در دهه ۶۰ آجرهای دوهزار و ۸۰۰ ساله ساله لعابدار و رنگینی در تپههای قلایچی، در ۷ کیلومتری شهر بوکان در آذربایجان غربی کشف و بهصورت قاچاق از ایران خارج شدند. این آثار بعد از ۴۰ سال، با تلاش حقوقی و همکاری دولت سوئیس به ایران پس دادهشدهاند و هماکنون در موزه ایران باستان به نمایش درآمدهاند.
آجرهای لعابدار چطور پیدا شدند؟
این ۵۱ قطعه آجر لعابدار که نقشهایی از پرنده، گاو و بز بالدار با سر انسان و دیگر نقشهای ترکیبی حیوان و انسان در آنها دیده میشود مربوط به تمدن قوم مانایی است. قوم مانایی حدود قرن ۷ تا ۸ پیش از میلاد در منطقه شمال غربی ایران امروزی( خطه آذربایجان کنونی) زندگی میکردند و سکونت داشتند. اولین بار کشاورزی به نام میرزاعلی این آجرهای منقش و لعابدار را پیدا کرد. او توانسته بود تشخیص دهد آجرها به قصر باستانی منطقه قیلاچی، نزدیک به شهر بوکان تعلق دارند. پیش از کشف میزرا علی، در سال ۱۳۵۵ ولفرام رایس گزارشی درباره این منطقه باستانی منتشر کرده بود.
چطور آجرها به خارج قاچاق شدند؟
در سال ۱۳۶۴ درحالیکه جنگ ایران و عراق در جریان بود، گروهی از باستان شناسان تحت حفاظت امنیتی به سرپرستی آقای احسان یغمایی به منطقهای که این آجرها کشفشده بود، فرستاده شدند اما بیشتر آثار موجود تا قبل از رسیدن آنها قاچاق شده بود. این آجرها مانند آثار دیگر به کلکسیونهای شخصی و یا موزههای مختلف راه پیدا کردند ،حفاریهای غیرقانونی تا ۱۴ سال بعد ادامه داشت تا اینکه در سال ۱۳۷۸ گروه دومی از متخصصان باستانشناسی به سرپرستی آقای بهمن کارگر به منطقه فرستاده شدند. کاوشهای این گروه تا سال ۱۳۸۵ ادامه پیدا کرد و طی آن بقایای کامل معبد مانایی ها آشکار شد. در این مدت بخشی از آجرهای قاچاق شده در انباری در سوئیس نگهداری میشدند. در سال ۱۹۹۱ (۱۳۷۰) موزه بریتانیا خبردار شد که خانوادهای ایرانی قصد فروش آثاری تاریخی را دارد. در این زمان آجرها در انباری در بندر کیاسو، در مرز سوئیس و ایتالیا نگهداری میشدند.
چطور آجرها پیدا و به ایران بازگردانده شدند؟
آقای جان کورتیس که در آن دوره مدیر بخش خاورمیانه موزه بریتانیا بود برای بررسی آثار به سوئیس رفت. آقای کورتیس که هماکنون مدیر علمی بنیاد میراث ایران است، متخصص تاریخ آشوریها و ایران باستان است. او با دیدن آجرها متوجه شد که این مجموعه به نواحی باستانی بوکان ایران تعلق دارند و به موزه بریتانیا و دیگر موزههای اروپایی توصیه کرد که آنها را خریداری نکنند و تأکید کرد این آثار باید به ایران بازگردانده شوند ، اما صاحبان آجرها تمایلی برای برگرداندن آثار به ایران نداشتند و برای دو دهه دیگر آنها را در انباری در سوئیس نگهداری کردند. در سال ۲۰۰۸ صاحب انبار به دلیل پرداخت نشدن اجاره به پلیس شکایت کرد. به صاحبان انبار مجوز داده شد تا آنچه در انبار است را بردارند. آنها وقتی متوجه این آجرهای تاریخی شدند به مقامات سوئیس اطلاع دادند. آقای کورتیس وقتی از این شرایط جدید خبردار شد با همراهی وکیلی به نام جرمی اسکات با موزه ایران باستان تماس گرفت و وضعیت جدید را اطلاع داد. موزه ایران باستان درخواست رسمی بازگرداندن این آثار را به دولت سوئیس ارسال کرد و آن ها نیز این درخواست را پذیرفته و آجر های باستانی را به ایران بازگرداندند.
