای مختلف با مواد متفاوتی تهیه میشود. یزد نیز یکی از شهرهایی است که انواع لوز را به عنوان سوغات عرضه میکند. از میان مشهورترین و محبوبترین لوزهای یزدی، لوز بیدمشک، لوز بادامی و لوز نارگیل را میتوان نام برد.
هر یک از استانهای ایران به فراخور فرهنگ و شرایط اقلیمی صنایع دستی خاصی دارند. این استان کشور نیز به لحاظ صنایع دستی غنی است. در ادامه با برخی از آنها آشنا میشویم که میتوانید در سفر به یزد برای دوستان خود به عنوان سوغات تهیه کنید.
سفال و سرامیک: یکی از عمدهترین تولیدکننگان محصولات سفال و سرامیک ایران، میبد است که در استان یزد قرار دارد. سفالهای این خطه به شکلهای سفال سادهی بدون لعاب، سفال لعابدار و کاشی و سرامیک عرضه میشوند. نقوش سفال میبد بسیار دیدنی و البته منحصربهفرد هستند. نقشهای اصیل مرغ و ماهی و خورشید خانم از رایجترین نقوشی هستند که بر سفالهای میبد نقش میبندند. بخش عمدهی صنایع دستی یزد پارچههای مختلفی هستند که به سبکهای گوناگون و با مواد اولیهی متنوعی بافته میشوند. در ادامه با چند نمونه از آنها آشنا میشویم.
داراییبافی: دارایییافی یکی دیگر از صنایع دستی یزد است که قدمت زیادی در این منطقه دارد و البته امروزه به فراموشی سپرده شده است و به سختی در دل کوچه و بازار یزد میتوان نشانی از آن پیدا کرد. داراییبافی یزد که قدمتی ۸۰۰ ساله دارد نوعی پارچه است که از ابریشم و رنگهای طبیعی تولید میشود. از آنجا که در قدیم فقط کسانی که دارای تمکن مالی بودند میتوانستند پارچههای داراییبافی را تهیه کنند، به این صنعت داراییبافی میگویند. پارچهی دارایی در گذشته برای رولحافی، بقچه، بقچه سوزنی و آستری لحاف بوده است و اکنون بیشتر برای روتختی و رومیزیهای سنتی استفاده میشود.
ترمه: هنر ترمهبافی حدود چهارصد سال سابقه دارد. زردتشتیان آن را در دوخت نوعی شلوار برای جشنها استفاده میکردند. ترمه پارچهای است که تار آن ابریشمی و پودش نخ، پشم، کرک الوان و ابریشم است. بافت ترمه در گذشته با انگشت انجام میشد و از این رو به انگشتباف هم شهرت داشت ولی بعدها این کار به صورت نیمهدستی انجام شد و برای بافت آن از دستگاههای مخصوصی استفاده میکردند. بته و جقه، طرح شاه عباسی و شاخ گوزنی طرحهای رایج مورد استفاده در بافت ترمهها هستند. همچنین انواع مختلف محصولات ترمه عبارتاند از شال بندی، شال چارقدی، شال راهراه، شال اتابکی، شال محرمات، شال رضایی، شال کشمیری، شال یزدی و… بازار ترمه امروزه در شهر یزد رونق خوبی دارد و این محصول زیبا را میتوان به عنوان سوغات تهیه کرد.
شعربافی: شعربافی هم یکی دیگر از هنرهای سنتی یزد است که تا سالها قبل رونق زیادی داشته است. در ابتدا این هنر توسط زنان روی دستگاههای چوبی انجام میشد و کمکی به اقتصاد خانواده بود اما بعد از مدتی به صورت کارگاهی درآمد و مردان هم به این هنر مشغول شدند. این هنر سنتی و زیبا نیز به مرور زمان به دست فراموشی سپرده شده است.
زیلو: زیلو یکی از قدیمیترین صنایع دستی یزد است که قدمت آن به دوران پیش از اسلام بر میگردد. همچنین زیلو یکی از کالاهای تجاری ایران نیز بوده است. این زیرانداز به علت خنکی، در فصل تابستان بسیار مورد استفاده قرار میگرفته است. یکی از مهمترین مراکز زیلوبافی شهر میبد یزد است که قدیمیترین زیلو در حال حاضر به این منطقه نسبت داده میشود و میتوان آن را در مسجد جامع شهر میبد دید.
