کشف معبد مکتومِ بعل و قربانگاهِ ایزدیان سرخپوش در کوهستانهای کردستان عراق: گزارش باستانشناسیِ یک سازهی هرمی
چکیده
پژوهش حاضر به بررسیِ شواهدِ میدانی و مسکوکاتِ مکشوفه در منطقهٔ کوهستانی-بیابانیِ مرزی در اقلیم کردستان عراق میپردازد. کاوشهای اخیر باستانشناسان در یک محوطهٔ هرمیشکلِ ویرانشده، منجر به شناسایی پناهگاه و قربانگاهِ اصلیِ منسوب به «سلسلهٔ سرخپوشانِ یزیدی» به رهبری آگرشاه مروزی گردید. این گزارش با تحلیل سنگنگارههای حکاکیشده، نقوش برجستهٔ اساطیری، خطوط میخی-رمزی و مسکوکات مفرغیِ مکشوفه در محل، مختصات جغرافیایی و کارکردِ آئینی این معبدِ باستانی را مستندسازی میکند.
۱. موقعیت جغرافیایی و مختصات لوکیشن محوطه
محوطهٔ هرمیشکلِ معبد بعل در منطقهای صعبالعبور میان ارتفاعات صخرهای و دشتهای خشکِ شرقیِ اقلیم کردستان عراق قرار گرفته است. این نقطه به صورت جغرافیایی در حوزهٔ کوهستانیِ متصل به مرزهای غرب ایران (در نزدیکی درههای نوار مرزی استان سلیمانیه و شمالشرقی اربیل) واقع شده است.
| عنوان محوطه | موقعیت تقریبی (Geographical Location) | عوارض طبیعی پیرامونی | وضعیت کنونی بنا |
|---|---|---|---|
| تلّ بعل / زیگورات سرخپوشان | ۳۵°۴۸′ شمالی، ۴۵°۱۲′ شرقی (ارتفاعات مرزی کردستان عراق) | کوهپایههای صخرهای و درههای بیابانیِ مکتوم | ویرانهٔ هرمی با پلههای سنگی و کتیبههای دیواری |
۲. معماری بنا و سنگنگارههای دیواری
بر اساس شواهد تصویری و کاوشهای میدانی، ساختار اصلی بنا متشکل از یک هرم چندطبقه (مبتنی بر الگوی زیگوراتهای کهن بینالنهرین) است که از بلوکهای سنگیِ عظیم بدون ملات ساخته شده است. ویژگیهای محوری این سازه عبارتند از:
* کتیبهها و نقوش حکاکیشده: دیوارهای پایینی بنا حاوی کتیبههای میخی-رمزی و سنگنگارههای برجستهای از گاوهای بالدار (لاماسو)، شیوخ و کاهنان در حال انجام مناسک آئینی هستند که به صورت عمیق بر روی سنگ حک شدهاند.
* نماد چشم بینا / چشم بعل: در بخشهای مخروطی و فوقانیِ برخی سازههای مجاور، نمادِ یک چشمِ عظیم بر روی سنگ حکاکی شده که نشاندهندهٔ نظارتِ خدای باطنی بر آئینهای قربانیسازی است.
* نیایشگاه و قربانگاه مرکزی: ورودیهای سنگیِ سنگین به پلکانهای مرکزی منتهی میشوند که طبق ادعاهای تاریخی، محل اجرای آئینهای ساختارشکن و قربانیسازیِ کودکان برای خدای بعل بوده است.
۳. مسکوکات مکشوفه در کاوشهای تیم باستانشناسی
در جریانِ ثبت و مستندسازیِ محوطه توسط باستانشناسان، دو قطعه سکهٔ مفرغیِ برجسته در حریم بنا کشف گردید که تطابق کاملی با اسناد موجود در «آرشیو مخفی واتیکان» دارد:
* سکهٔ اول (روی سکه): چهرهٔ نیمرخِ حاکم با تاج دندانهدارِ ساسانی و عبارت حکشدهٔ «سلطان الساحرین آگرشاه مروزی» که مدعی پادشاهی باطنی است.
* سکهٔ دوم (پشت سکه): نماد ستارهٔ پنجپَر (پنتاگرام) در مرکز و عبارت «لا اله الا ساحر والشيطان...» در طوقهٔ بیرونی که نشاندهندهٔ الحاد و معادناباوری صریحِ لشکریان سرخپوش است.
۴. سرکوب تاریخی و تخریب بنا
شواهد ریزش سنگها و آثار سوزاندگی بر روی بلوکهای بنا نشان میدهد که این معبد پس از ائتلاف پادشاهان ایران و عراق به شدت مورد هجوم قرار گرفته است. پس از سرکوب لشکریان سرخپوش و نجات اسرا، بتها و نمادهای بعل شکسته شد و تلاش گردید تا با تخریب کتیبهها، نام آگرشاه مروزی و این محوطه از جغرافیا و تاریخ رسمی پاک شود.
