از تولد تا سکوت | تاریخ سینما ایران به روایت تصویر (پارت اول)

برای شروع می بایست به اولین جرقه شکل گیری سینما در ایران اشاره کنیم: سینماتوگراف این دستگاه اعجاب انگیز تنها با گذشت ۶ سال پس از تولدش؛ در نتیجه سفر مظفرالدین شاه قاجار به فرانسه، برای اولین بار وارد خاک ایران شد. شایان به ذکر است که در پی همان سفر، میرزا ابراهیم خان عکاس باشی (عکاس دربار ناصرالدین شاه) با برداشت فیلمی از کارناوالی در فرانسه موفق به کسب لقب اولین فیلم‌بردار تاریخ سینمای ایران شد. شوربختانه و مطابق انتظار، این دستگاه پس از ورود به ایران در اختیار عموم قرار نگرفت و پا فراتر از یک تفریح اشرافی نگذاشت.

برای تماشا فیلم ثبت شده از فستیوال جشن گل با VPN کلیک کنید

* توضیحات تصویر: جشن عید گل _ اولین فیلم تاریخ ایران به برداشت میرزا ابراهیم خان عکاس باشی (تصاویر با کیفیت تر از این فستیوال موجود نمی باشد) 

در سال ۱۲۸۳ هجری شمسی با تاسیس نخستین سالن سینمای عمومی کشور توسط میرزا ابراهیم‌خان صحاف باشی، اولین حرکت جدی و موثر برای عمومی سازی سینما رقم خورد. اگرچه به سبب تعطیلی زودهنگامش به مرحله فراگیری بین عوام نرسید و بیش از هر چیز قشر ثروتمند جامعه را به سوی خود جذب کرد. همانطور که در بالاتر اشاره شد این اتفاق شگفت انگیز چندان دوام نیاورد و پس از یک ماه به تعطیلی کشانده شد. صحاف باشی نیز چندی بعد به کربلا تبعید گشت. (لازم به ذکر است که ابهاماتی در خصوص این موضوع وجود دارد؛ در برخی منابع از سینما سولی تبریز به عنوان اولین سالن سینما ایران یاد می‌شود.)

* توضیحات تصویر: میرزا ابراهیم خان صحاف باشی در کنار سفرنامه شهیرش (هیچ تصویری از سالن سینما تاسیس شده توسط شخص میرزا ابراهیم خان صحاف باشی موجود نمی باشد) 

پس از صحاف باشی نوبت به روسی‌خان رسید. وی که یکی از تکنسین های عکاس خانه عبداله‌ میرزای قاجار به شمار می‌رفت، در سال ۱۸۸۶ با خریداری یک سینماتوگراف و نمایش فیلم در حرمسرای محمد علی شاه فعالیت خود را در حیطه سینما آغاز کرد. روسی خان یک سال بعد در خیابان فردوسی اولین سالن سینمای عمومی خود را تاسیس و به نمایش فیلم های ۱۰ دقیقه ای صامت برای عموم مردم مشغول شد. با وجود مخالفت افراد مذهبی با سینما در نتیجه تحریم آن توسط شیخ فضل الله نوری، روسی خان با حمایت محمد علی شاه قاجار و روس های مستقر در ایران به کار خود ادامه داد. سرانجام پس از فرار محمد علی شاه قاجار از ایران او نیز به فرانسه مهاجرت و در سال ۱۳۴۶ هجری شمسی در همان جا در گذشت. 

* توضیحات تصویر: عکس به ثبت رسیده از تاج السلطنه دختر ناصرالدین شاه توسط روسی خان، یکی از فعالین سینما ایران در زمان قاجار

نخستین بهره‌برداری همگانی سینما در ایران با تاسیس سالن تماشایی در خیابان علاءالدوله توسط اردشیرخان ارمنی و چند تن از افراد دیگر من جمله اتوان سور یوکین  صورت گرفت. سرانجام با گذر زمان سود مطلوب حاصل از سینماداری و در نتیجه افزایش تعداد سالن های سینما اندک اندک هنر هفتم به یک تفریح معمول برای تمامی اقشار جامعه تبدیل گذشت.  در آن زمان سالن های سینما تنها مختص مردان جامعه بود و زنان از تماشای فیلم بر روی پرده نقره ای محروم بودند. خان بابا معتضدی که به عنوان اولین فیلم‌بردار حرفه ای ایران نیز شناخته می شود با تاسیس اولین سینمای ویژه زنان با نام "سینما پری"، پای قشر زنان را به سینما ها باز کرد. پس از این اتفاق شیرین، با گذر زمان، زنان نیز جواز حضور در دیگر سینما ها را دریافت کردند. صدالبته و مطابق انتظار با تفکیک های سختگیرانه جنسیتی! 

* توضیحات تصویر: سمت چپ ( خان بابا معتضدی )، سمت راست ( اردشیر خان ارمنی )

در سال ۱۳۰۹ با تاسیس سینما پالاس(اولین سالن مجلل و امروزی سینما به تاسیس مرتضی قلی خان بختیاری) آثار ناطق برای نخستین بار در ایران به نمایش درآمدند. با اینکه این سالن سینما به سبب مشکلات دوبله پس از مدتی به تعطیلی کشانده شد اما آثار ناطق مستقلا جای خود را ایران باز کرده بودند. مشکلات دوبله سبب ایجاد دو دستگی بین مخاطبان سینما شده بود. اشخاص زبان دان به سینما های ناطق و بقیه افراد برای تماشا سریال های صامت به سینما های درجه دوم مراجعه می کردند. 