صدا و سیمای مرکز یزد در تاریخ ۱۳۵۱/۱۱/۶ با یک فرستنده ۱۰ کیلووات و صرفاً به عنوان یک مرکز خبری و تقویتکننده رادیویی واقع در کیلومتر جاده یزد - کرمان کار خود را آغاز کرد. در سال ۱۳۵۳ با اضافه شدن یک فرستنده ۵۰ کیلو وات تلویزیونی به عنوان تقویتکننده برنامههای شبکه سراسری (شبکه یک) این مرکز از حیث فنی تکمیل تر و به عنوان رادیو و تلویزیون محلی یزد نام گرفت. در بیست و پنج مهر ماه سال ۱۳۵۷ شبکه استانی صدای مرکز یزد با ظرفیت تولید و پخش ۳ الی ۴ هزار ساعت برنامه در سال بر روی فرکانس ۱۰۳۵ راهاندازی گردید. افتتاح شبکه استانی سیما با نام تابان در تاریخ ۱۳۸۲/۲/۲۸ با ظرفیت تولید بیش از هزار و صد ساعت و پخش بیش از ۴۰۰۰ ساعت برنامه صورت گرفت. سطح پوشش برنامههای صدا و سیما یزد در سال ۱۳۸۳ با افتتاح سیستم uplink به خارج از مرزهای استان و حتی خارج از کشور گسترش یافت. شبکه استانی تابان هماکنون بر روی ماهوارههای Asiasat و Badrsat پخش میشود. شبکه تابان یزد با ابتکارات نا به جا و برهم زدن نظم رسانه ای رایج که در شبکههای دیگر سیما حاکم است از خود نمایی منفور در اذهان مخاطبان ایجاد کردهاست.
شهر یزد دارای ۳ سینما است: سینما جام جم ، پردیس سینمایی تک (۵ سالن)، سینما دانش آموز (منحصر به برگزاری مراسمهای خاص اداره کل آموزش و پرورش). در حال حاضر، سینما فرهنگ و سینما ایران به عنوان قدیمیترین سینماهای یزد چند سالی است، تعطیل شدهاند؛ حتی خبرهایی مبنی بر فروش و تغییر کاربری یکی از آنها نیز به میان آمده بود.
شهر یزد سنت تاریخنگاری غنی ای دارد؛ نخستین متن تاریخی به جای مانده از شهر یزد جامع الخیرات نام دارد، که در سال ۷۲۳ هجری قمری نوشته شدهاست. تاریخ یزد تألیف جعفری یزدی نخستین تاریخ محلی این شهر است، که تاریخ این شهر را از آغاز تا سال ۸۴۵ هجری قمری پوشش میدهد. بعدها شخصی به نام حسین بن علی کاتب ویرایش و تکمیلی از این کتاب انجام میدهد و آن را تاریخ جدید یزد مینامد. تاریخ جدید یزد وقایع این شهر را از آغاز تا سال ۸۶۲ هجری قمری پوشش میدهد. سومین تاریخ محلی شهر یزد در عصر صفوی نگاشته شدهاست، و جامع مفیدی نام دارد. مؤلف این کتاب یعنی مستوفی بافقی از دیوان سالاران نامی عصر صفوی است.
در دوره قاجار سفرنامههای خارجی و رسالات بسیاری از شهر یزد بر جای ماندهاست. در چند دهه اخیر نیز پژوهشگرانی چون ایرج افشار و عبدالعظیم پویا کتابهایی در مورد این شهر نگاشتهاند، که فهرستی از آنها را در ادامه ملاحظه میکنید:
یزد در سفرنامهها، گردآوری اکبر قلمسیاه، جلد نخست: تهران، انتشارات سبز رویش، ۱۳۷۵/ جلد دوم: یزد، انتشارات گیتا، ۱۳۷۹
زندان سکندر از نگاهی دیگر: پژوهشی در شناخت تاریخ باستانی یزد، عبدالعظیم پویا، یزد: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۶۸
تاریخ فرهنگی یزد در روزگار شاه عباس و شاه سلیمان، محمدرضا ابوئی یزدی، انتشارات بنیاد موقوفات محمود افشار یزدی، ۱۳۹۱
اسناد یزد در دوره مشروطیت، به کوشش احمد مظفرقائم، تهران: کتابخانه مجلس، ۱۳۹۰
یزد در اسناد امین الظرب، به کوشش اصغر مهدوی و ایرج افشار، تهران: طلایه فرهنگ، ۱۳۸۰
یزد در اسناد مطبوعاتی، به کوشش محمد حاجی شعبانی، قم: صحیفه خرد، ۲ جلد
جاذبه های یزد
مجموعه امیرچخماق: امیرچخماق یزد، مجموعهای است از میدان، تکیه، بازار، آبانبار و مسجد که بسیار دیدنی است. قدمت این مجموعه به دوره تیموری (قرن نهم) برمیگردد. این مجموعه به دست جلالالدین امیرچخماق ساخته شده که در آن زمان حاکم شهر بوده است. تکیه امیرچخماق از این مجموعه، در سال ۱۳۳۰ ثبت ملی شده است. برای دسترسی به این مجموعه به خیابان امام، میدان امیر چخماق مراجعه کنید.
