? کمدی الهی یکی از آثار سترگ ادبیات ایتالیا و جهان است که در سدهی ۱۴ میلادی بدست دانته آلیگیری شاعر و نویسندهی نامدار ایتالیایی نگاشته شده است.
دربارهی این کتاب، دریایی از کتاب و مقاله در نقد و تفسیر آن از اندک زمانی پس از پایان نگارش کتاب تا به امروز نوشته شده است که همین موضوع میتواند نشاندهندهی اهمیت این کتاب باشد. متخصصان حوزهی ادبیات این کتاب را برترین اثر ادبی تاریخ ایتالیا و بسیاری آن را جزو ۳ اثر برتر تاریخ ادبیات اروپا و غرب میدانند.
چرا این کتاب عنوان کمدی الهی گرفته است؟
? شاید برای برخی مایهی شگفتی باشد که چرا نام این کتاب کمدی الهی است؟ نخست باید گفت که دانته این کتاب را تنها کمدی نامیده بود و واژهی الهی پس از مرگ وی و به دلیل پیوند داشتن کتاب با جهان ماوراءالطبیعه به نام کتاب افزوده شده است. اما در مورد واژهی کمدی این واژه در عنوان کتاب به آن معنایی که امروزه در ذهن داریم نبوده بلکه بیانگر نوعی ساختار و نگارش ادبی است.
در آن زمان تراژدی به اثری گفته میشد با سبک شعر خواص و کمدی به اثری گفته میشد با سبک متوسط و ترانه یعنی اثری با سبک عامیانه. در برابر اثری به نام تراژدی نوشتهی ویرژیل شاعر نامدار ایتالیایی که پیش از میلاد مسیح میزیست ، دانته به کتاب خود عنوان کمدی داده است. کمدی بر خلاف تراژدی آغاز بد اما پایان نیک دارد.
نقش کمدی الهی در انتخاب زبان رسمی ایتالیا
? تا پیش از نگارش کمدی الهی ، در ایتالیا مردم در هر ایالت به زبانها و لهجههای گوناگون سخن میگفتند که با زبان ایالات دیگر متفاوت بود. در آن زمان ، زبان دانشی زبان لاتین بود که ویژهی خواص بود و به کار مردم عادی نمیآمد. پس از نوشتن کمدی الهی توسط دانته به زبان توسکانی این زبان به عنوان زبان رسمی در ایتالیا رواج پیدا کرد.
موضوع کمدی الهی چیست و هدف دانته از نگارش آن چه بوده است؟
? دانته که خود شخصیت نخست این داستان است در ۳۵سالگی دچار گمراهی شده و مسیر درست زندگی خود را گم کرده است.
دانته این موضوع را به زیبایی و شاعرانه در بندهای آغازین کتاب با خواننده در میان میگذارد:
《در نیمه راه زندگانی ما، خویشتن را در جنگلی تاریک یافتم، زیرا راه راست را گم کرده بودم.
و چه دشوار است وصف این جنگل وحشی و سخت انبوه، که یادش ترس را در دل بیدار میکند.》
این آغاز سفری است که دانته از جنگلی انبوه و تاریک که نمادی از گناهان انسان بوده شروع کرده و برای رسیدن به پاکی باید از ۳ وادی دوزخ ، برزخ و بهشت گذر کند. در این مسیر راهنمایانی به کمک وی میآیند که یکی از آنها ویرژیل ، شاعر نامدار ایتالیایی است که پیش از زادروز مسیح میزیسته و نماد عقل و خرد انسانی است و دیگری بئاتریس عشق دوران کودکی دانته است که در ۲۰ سالگی از دنیا رفته و در این رمان نمادی از عشق و رحمت خداوند است.
مسیر سفر دانته از جایگاه گناهکاران که دوزخ بوده آغاز میشود و در بهشت که جایگاه آمرزیدگان و نیکان است به پایان میرسد و در کتاب ، دانته خود میگوید که رسالتش بیان مشاهدات خویش برای مردمان روی زمین است تا آنها را به راه راست هدایت کند.
آیا سفر به جهان پس از مرگ در ادبیات جهان پیش از نوشته شدن کمدی الهی سابقهای داشته است ؟
? پاسخ این پرسش آری میباشد و در ادبیات جهان هم آثار متعددی با موضوع جهان پس از مرگ وجود داشته است و برای نمونه میتوان به کتاب اودیسهی هومر ، انئیس نوشتهی ویرژیل (که دانته بارها بدان اشاره داشته)، کتاب مقدس، قرآن و احادیث اسلامی و رسالهالغفران نوشتهی ابوالعلای معری شاعر عرب اشاره داشت که در مورد زندگی پس از مرگ و سفر افراد به آن دنیا سخن گفتهاند.
در ادبیات ایرانی به دو نمونهی برجسته پیش از سروده شدن کمدی الهی برمیخوریم که شخصی سفری به جهان پس از مرگ داشته و مشاهدات خود را بیان کرده است.
