یکی از بزرگترین مشکلهای بازار خودرو ایران طی سالهای اخیر بدون شک مسئله «زمان تحویل» است. اتفاقی که بسیاری از خریداران فعلی بازار را دجار سردرگمی کرده و البته شکایتهای بسیاری را برای شرکتهای خودروساز به همراه داشته است. خریداران با نگاه به جدولهای زمانبندی در شرایط ثبت نام سایپا و ایران خودرو و دیگر شرکتها، اقدام به پیشخرید خودرو میکنند و انتظار دارند که خودرو را در موعد مقرر تحویل بگیرند. با این حال حتی برخی از آنها تاخیرات چند هفتهای را هم محاسبه میکنند و مشکلی با این موضوع ندارند، اما در عمل فاصله میان وعده و واقعیت حتی به چندین ماه هم میرسد.
بررسی دقیقتر نشان میدهد که یکی از متغیرهای اثرگذار بر این تاخیرها، اختلال در تامین قطعات خودروهاست. مسئلهای ساختاری که از سطح کارخانه فراتر میرود و به سیاستهای ارزی، ساختار قطعهسازی داخلی و محدودیتهای بینالمللی مربوط میشود. در این گزارش سعی داشتیم تا نگاهی ویژه به مسئله تاخیر داشته باشیم و علل تاخیر در تامین قطعات و اثر مستقیم آن را بر زمان تحویل و قیمت محصولات سایپا بررسی کنیم.
علل تاخیر در تامین قطعات؛ ریشههای یک گلوگاه مزمن
همانطور که اشاره داشتیم علل تاخیر در تامین قطعات بسیار گسترده و ریشهای است که در این گزارش تنها بخشی از آنها قابل بررسی هستند. در ابتدا باید اشاره کنیم که بخش قابل توجهی از قطعات پیشرفته خودرو بهویژه در حوزه الکترونیک، سیستمهای ایمنی و مدیریت موتور یا مستقیما وارداتی هستند یا مواد اولیه آنها از خارج کشور تامین میشود. در همین راستا تحریمهای مالی و صنعتی باعث سخت شدن مسیر نقل و انتقال پول، افزایش هزینههای واردات و البته طولانی شدن فرایند شود. همین مسئله ریسک توقف کامل خط تولید را به همراه دارد.
در وهله دوم میتوانیم به بازار ارز اشاره کنیم، افزایش یا بیثباتی نرخ ارز مستقیما بر هزینه خرید قطعات وارداتی اثر دارد. در شرایطی که تخصیص ارز با تاخیر همراه شود، قطعهساز یا خودروساز باید اقدام به خرید با نرخ بالاتر کند، یا سفارشها را به تعویق بیاندازد. همین موضوع هزینه تولید و در نهایت قیمت خودرو را بالا میبرد و البته برنامهریزی جهت تحویل خودرو را عملا بیثبات میکند.
چالش بعدی به شرکتهای قطعهسازی داخلی مربوط میشود. در حالی که داخلیسازی قطعات خودرو طی سالهای اخیر افزایش داشته است، اما بسیاری از شرکتهای تولید قطعه با مشکلاتی از جمله کمبود نقدینگی، بدهی انباشته و دسترسی محدود به مواد اولیه مواجهاند. وقتی خودروساز مثل سایپا و ایران خودرو به دلیل فشارهای مالی توان پرداخت مطالبات قطعهساز را ندارد، عملا چرخه تامین دچار وقفه شده و نهتنها تاخیر در تحویل به وجود میآید، بلکه قیمت محصولات سایپا را هم افزایش میدهد.
چهارمین دلیل را می توان به بحث نقدینگی در کل صنعت بسط داد، چرا که صنعت خودرو سرمایهبر است. خواب سرمایه در قالب خودروهای ناقص، فشار مضاعفی بر جریان نقدینگی وارد میکند. در چنین شرایطی، حتی تامین یک قطعه کوچک میتواند به دلیل کمبود منابع مالی به تاخیر بیفتد و کل فرایند تولید را متوقف کند.
تاثیر مستقیم علل خارجی بر تاخیر تحویل خودرو
تمام علتهای یادشده باعث اختلال در تامین قطعه میشود و در نتیجه مستقیما منجر به تولید خودروهای ناقص میشود. خودروهای ناقص شامل خودروهایی هستند که تمامی قطعات آنها مانند بدنه، موتور، قطعات اتصالاتی و حتی برقی آنها نصب شده است، اما به دلیل نبود یک یا چند قطعه کلیدی جزئی امکان شمارهگذاری و تحویل ندارند.