مسجد جامع یزد: مسجد جامع یزد بنای بینظیری است که در سال ۱۳۱۳ ثبت ملی شده است. این بنای بسیار زیبا در ضلع غربی خیابان امام خمینی و یکی از محلههای قدیمی یزد ساخته شده است. مسجد جامع یزد دارای یک ایوان مرتفع، دو شبستان، دو گرم خانه، گنبدخانه، دو پایاب و یک صحن بزرگ به شکل مستطیل است. مسجد جامع یزد ۶ ورودی دارد و هر کدام در قسمتهای مختلف مسجد قرار گرفتهاند.
کاروانسرای زینالدین: کاروانسرای زینالدین یزد ۴۰۰ سال قدمت دارد و به دستور شاه عباس ساخته شده بود. کاروانسرا در دو طبقه ساخته شده و مصالح ساخت آن آجرهای خشتی است. کاروانسرای زینالدین در ۶۰ کیلومتری جاده یزد-کرمان است. در سال ۲۰۰۶، سازمان یونسکو جایزه بهترین بنای بازسازی شده را به کاروانسرای زینالدین اهدا کرد.
یخچال خشتی میبد: در فاصله ۵۰ کیلومتری شمال یزد، یخچال خشتی میبد قرار گرفته که بنایی برای ساخت و تولید یخ بوده است. داخل یخچالها معمولا سه بخش اصلی با نامهای دیوار سایهانداز، حوضچه تولید یخ و مخزن یخ وجود داشته است. در ساخت بنای این یخچال، از خشت و گل استفاده شده است. خشت و گل بهترین عایق بوده، چرا که مانع ورود گرما و خروج سرما میشده است. یخچال خشتی میبد مربوط به دوره قبل از قاجار (احتمالا صفویه) و بزرگترین یخچال در نوع خود است.
خانه لاریها: خانه لاریها در یزد، بنایی متعلق به دوره قاجار است. این خانه حدود ۱۵۰ سال پیش ساخته شده و مالک آن حاج محمد ابراهیم لاری بوده است. این عمارت، ۶ باب خانه با معماری خانههای کویری دارد که در گذشته از آن به عنوان خانقاه نعمتاللهی استفاده میشد. خانه لاریها در بهمن ۱۳۷۵ ثبت ملی شده است. برای دسترسی به خانه لاریهای یزد، به خیابان امام خمینی، محله فهادان مراجعه کنید. این عمارت در نزدیکی عمارت کلاه فرنگی قرار دارد.
هشت باغ دولت آباد: باغ دولتآباد یزد یکی از زیباترین باغهای ایرانی است که در خیابان شهید رجایی این شهر، در مرکز شهر قرار دارد. برای ورود به باغ باید از یک هشتی نسبتا بزرگ عبور کرد که صنایع دستی یزد در آنجا به فروش میرسد. بنای باغ دولتآباد یادگاری به جای مانده از دوران افشاریه و زندیه است. فضای سبز، درختان میوه و گلهای بسیار زیبا در محوطه باغ، فضای بینظیری را ایجاد کرده است. باغ دولتآباد شامل عمارت سردر، ساختمان هشتی و بادگیر، عمارت بهشت آیین و تالار آیینه، عمارت تهرانی، آبانبار و باغ ناصر است. این باغ همچنین بادگیر مرتفعی دارد که بلندترین بادگیر جهان به شمار میآید.