در ادبیات زرتشتی ما متنی به نام ارداویرافنامه را داریم که داستان سفر یک موبد زرتشتی به نام ارداويراف به دوزخ و بهشت بوده که مشاهدات خود را پس از بازگشت از این سفر بیان کرده و شباهتهای زیادی به مطالب گفته شده در کمدی الهی دارد و این کتاب حدود ۱۰۰۰ سال پیش از نوشتهی دانته، نگاشته شده است.
اثر ادبی دیگر سیرالعباد الی المعاد نوشتهی سنائی غزنوی شاعر نامدار ایرانی سدهی ۵-۶ هجری است که حدود ۲ سده پیش از دانته میزیسته و در این کتاب سفری به جهان ارواح دارد و پس از مشاهدهی سرنوشت و مجازات گناهکاران در بازگشت به زمین، به بیان دیدههای خود میپردازد.
ترجمههای کمدی الهی
? کمدی الهی کتابی است که شاید بتوان گفت به تمامی زبانهای زندهی دنیا ترجمه شده است. ترجمههای پارسی متعددی نیز از این کتاب انجام شده که دو مورد آن از زبان ایتالیایی بوده و سایر ترجمهها از زبانهای واسطه صورت گرفته است.
در ایران نخستین بار در سال ۱۳۳۵ شجاعالدین شفا از زبان ایتالیایی این کتاب را به زبان پارسی ترجمه کرده است. اصل کتاب به شعر میباشد اما ترجمه شفا به صورت نثر بوده است. پاورقیهایی که شفا گردآوری کرده است برای فهم بندهای مختلف این کتاب و اشارات آن بسیار مفید است. ترجمهی دیگری که از زبان ایتالیایی صورت گرفته است ترجمهی فریده مهدوی دامغانی است که در دههی ۷۰ صورت گرفته و به صورت طبیعی روانتر و خوشخوانتر از ترجمهی شفا میباشد. نگارندهی مطلب به سایر ترجمهها دسترسی نداشته و تنها بخشهایی از این دو ترجمه را باهم مقایسه کرده است. در کل هردو ترجمه ترجمههای خوبی بوده و انتخاب بین این دو به سلیقهی خواننده بستگی دارد.
تصاویری که در ادامه مشاهده میکنید تابلوهایی است که توسط نقاش نامدار فرانسوی گوستاو دوره کشیده شده است :
1. مجازات دزدان در دوزخ توسط مارها
۲. جنجالیترین بخش دوزخ دانته که در ترجمههای پارسی سانسور شده است : مجازات پیامبر اسلام و حضرت علی در دوزخ در طبقهی مربوط به نفاق افکنان.
۳. مجازات سوءاستفادهکنندگان از مناصب و اموال روحانی و کلیسا
۴. مجازات خودکشیکنندگان که در جنگلی به نام جنگل خودکشی تبدیل به درخت شده و شکل انسانی خود را از دست دادهاند.
۵. یکی از تصویرسازیهای برجسته دانته در دوزخ که فردی در طبقهی نفاقافکنان سربریدهی خود را همچون فانوسی در دست دارد.
جملاتی از کمدی الهی
? تنها از آن چیزهائی باید ترسید که قدرت آزار رساندن بدیگری را دارند؛ از چیزهای دیگر بیم نباید داشت، زیرا ترسآور نیستند. (ص۱۰۲)
? دردی بزرگتر از یاد روزگار خوشی در دوران تیرهروزی نیست. (ص۱۵۰-۱۵۱)
? هر قدر چیزی کاملتر باشد، باید هم نیکی و هم رنج را بیشتر احساس کند. (ص۱۶۷)
? چه بسیار کسان که امروز در آن بالا خود را شاهانی بزرگ میمیشمارند، و در اینجا چون خوکانی در منجلاب خواهند زیست و از خود جز نفرت برجای نخواهند نهاد. (ص۱۸۹)
? از خواستن تا توانستن راهی دراز است. (ص۲۸۶)
? کسی خوب میشنود که خوب بخاطر سپارد. (ص۲۸۸)
? باید جانب احتیاط را در کنار آن کسان نگاه داشت که نه تنها کارهای ما را میبینند، بلکه اندیشههای پنهان ما نیز از دیده بصیرتشان پوشیده نمینمیماند. (ص۲۹۸)
? آدمی را باید که دهان از گفتن حقیقتی دروغنما بر بندد تا بیسببی خویشتن را بد نام نکرده باشد. (صص۲۹۸-۲۹۹)
? هرچه بیشتر ارزش وقت را بدانند اتلاف وقت ناخوشایند تر میمینماید. (صص۶۰۹-۶۱۰)
? آنکس که در ذهنش اندیشهای بر روی اندیشهای دگر میآید از هدف خویش دور میشود، زیرا که هریک از این اندیشهها از جهش آن دیگری میکاهد. (ص۶۲۸)
? نام و ننگ جهان وزش بادی بیش نیست، که گاه روی بیک جهت و گاه بجهتی دیگر دارد، و با تغییر سمت تغییر نام میدهد. (ص۷۱۹)
? کمدی الهی. نوشتهی دانته آلیگیری. برگردان شجاعالدین شفا. تهران: انتشارات اميرکبير، چاپ هشتم۱۳۷۸