ایلامی یا هَتَمتیایی زبان منقرض شده ایلامیان باستان است. این زبان در ایران دوره هخامنشی جایگاه ممتازی داشت. آخرین اثر مکتوب زبان ایلامی به سالهای حکومت اسکندر مقدونی بر ایران برمیگردد. زبان ایلامی در سال ۱۸۹۰ رمزگشایی شد. در این سال وایسباخ (F.H. Weissbach) نخستین دستور زبان آن را ارائه داد. زبان ایلامی از زبانهای پیوندی بودهاست. زبان ایلامی در جنوب و جنوب غرب ایران در استانهای ایلام، لرستان، همدان، اصفهان، اراک، چهارمحال و بختیاری، کهگیلویه و بویر احمد، خوزستان و بوشهر و فارس فعلی از هزاره سوم (شاید قبلتر) تا نیمه دوم هزاره اول قبل از میلاد (جدیدترین قرن چهارم پ م) رایج بودهاست. طبق گزارشهای اسطخری در قرن دهم میلادی، خوزستان به خوزی حرف میزدند که خوزی احتمالاً یک گویش از ایلامی بودهاست.
تاریخ زبان ایلامی به چهار دوره بخش میشود:
ایلامی باستان (۱۵۰۰ – ۲۶۰۰ پ. م)
ایلامی میانه (۱۰۰۰ – ۱۵۰۰ پ. م)
نو-ایلامی (۵۵۰ – ۱۰۰۰ پ. م)
ایلامی هخامنشی (۳۳۰ – ۵۵۰ پ. م): در دوره هخامنشی، ایلام یکی از ساتراپیهای مهم امپراتوری بود و زبان ایلامی به عنوان زبان دیوانی کاربرد داشت. از زمان داریوش یکم تا اردشیر یکم اسناد اداری تخت جمشید به ایلامی و روی الواح گلی نوشته میشد. این الواح که شمار آنها نزدیک به ۳۰۰۰۰ است، اطلاعات دقیقی از جغرافیا و مردم ایلام به دست ما میدهد.
ایلامیان آریایی نبودند زبان ایلامی، زبانی تکخانواده است. برخی احتمال خویشاوندی آن را با زبانهای دراویدی مطرح کردهاند ولی این نظریه مورد پذیرش همه محققان نیست. همچنین میتوان همانندیهای بسیار اندک و غیرقابل اتکا (تا کنون) میان این زبان و زبانهای گوتیان، هالدیاییها، هوریها و کاسیان هندواروپایی یافت.