موزه آیینه و روشنایی یزد: موزه آیینه و روشنایی یزد، تنها موزه تخصصی در رابطه با موضوع نور در ایران است. این موزه در سال ۱۳۷۷ خورشیدی بعد از تعمیراتی در خانه «صرافزاده» افتتاح شد. در این موزه میتوانید انواع پیهسوز، شمعسوز، نفتسوز و اشیای برقی را ببینید. اشیای موزه از جنس سفال، شیشه، برنج، مس و برنز هستند. ساختمان این موزه کوشکی در میان باغ است که در زمان پهلوی اول ساخته شده است. این موزه در یزد، خیابان کاشانی، رو به روی بوستان هفت تیر قرار دارد.
حمام خان یزد: حمام خان یزد در سال ۱۲۱۲ هجری قمری به دستور حاکم وقت یزد ساخته شد. این بنا در دوران قاجار ساخته شده و چون بیشتر بزرگان شهر از آن استفاده میکردند به «حمام خان» معروف شده است. این حمام در گذشته علاوه بر استفاده به عنوان محلی برای استحمام، جایی برای گذراندن اوقات فراقت، گفتگو، رفع خستگی، جمع شدن دوستان و حل و فصل مسائل زندگی بوده است. اما اکنون روح تازهای در کالبد بنا دمیده شده و با تغییر کاربری آن به رستوران و چایخانه سنتی، گردشگران بسیاری را به این سو جذب میکند.
برج خاموشان: برج خاموشان یزد در ۱۵ کیلومتری جنوب شرقی یزد قرار دارد. این بنا، دخمه یا دادگاه زرتشتیان بوده است. زرتشتیان طبق آیین و سنت خود، اموات خود را در دخمهها قرار میدادند تا طعمه کرکسها شوند. سپس استخوانهای به جای مانده از اجساد را داخل فضای میان تهی دخمه میریختند. این برج بر بلندای کوهی در منطقه صفائیه یزد قرار دارد.
روستای خرانق: روستای خرانق در ۸۵ کیلومتری یزد قرار دارد. این روستا بیش از ۱۰۰۰ سال قدمت دارد. درون روستا، قلعهای قدیمی وجود دارد که تا ۲۰ سال پیش مسکونی بوده است. در کنار قلعه، قدمگاه حضرت امام رضا (ع) قرار دارد که به گفته مردم، این عمارت آخرین مکانی بوده که آن حضرت برای استراحت کاروان خود انتخاب کردهاند. منارهای از قرن ۱۷ و کاروانسرایی در حومهی روستا مرمت شده است که میتوانید با هزینهای مناسب در آنجا اقامت کنید.
آبانبار ۶ بادگیر: آبانبار ۶ بادگیر یکی از دیدنیهای یزد است که ۱۸۰ سال قدمت دارد. این بنا از دوران قاجار به یادگار مانده است. این آبانبار، ۶ بادگیر دارد که ۳ بادگیر آن قدیمی و ۳ بادگیر دیگر نوساز هستند. آبانبار ۶ بادگیر در میدان شهید بهشتی، خیابان دهم فروردین قرار دارد.
آبانبار گیو: آبانبار گیو یزد در سال ۱۳۲۰ ساخته شده است. این آبانبار در گذشته نقش مهمی برای تامین آب مورد نیاز مردم داشته است. آبانبار همانطورکه از نامش مشخص است، مکانی برای ذخیره آب بوده است. ذخیره آب به خصوص در مناطق کویری چون یزد، اهمیت بسیار زیادی داشته است. آبانبار گیو یزد از بناهای ساخته شده در دوران قاجار است. این آبانبار در سال ۱۳۷۵ ثبت ملی شده است. آبانبار گیو در محله زرتشتیان، اطراف بلوار بسیج قرار دارد.
منار جنبان خرانق: اگر میخواهید تنها منارجنبان تمام خشتی دنیا را ببینید، درست آمدهاید. منار جنبان خرانق یکی از دیدنیترین منار جنبانهای دنیا است که پیکره آن کاملا از خشت است. این منار جنبان با معماری خارقالعادهاش مربوط به دوره ساسانیان است و از منارجنبان معروف اصفهان قدیمیتر است. منارجنبان خرانق با فشار دست به حرکت در میآید و سه طبقه دارد. این بنا در ضلع شمالی مسجد جامع خرانق قرار دارد و قدمتی بیشتر از مسجد دارد. در این منار جنبان دو راه پله مجزا تعبیه شده که یکی برای بالا رفت و دیگری برای پایین آمدن است. نکته جالب این است که تکان خوردن این منار جنبان به وضوح قابل دیدن است. منار جنبان خرانق در ۶۵ کیلومتری اردکان و در مسیر طریقالرضا قرار دارد.
