چَناققلعه(به ترکی استانبولی: Çanakkale) شهری است بندری در کشور ترکیه که در استان چناققلعه واقع شدهاست و مرکز این استان میباشد. چناققلعه همچون استانبول به دو بخش اروپایی و آسیایی تقسیم شدهاست، هرچند به نسبت استانبول بیشتر متمایل به بخش اروپایی ترکیه میباشد.
در زمان امپراتوری روم شرقی، این شهر Δαρδανέλλια یا داردانلیا نام داشت و در انگلیسی داردانل خوانده میشد.
این شهر یکی از سنگرهای امپراتوری عثمانی بود. قلعهٔ سلطانیه در این شهر قرار دارد که به خاطر آثار سفالیاش معروف میباشد. داستان لئاندر در شمال چاناققلعه روی دادهاست.
در سال ۱۹۱۵ و در خلال جنگ جهانی اول، فرانسه و انگلستان تلاش داشتند تا قسطنطنیه را با استفاده از گذرگاه داردانل به تسخیر خود درآورند. در این زمان جنگی معروف به جنگ چناققلعه در این شهر روی داد. در این جنگ دریایی که در ماه مارس اتفاق افتاد، نیروهای ترک توانستند نیروی دریایی پادشاهی بریتانیا را شکست داده و بسیاری از کشتیها و زیردریاییهای بریتانیا و فرانسه را غرق کنند.
در این نبرد، اردوی متفقین متشکل از نیروهای فرانسوی و انگلیسی یکجا با سربازانی از استرالیا، نیوزیلاند، هند، نیپال و سنیگال تلفات سنگینی متحمل شد. پیروزی قاطع دولت عثمانی در این نبرد بزرگ را میتوان در جمله معروف «چناق قلعه غیرقابل عبور است» خلاصه کرد.
اگر چه دولت عثمانی در طرف دولتهای پیروز جنگ جهانی اول قرار نداشت، اما پیروزی در چناق قلعه که در میان کشورهای غربی به نبرد گیلی بولی شهرت دارد، باعث افزایش اعتماد به نفس و شعور ملی تورکها شد.
یکی دیگراز نتایج مهم این نبرد را میتوان درسقوط نظام تزاری روسیه و آغاز انقلاب بلشویکی اشاره کرد. روسیه تزاری امید زیادی به ارسال امکانات و نیرو توسط متفقین از طریق دو تنگه چناق قلعه و استانبول داشت اما با شکست فرانسه و انگلستان دولت تزاری سقوط کرد.
انگلستان بعد از درخواست روسیه تزاری درتازیخ دوم جنوری 1915 به فکر عبور از چناق قلعه و اشغال استانبول افتاد. شورای جنگ انگلستان در 13 جنوری 1915 تصمیم به آغاز عملیاتی برای اشغال شبهجزیره گیلی بولی در چناق قلعه گرفت. هدف نهایی پیشروی به سوی استانبول و اشغال این شهر بود.
با پیاده شدن نیروهای متفقین در مناطق آریبورنو، سدالبحر و قومقلعه، فاز دوم نبرد چناق قلعه آغاز شد و نه و نیم ماه ادامه یافت. سربازان «قطعه 57» اردوی عثمانی به رهبری قوماندان مصطفی کمال آتاترک رشادت زیادی نشان دادند و جمله معروف "به شما فرمان حمله نمیدهم، بلکه دستور مردن (شهادت) میدهم" او در تاریخ ماندگار شد.
مصطفی کمال آتاترک که با شجاعت وموفقیت خود درمناطق «آنافارتالار» و «جونکباییر» حماسهآفرینی کرده بود، درسالهای بعدبه عنوان بنیانگذارجمهوری تورکیه درمیان موفقترین رهبران جهان قرار گرفت.
انگلستان وفرانسه ابتدا فکرمیکردند به آسانی موفق به عبوراز چناق قلعه خواهند شد، اما درتاریخ 18 مارچ 1915 با مقاوت بینظیر و شکست بزرگی مواجه شدند. کشتی مینگذاری «نصرت» تمام تنگه چناق قلعه را مینگذاری کرد.
بدین ترتیب سه کشتی جنگی نیروی بحری بریتانیا که به کشتی های شکستناپذیرمشهوربودند، غرق شدند. با شکست تلاش متفقین برای عبورازتنگه، عملیات پیاده کردن شمار زیادی نیرودرسواحل تنگه به منظور کنترل عبورومروردر آن توسط فرانسه و انگلستان در 25 اپریل همان سال آغاز شد.
اردوی عثمانی نیزبا گرفتن نیروهای داوطلب ازسراسرکشوربرای دفاع ازمیهن خود آمده بودند و یکجا با متحد خود آلمان دفاعی جانانه را نشان داد. با مقاومت بینظیر تورکها در چناق قلعه و تلفات زیاد متفقین، لرد فیشر، قوماندان جنگ بریتانیایی طی نامهای به وینستون چرچیل، وزیر نیروی بحری وقت کشورش نوشت، "چناق قلعه لعنتی مزاری برای همه ما خواهد شد".
با وجود اشغال بخشی ازسواحل تنگه ازسوی نیروهای متفقین، اردوی عثمانی موفق به آزادسازی این مناطق شد. مصطفی کمال آتاترک، به دلیل موفقیت در نبرد ساحل آنافارتالار، مدال «لیاقت نقرهای» را دریافت کرد.
با افزایش تلفات متفقین ورسیدن فصل زمستان، جنرال کیتچنر وزیر دفاع بریتانیا طی گزارشی از غیرقابل عبور بودن تنگه خبر داد و خواستار تخلیه منطقه از نیروهای متفقین شد. دولت بریتانیا نیزدرتاریخ 9 دسامبر 2015 این گزارش را پذیرفت و آخرین نیروی متفقین درتاریخ 9 جنوری 1916 شبهجزیره گیلی بولی را ترک کرد.
بدین ترتیب پس از نه و نیم ماه پیروزی بزرگی برای دولت عثمانی به دست آمد. اگر چه این دولت در پایان جنگ جهانی اول از دول فاتح نبود اما پیروزی در چناق قلعه باعث افزایش اعتماد به نفس وشعور ملی تورکها شد.
