جزیره خارک در جنوب غرب ایران و در استان بوشهر، از جزایر مرجانی خلیج فارس است که تنها ۲۰ کیلومتر مربع مساحت دارد. اهمیت استراتژیک و اقتصادی این جزیره کوچک که مهمترین پایگاه ذخیره، باربرگیری و صادرات نفت ایران است تا جایی است که تا پیش از شروع جنگ اخیر و حمله آمریکا به جزیره خارک، گردشگران برای بازدید باید از سپاه پاسداران مجوز دریافت میکردند.
تاریخچه جزیره خارک
خارک (که با نام خارگ نیز شناخته میشود) را میتوان تاریخیترین جزیره در خلیج فارس دانست. قدمت این جزیره به هزاره دوم قبل از میلاد بازمیگردد با این حال نخستین بار نام آن در قرن ۱۶ میلادی در نقشههای مهم دیده شد. آنطور که اسناد تاریخی نشان میدهند، جزیره خارک در دوران حکومت ایلامیان، هخامنشیان و ساسانیان نیز مسکونی بوده و تاجران و بازرگانان زیادی در آن زندگی میکردهاند.
بعدها پرتغالیها خارک را مانند سایر نقاط جنوب ایران تصرف کردند و پس از آن این جزیره به دست هلندیها، انگلیسیها و فرانسویها افتاد. در زمان رضاشاه پهلوی خارک به محلی برای تبعید زندانیان تبدیل شد اما محمدرضا پهلوی، برگ جدیدی برای این جزیره کوچک باز کرد. در سال ۱۳۳۷ این مکان به عنوان جایگاهی مناسب برای صادرات نفت شناخته شد و دو سال بعد اولین بارگیری نفت به مقصد اروپا از خارک اتفاق افتاد.
در دوران جنگ ایران و عراق بیش از ۹۰ درصد از صادرات نفت ایران از طریق خارک انجام میشد، به همین جهت عراق ۲ هزار و ۸۰۰ بار به این جزیره کوچک حمله کرد. بخش زیادی از جنگ نفتکشها در دوران جنگ ایران و عراق نیز در جزیره خارک رخ داد.
سال ۱۳۹۹ شورای شهر خارک روز ۱۵ دی ماه را به مناسبت «خروج استعمارگران هلندی از خارک و سالروز شهادت سردار رنجبر» بهعنوان روز خارک به تصویب رساند.
خارک با جمعیتی کمی بیش از ۸ هزار نفر، محل مناسبی برای زندگی و زاد و ولد آهوها است و طبق آخرین گزارشها تعداد آهوها بیشتر از میزان ظرفیت جزیره افزایش پیدا کرده است.
مرکز ثقل صادرات نفت ایران
به نقل از روزیاتو، جزیره کوچک خارک دارای اهمیت اقتصادی بسیار زیادی برای ایران است، به ویژه از لحاظ صادرات نفت، چراکه ترمینال اصلی صادرات نفت ایران است. خارک به دلیل نزدیکی مناطق نفتخیز جنوبی کشور، موقعیت دریایی خوب و عمق مناسب برای پهلوگیری نفتکشهای عظیم، مناسبترین مکان برای صادرات و بارگیری نفت خام تشخیص داده شده است.
جزیره خارک را میتوان در کانون میدانهای نفتی ایران به شمار آورد، از اینرو مهمترین ویژگی خارک محلی ممتاز برای ذخیرهسازی و صادرات نفت خام است. میدان نفتی ابوذر، بزرگترین مجتمع نفتی دریایی ایران، در ۷۵ کیلومتری غرب خارک واقع شده است. بیشترین تولید نفت ایران در خلیج فارس از این میدان نفتی است.
میدان نفتی ابوذر شامل سه سکوی اصلی بهرهبرداری است و ظرفیت تولید هر سکو روزانه ۸۰ هزار بشکه نفت است. کارخانه فراورش نفت ابوذر نیز در جزیره خارک قرار دارد. از اینروست که جزیره خارک یکی از بزرگترین مخازن ذخیرهسازی نفت در ایران را داراست.