آرامگاه سید رکن الدین: بقعه سید رکن الدین در قدیم با نام مدرسه رکنیه شناخته میشد. این بنای تاریخی بخش کوچکی از یک مجموعه بسیار وسیع است که شامل مدرسه، رصدخانه، کتابخانه، مسجد، بیتالادویه، دارالشفا و خانقاه بوده است. امروزه از این مدرسه قسمتهای کمی برجای مانده و به نام بقعه سید رکنالدین شناخته میشود. با توجه به نوشتههایی که در کتب تاریخی استان یزد وجود دارد، به نظر میرسد ساخت این بنای تاریخی در سال ۵۲۷ هجری قمری به پایان رسیده و پس از گذشت قرنها از ساخت آن، با تغییراتی که به مرور زمان در آن اتفاق افتاده است، امروزه و به این شکل، باقی مانده است. این بنا در خیابان مسجد جامع کبیر، کوچه سید رکن الدین قرار دارد. آرامگاه سید رکن الدین در آذر ۱۳۱۴ ثبت ملی شد.
زندان اسکندر (مدرسه ضیاییه): زندان اسکندر یا مدرسه ضیاییه در واقع یک مدرسه است که هشت قرن قدمت دارد. در سال ۶۳۱ ه.ق، ضیاالدین حسین رضی این مدرسه را بنا کرد. سپس در سال ۷۰۵ ه.ق پسرانش آن را تکمیل کردند. در این بنا چاهی به قطر دو متر در وسط حیاط قرار دارد که به سردابی به عمق پنج متر راه دارد. گنبد این بنا ۱۸ متر ارتفاع دارد که متاسفانه بخش زیادی از تزیینات آن از بین رفته است. برخی هم قدمت این بنا را به زمان حمله اسکندر مقدونی نسبت میدهند که از آن به عنوان زندان استفاده میشده و بعدها تغییر کاربری داده است. مدرسه ضیاییه یزد در محله فهادان یزد، در نزدیکی بقعه دوازده امام قرار دارد. این بنا در اسفند ۱۳۴۶ ثبت ملی شده است.
قنات زارچ: قنات زارچ در استان یزد، عنوان طولانیترین قنات دنیا را دارد. طول این قنات ۱۰۰ کیلومتر است. این قنات از روستای فهرج آغاز میشود و پس از عبور از چندین روستا و محلات مختلف شهر یزد به طرف زارچ حرکت میکند. بعد از ورود اسلام به ایران، مسجد تاریخی شهر یزد در حریم این قنات ساخته شد تا هم برای پر کردن آبانبار زیر مسجد و هم برای وضوگرفتن نمازگزاران از آن استفاده شود. از ویژگیهای دیگر قنات زارچ میتوان به مربعی بودن مقطع چاههای آن در مقایسه با همتایان دیگر اشاره کرد كه مقطعی بیضوی یا دایرهوار دارند. پیشینه حفر چنین چاههایی به زمان زرتشتیان بر میگردد.
خانه هنر یزد: خانه هنر یزد در بافت تاریخی فهادان و در نزدیکی برخی از دیگر جاهای دیدنی یزد مانند مدرسه ضیائیه و خانه لاریها قرار گرفته است و چهار نسل از خاندان ملکزاده در این خانه میزیستند. در کنار بازدید از این بنای تاریخی، میتوان فعالیتهای گوناگونی را تجربه کرد، از جمله نوشیدن دمنوشهای سنتی در کافه خانه هنر، خرید صنایع دستی از فروشگاه صنایع دستی خانه هنر، قدم زدن در گالری و دیدن سرنماهایی که هنر هنرمندان یزد را به تصویر کشیدهاند. دیدن بافت تاریخی یزد از پشت بام این خانه که به بام یزد شهرت دارد، از دیگر جاذبههای آن است. این اثر با نام خانه مهدی ملک زاده، در تاریخ ۲۸ دی ۱۳۷۹، با شماره ی ثبت ۲۹۵۰ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید.