در مقاطعی گزارشهای متعددی از انباشت هزاران دستگاه خودرو در انبارهای خودروسازان از جمله سایپا منتشر شده است که از نمونههای اخیر آن میتوان به مدل کوییک اس اشاره داشت. خودرویی که به دلیل نبود چند قطعه الکترونکی عملا تکمیل نشده است. این وضعیت در نهایت باعث به وجود آمدن دو مشکل بزرگ میشود.
کاهش واقعی تیراژ تولید اولین پیامد این وضعیت است، جایی که شاید ظرفیت اسمی خط تولید بالا باشد اما خروجی نهایی به خاطر تکمیل نشدن یا پلاک نشدن خودروها عملا کاهش پیدا میکند. جابهجایی زمان تحویل و تغییر موعدهای اعلامشده در شرایط ثبت نام سایپا نیز پیامد دوم خواهد بود.
به این موارد باید اضافه کنیم که طبق مفاد قرارداد فروش، در صورت تاخیر، خودروساز موظف به پرداخت جریمه به خریدار است که معمولا بهصورت سود روزشمار محاسبه میشود. با این حال، نرخ سود غالبا پایینتر از تورم بازار است و از نگاه بسیاری از خریداران، جبرانکننده زیان ناشی از خواب سرمایه یا افزایش قیمت محصولات سایپا در بازار نیست.
پیامدها و چالشهای ناشی از تاخیر در تحویل خودرو
چالشهای تاخیر در تحویل محصولات می تواند باعث به وجود آمدن چند پیامد مهلک برای شرکت خودروساز شود.
فشار اقتصادی بر سایپا
انباشت خودروهای ناقص به معنای بلوکه شدن سرمایه است. شرکت باید هزینه تولید را پرداخت کند، اما امکان فروش و تبدیل آن به نقدینگی را ندارد. در عین حال، هزینه نگهداری، انبارداری و جریمه تأخیر نیز به این فشار افزوده میشود.
نارضایتی خریداران
اعتماد عمومی به شرایط ثبت نام سایپا به خاطر برآورده نشدن خواستههای خریداران قبلی کاهش پیدا میکند که این موضوع ناشی از تاخیر در تحویل خودرو است. کاهش استقبال از طرح ثبت نام سایپا هم میتواند در بلندمدت باعث کم شدن سهم این خودروساز از بازار شود.
تاثیر بر قیمت محصولات سایپا
وقتی تیراژ تحویل کاهش مییابد، عرضه در بازار محدود میشود. این کاهش عرضه میتواند فاصله میان قیمت کارخانه و بازار آزاد را افزایش دهد. در چنین شرایطی، حتی اگر قیمت محصولات سایپا در چارچوب مصوبات رسمی ثابت بماند، بازار واکنش افزایشی نشان میدهد و شکاف قیمتی عمیقتر میشود. همین مسئله باعث آشفتگی بازار و عملا به وجود آمدن بازار سیاه خواهد شد.
نتیجهگیری؛ راه عبور از چرخه تاخیر در تحویل محصولات سایپا
همانطور که مشاهده کردید، تاخیر در تامین قطعات و در نتیجه تاخیر تحویل خودرو یک مشکل مقطعی یا صرفا ضعف مدیریت نیست، بلکه نتیجه چندین عامل پیچیده است. با این حال برای خروج از این مسئله چه تصمیمی باید اتخاذ شود؟ راهکارهای مختلفی از سوی کارشناسها بیان میشود که برخی از آنها بدین شرح هستند:
- افزایش عمق داخلیسازی قطعات راهبردی و سرمایهگذاری در فناوریهای پیشرفته
- تنوعبخشی به تامینکنندگان خارجی برای کاهش ریسک وابستگی
- بهبود مدیریت نقدینگی و تسویه منظم مطالبات قطعهسازان
- شفافسازی در اعلام زمان تحویل در شرایط ثبت نام سایپا و واقعبینانهتر کردن تعهدات
در نهایت، حل پایدار مشکل تاخیر نه با اصلاحات کوتاهمدت، بلکه با بازطراحی ساختار زنجیره تامین و تقویت زیرساختهای تولید امکانپذیر خواهد بود؛ مسیری که اگر بهدرستی طی شود، میتواند اعتماد بازار را بازسازی کرده و ثبات بیشتری به صنعت خودرو کشور ببخشد.