بر اساس اطلاعات شرکت پایانههای نفت ایران، در خارک بیش از «۴۰ مخزن ذخیرهسازی نفت خام با ظرفیت بالغ بر ۲۰ میلیون بشکه» وجود دارد. نفت خام استخراج شده از مناطق نفتخیز جنوب کشور از طریق خط لولههای زیردریایی وارد مخازن ذخیرهسازی خارک میشود.
آذرماه ۱۴۰۲ عباس غریبی، مدیر عامل پایانههای نفتی ایران، از افزایش ۲ میلیون بشکهای ظرفیت ذخیرهسازی نفت خام در جزیره خارک خبر داد.
در خارک علاوه بر ذخیرهسازی نفت خام، عملیات سنجش، اندازهگیری و تفکیک انواع نفت خام نیز برای صادرات انجام میشود. ایران بعد از انعقاد قرارداد برجام که برای مدت کوتاهی توانست تولید نفت خود را افزایش دهد و به فروش برساند، تصمیم گرفت مخازن ذخیرهسازی نفت را توسعه دهد، اما از آنجایی که جزیره خارک محدودیت زمین دارد و آب و هوای آن غالبا طوفانی و نامناسب است، سال ۱۳۹۵ در ۲۸ کیلومتری شهرستان گناوه در استان بوشهر، پروژه ساخت مخازن ذخیرهسازی نفت خام امید با ظرفیت ۱۰ میلیون بشکه برای پشتیبانی از خارک کلید خورد. گفته میشود مخازن ذخیره نفت خام امید در گناوه، بزرگترین مجموعه مخازن نفتی در بخش خصوصی است.
خارک دارای دو اسلکه در شرق و غرب جزیره است. سال ۱۳۳۷ پس از عقد قرارداد با کنسرسیوم نفت، پروژه ساخت اسکلههای بارگیری و مخازن ذخیرهسازی نفت خام در خارک آغاز شد.
اسلکه شرقی که اولین و قدیمیترین اسلکه خارک است، به شکل T و قابلیت پهلودهی هم زمان شش نفتکش تا ظرفیت ۲۷۵ هزار تن را دارد. اسکله آذرپاد در غرب جزیره و در دریا با فاصله حدود ۱۴۵۵ متری از ساحل دارای چهار پهلوگیر است که نفتکشهایی تا ظرفیت ۵۰۰ هزار تن از این اسکله برای بارگیری و حمل نفت استفاده میکنند.
جزیره خارک دارای یک آزمایشگاه شیمیایی برای کنترل کیفیت نفت خام به صورت مداوم است. این آزمایشگاه دارای گواهینامه بینالمللی ISO/IEC17025 است و سازمان پایانههای نفتی ایران میگوید «به عنوان آزمایشگاه مرجع و در زمره آزمایشگاههای ذیصلاح بینالمللی ثبت» شده است.
شرکت پتروشیمی خارک نیز با هدف جلوگیری از سوزاندن گازهای حاصل از استخراج نفت و تبدیل آن به محصولات با ارزش در این جزیره فعالیت دارد. محصولات مجتمع شرکت پتروشیمی خارک شامل متانول، گوگرد، پروپان، بوتان و نفتا (گسولین) است.
اهمیت اقتصادی و نقش استراتژیک خارک
حدود ۹۰ درصد از صادرات نفت ایران از طریق جزیره خارک انجام میشود و خارک نقش اساسی در اقتصاد و درآمدهای نفتی ایران ایفا میکند. این جزیره دارای تاسیسات عظیم ذخیره نفت است و خطوط لوله آن از راه دریا به بزرگترین میدانهای نفت و گاز ایران متصل است.
این جزیره همچنین میزبان سه تاسیسات زیرساختی انرژی وزارت نفت ایران است، از جمله شرکت نفت فلات قاره ایران که روزانه ۵۰۰ هزار بشکه نفت تولید میکند و بزرگترین تولیدکننده نفت کشور است.
شرکت پتروشیمی خارک و تاسیسات بزرگ ذخیره و حمل و نقل نفت و گاز مایع طبیعی هم در این جزیره مستقرند.