موزه مارکار: موزه مارکار بخشی از مجموعه مارکار یزد است و در زیرزمین آن قرار دارد. فاز اول این موزه در نوروز سال ۱۳۹۴ به سرپرستی اسفندیار اختیاری افتتاح شد و دارای بخشهای مختلفی است. مجموعه مارکار یزد که قدمت تاریخی دارد و به ثبت ملی رسیده، حدود ۸۰ سال پیش توسط شخص نیکوکاری به نام پشوتن جی مارکار بنیان گذاشته شده و بهعنوان پرورشگاه، خوابگاه شبانهروزی، دبستان و دبیرستان مورد استفاده قرار گرفته است. این موزه نزدیک به یکی دیگر از جاذبه های گردشگری یزد، یعنی آتشکده زرتشتیان است و با پای پیاده حدود ۱۰ دقیقه از هم فاصله دارند. پشوتن جی دوسابایی مارکار یکی از زرتشتیان نیکاندیش هندوستان است که در راه پیشرفت جامعه ایرانیان و به ویژه زرتشتیان گامهای مؤثر و ارزشمندی برداشته است. مارکار (۱۲۵۰-۱۳۴۴) در طول زندگی خود سه بار به ایران سفر کرد. این سفرها برای رسیدگی به امور خیریه که در ایران انجام داده است و بررسی وضع زرتشتیان و ایرانیان انجام شد. در طی این سفرها وی سه نشان عالی از شاه کشور دریافت کرد.
میدان ساعت یزد: میدان ساعت یزد که با نام میدان وقت الساعت نیز شناخته میشود، قدیمیترین و اولین ساعت شهری ایران را در خود جای میدهد. برج ساعت یزد ساختمانی خشتی و به شکل مکعب مستطیل است که ساعتی در بالای خود دارد. این ساعت ساختهی فردی به نام ابوبکر است که در شهر یزد، ساعتساز بود. ساخت برج ساعت به زمان قاجار برمیگردد و طاق، قوسها، تزیینات آجری و کاشیکاریهای منقوش به خطوط آیات و… به آن جلوهای خاص دادهاند. این ساعت در سال ۷۲۵ هجری قمری در مدرسه رکنیه، کنار یکی دیگر از جاذبه های گردشگری یزد، یعنی مسجد جامع یزد نصب شد. این میدان در تاریخ ۱۳۷۸، با شماره ۲۶۵۶ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
آتشکده بهرام یزد: آتشكده يزد، گرچه قدمت آن به دوران پهلوی میرسد و ساخت آن به ۸۰ سال قبل باز میگردد، ولی آتشی كه درون آن میسوزد بيش از ۱۵۰۰ سال است كه روشن مانده است. در واقع، این آتش فروزهای است از آتش آتشکده کاریان در لارستان که به عقدای یزد آورده شد و نزدیک به ۷۰۰ سال در آنجا روشن نگه داشته شد؛ سپس در سال ۵۲۲ از عقدا به اردکان منتقل شد و نزدیک به ۳۰۰ سال نیز در اردکان یزد روشن بود تا اینکه در سال ۸۵۲ از اردکان به یزد نقل مکان کرد. جابهجایی این آتش در یزد نیز ادامه داشت؛ نخست در محلهای به نام «خلف خان علی» در خانه یکی از موبدان بزرگ به نام «موبد تیرانداز آذرگشسب» نگهداری میشد و در سال ۱۳۱۳ ه.ش، پس از ساخته شدن این آتشکده، به درون آن برده شد. آتشکده زرتشتیان یزد از جاهای دیدنی یزد است و در بلوار شهید منتظر قائم، خیابان آیت الله کاشانی، روبهروی جاده اکبر قرار دارد. زمانی که این آتشکده در فهرست آثار تاریخی کشور رسید، گروهی از زرتشتیان با این موضوع چندان موافق نبودند چراکه معتقد بودند با ورود گردشگران به این مجموعه باعث از بین رفتن آرامش نیایشگران شده و نیز پاکیزگی این مکان که در دین زرتشتی از جایگاه والایی برخوردار است، ازبین میرود. اما به دلیل درخواست زیاد گردشگران برای بازدید از این مکان، بخشی از آن برای بازدیدکنندگان در نظر گرفته شده است و امروزه در زمره جاهای دیدنی استان یزد قرار دارد.
مجموعه شاهزاده فاضل یزد: مجموعه شاهزاده فاضل از جاهای دیدنی یزد محسوب میشود و متشکل از بقعه و زیارتگاه شاهزاده فاضل، حسینیه شاهزاده فاضل و بازار شاهزاده فاضل است. قدمت بقعه به قرن هشتم هجری قمری و دوره تیموریان برمیگردد و حسینیه از بناهای دوره قاجار به شمار میرود. این حسینیه در تاریخ ۱۰ خرداد ۱۳۸۲، با شماره ثبت ۹۱۳۰ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید.
.....................................