در روزهای اخیر بار دیگر موضوع «اینترنت طبقاتی» در ایران به کانون توجه رسانهها و کارشناسان تبدیل شده است، بهویژه در سایهٔ قطعهای گسترده و محدودیتهای هدفمند ارتباطات اینترنتی که از اوایل دیماه در جریان است. طبق گزارشهای شبکههای رصد اینترنت، از اوایل ژانویه ۲۰۲۶ اتصال به اینترنت موبایل و خانگی که بخش عمدهٔ دسترسی کاربران به اینترنت جهانی را تشکیل میدهد، تا حدود ۹۸.۵٪ کاهش یافته و ترافیک اینترنت به سطوح بسیار پایین سقوط کرده است ، چیزی که تحلیلگران آن را «خاموشی دیجیتال» مینامند.
«اینترنت طبقاتی» مفهومی است که سالهاست در بحثهای فنی و رسانهای دربارهٔ دسترسی به فضای مجازی در ایران مطرح شده و بهمعنای تفکیک دسترسی براساس هویت، موقعیت یا گروههای خاص است؛ بهطوری که برخی کاربران، از جمله مجموعههای حکومتی یا مشاغل خاص، در زمان قطعی یا محدودیت، به اینترنت جهانی دسترسی دارند اما بخش اعظم مردم این دسترسی را از دست میدهند.
در گزارشهایی که اخیراً منتشر شده، نتبلاکس و کلودفلر بهوضوح نشان دادهاند که دسترسی اینترنت در ایران نه بهصورت تصادفی، بلکه بهطور متمرکز و هدفمند کاهش یافته است؛ این کاهش ناگهانی و شدید ترافیک اینترنت همزمان، نشانهٔ یک استراتژی کنترل ارتباطات بهجای یک اختلال فنی است.
در حالی که برخی مسئولان رسمی اجرای «اینترنت طبقاتی» را تکذیب کردهاند، شواهدی از دسترسی متمایز به اینترنت برای گروههای خاص گزارش شده است؛ برای مثال دسترسی بدون نیاز به ابزارهای دورزدن فیلترینگ به پلتفرم فیلترشدهی یوتیوب از طریق شبکهٔ داخلی دانشگاه تهران برای دانشجویان اعلام شده است، اگرچه مقامهای دولتی گفتهاند این برای «استفادههای آموزشی» است.
همزمان روزنامهنگاران و کارشناسان فناوری دربارهٔ اجرای عملیِ همین دسترسی تفکیکشده هشدار دادهاند و میگویند که طرحهای قبلی «اینترنت تخصصی» یا «فیلترینگ غیرهمسان» میتواند زمینهٔ ایجاد یک اینترنت با سطوح مختلف کیفیت، سرعت و دسترسی را فراهم کند، بهگونهای که برخی شهروندان یا مشاغل خاص در شرایط بحران امکان استفادهٔ آزاد از اینترنت جهانی داشته باشند اما دیگران نه.
افزایش محدودیتهای اینترنتی و بحث «طبقاتی بودن» آن از نگاه برخی متخصصان و فعالان حقوق دیجیتال بهمعنی این است که حکومت ابزار ارتباطی را به زمینهای برای کنترل وضعیت تبدیل کرده است؛ بهویژه در زمانی دولت با پیامدهای امنیتی و اطلاعاتی اعتراضات روبهرو است.
در واکنش به وضعیت پیشآمده، نمایندگان مجلس نیز بر لزوم بازگشت دسترسی رسانهها و خبرنگاران به اینترنت تأکید کردهاند تا روایتِ صحیح و درست از تحولات قابل ثبت و انعکاس باشد، که خود نشاندهنده حساسیت موضوع در سطوح رسمی و رسانهای است.
اینترنت طبقاتی: واقعیت، شواهد و سازوکارها
اینترنت جهانی یا اینترنت هدفمند
در حالی که دولت بارها هرگونه «طبقاتی کردن اینترنت» را رد کرده است، تحلیلگران شبکههای رصد نشان میدهند دسترسی عمومی در بحرانها بهصورت هدفمند محدود یا قطع شده، اما نهادهای حکومتی، امنیتی و رسانههای وابسته همچنان قادر به انتشار محتوا یا دسترسی اندک به خدمات جهانی بودهاند.
محدودیتهای هدفمند
اطلاعات فنی از کلودفلر و نتبلاکس نشان میدهد که محدودیتها تنها قطعی کامل نبودهاند؛ در برخی موارد پروتکلهای خاص بهشدت کاهش یافتهاند در حالی که دسترسی داخلی به خدمات داخل کشور برقرار بوده است.