* توضیحات تصویر: صندل چوبی سینما پالاس در موزه سینما ایران

در همان سال رویداد مهمی در سینمای ایران رخ داد. شخصی با نام اونس اوهانیانس با همکاری خان بابا معتضدی و گریشار سوکوارلیدزه (صاحب سینما مایاک) در نقش های فیلم‌بردار و تهیه کننده اولین فیلم بلند تاریخ سینمای ایران با نام "آبی و رابی" مورخ ۱۲ دی ما ۱۳۰۹ بر پرده سالن سینمای نایاک به نمایش درآورد. شایان به ذکر است که وی در مراحل تولید اثر از دانش آموختگان پرورشگاه آرتیستی‌ که خود چندین ماه قبل دست به تاسیس آن زده، به عنوان بازیگران اثر استفاده کرده بود

"آبی و رابی" که نسخه ایرانیزه شده فیلمی دانمارکی به شمار می رفت تنها با بودجه ۶۰۰ تومان، میزان مبلغ ۷۵۰۰ تومان را برای عوامل اثر به ارمغان آورد. متاسفانه تنها نسخه بازمانده از اثر در نتیجه آتش سوزی سال ۱۳۱۱ سینما مایاک نیست و نابود گشت.

* توضیحات تصویر: اونس اوهانیانس در کنار پوستر فیلم آبی و رابی

در ۱۳۱۲ اوهانیانس با فیلم "حاجی آقا اکتور سینما" مجددا پا به عرصه سینما گذاشت.  این اثر که توسط شرکت فیلمسازی سهامی خود وارد طریقت تولید شده بود سرانجام در جلب رضایت تهیه کنندگان ناکام مانده و مبلغ قابل توجهی را عاید عوام ساخت فیلم نکرد، همچنین لازم به ذکر است که "حاجی آقا اکتور سینما" تنها اثر بازمانده سینمای صامت ایران بوده و از این نظر اثری فوق العاده قابل توجه تلقی میشود. از دیگر آثار سینمای ناطق ایران نیز می توان به "انتقام برادر (۱۳۱۰)" و "بوالهوس (۱۳۱۵)"، ساخته ابراهیم مرادی اشاره کرد. این دو اثر با بودجه های ۲۰۰۰ و ۳۰۰۰ تومان به ترتیب موفق به ثبت فروش ۱۰۰۰ و ۳۰۰۰ تومان شدند.

* توضیحات تصویر: تصویری از فیلم حاجی آقا اکتور سینما محصول سال ۱۳۱۲

حال لازم است که چشم اندازی به بدو تولد سینمای ناطق ایران داشته باشیم. در دی ماه سال ۱۳۱۲، "دختر لر" اولین فیلم ناطق تاریخ سینمای ایران توسط اردشیر ایرانی و عبدالحسین سپنتا به تهیه کنندگی"کمپانی امپریال فیلم بمبئی" بر روی پرده سینما های نایاک و سپه به نمایش درآمده و با بازخوردی غیر قابل پیش‌بینی از سمت مخاطبان ایرانی رو به رو شد. این فیلم به مدت هفت ماه در کشور هند مراحل ساخت خود را طی کرده و همین موضوع مشکلات ریز و درشتی را برای سپنتا و دیگر عوامل ساخت اثر به همراه آورد. زیرا داستان فیلم در ایران جریان داشت و لازم بود که حال و هوای این کشور بر جو فیلم حاکم باشد. از دیگر موارد قابل توجه اثر می توان به بازیگر نقش اصلی زن اثر، روح‌انگیز سامی نژاد اشاره کرد. وی که همسر یکی از عوامل ساخت پروژه به شمار میرفت، در نتیجه مشکلات متعدد در یافتن بازیگر زن به تیم بازیگری ملحق شد. وی در چندین اثر بعدی سپنتا نیز به نقش آفرینی پرداخت اما نهایتا در نتیجه انتقاد متعدد عوام و در رأس آنها والدینش دست از بازیگری کشید. از دیگر آثار ساخته شده توسط سپنتا میتوان به فردوسی (محصول سال ۱۳۱۳)، شیرین و فرهاد (محصول سال ۱۳۱۴)، چشم های سیاه(محصول سال ۱۳۱۵)  و خسرو و شیرین (محصول سال ۱۳۱۶) اشاره کرد.

سپنتا در سال ۱۳۱۵ برای ادامه فعالیت هنری خود به ایران بازگشت اما به دلیل عدم توجه دولت آن دوره به سینما چیزی جز ناامیدی نصيب‌ش نشد و در عملی کردن اهداف خود من جمله تاسیس یک استدیو فیلمسازی ناکام ماند.

از سال ۱۳۱۵ تا سال ۱۳۲۶ هیچ فیلم ایرانی پا به عرصه تولید نگذاشت، شاید بتوان یکی از دلایل این موضوع را وقوع فاجعه جنگ جهانی دوم طلقی کرد. سپنتا حتی پس از گذشت این دهه سکوت نیز به سراغ ساخت فیلم بلند نرفت زیرا سینمای آن دوره را مبتذل و مخالف خط فکری خود می دانست.