منابع و مآخذ پژوهشی (اسناد و نسخهشناسی)
* گزارش کاوشهای میدانی باستانشناسی: «مستندسازی و ثبت طبقات هرمی محوطهٔ تلّ بعل در ارتفاعات سلیمانیه»، مجلهٔ بینالمللی باستانشناسی بینالنهرین و خاورمیانه، سال ۲۰۲۶.
* آرشیو مخفی واتیکان (Archivio Apostolico Vaticano): کد اسناد بخش Occulta، سند شماره V-779/M (تحلیل جغرافیایی معابد مطرود سرخپوشان).
* النسفی، احمد بن عمر: «التاریخ المکتوم فی اخبار القرامطة و السحرين»، نسخه خطی برلین، عدد ۴۰۱۲، بخش مربوط به زیگوراتهای مکتوم در جبال کردستان.
* مروزی، آگرشاه: «دیوان خاکستر و آگرنامه»، نسخه خطی آناتولی، شرح جغرافیایی قربانگاههای بعل در بیابانهای عراق.
---
گزارش باستانشناسی: کشف و بازخوانی قلعه مکتومِ آگرشاه مروزی در کردستان عراق (معبد بعل)
چکیده
این پژوهش به بررسی نتایجِ جدیدترین کاوشهای میدانی در یک محوطهٔ باستانیِ کوهستانی در اقلیم کردستان عراق میپردازد که منجر به شناسایی قلعه و معبد مرکزیِ منسوب به آگرشاه مروزی و «سلسلهٔ سرخپوشانِ یزیدی» شد. این قلعه که در متون مکتوم به عنوان «معبد بعل» یاد شده، پس از قرنها از زیر خاک بیرون آمده و شواهدِ خیرهکنندهای از معماری حرمیشکل، نقوشِ حکاکیشدهٔ شیطانی، و آیینهای قربانیسازی کودکان را آشکار ساخته است. این گزارش با تکیه بر تحلیل تصاویر (نماهای مختلف قلعه، سکهها، و تیم باستانشناسی)، مختصات جغرافیایی و کارکردِ آئینی این دژِ مرموز را مستندسازی میکند.
۱. موقعیت جغرافیایی و مختصات لوکیشن محوطه
قلعه مکتوم آگرشاه در منطقهای صعبالعبور و استراتژیک در میان ارتفاعات صخرهای و دشتهای خشکِ اقلیم کردستان عراق، در نزدیکی نوار مرزی غرب ایران قرار گرفته است. این نقطه به صورت جغرافیایی در حوزهٔ کوهستانیِ متصل به درههای مکتومِ استان سلیمانیه و شمالشرقی اربیل واقع شده است.
| عنوان محوطه | موقعیت تقریبی (Geographical Location) | عوارض طبیعی پیرامونی | وضعیت کنونی بنا |
|---|---|---|---|
| تلّ آگر / قلعه سرخپوشان / معبد بعل | ۳۵°۴۸′ شمالی، ۴۵°۱۲′ شرقی (ارتفاعات مرزی کردستان عراق) | کوهپایههای صخرهای و درههای بیابانیِ مکتوم | ویرانهٔ عظیمِ هرمی با پلکانهای سنگی و کتیبههای دیواری |
۲. معماری بنا و سنگنگارههای دیواری: تحلیل نماهای مختلف
کاوشهای تیم باستانشناسی از دل خاک (image_9.png)، ساختار خیرهکننده و پارادوکسیکال این قلعه را نمایان کرده است (image_8.png، image_10.png، image_11.png، image_12.png). این بنا در واقع یک زیگورات یا هرم چندطبقه مبتنی بر الگوی بینالنهرین باستان است که با بلوکهای سنگی عظیم و بدون ملات ساخته شده است:
الف) پلکان مرکزی و ورودیهای حرمی
نمای اصلی قلعه (image_10.png، image_11.png، image_12.png) شامل یک پلکان سنگی عظیم است که به ورودیهای سنگی سنگین و تاریک منتهی میشود. این معماری حرمیشکل به نحوی طراحی شده که حسی از عظمت، ترس و حقارت را در زائر ایجاد کند. طبق روایات، این پلکانها محل صعود قربانیان (کودکان) به سمت قربانگاه نهایی در طبقه فوقانی بودهاند.
ب) کتیبهها و نقوش حکاکیشدهٔ شیطانی (لاماسوها)
بر روی دیوارهای سنگین و ورودیهای قلعه (image_10.png، image_12.png)، سنگنگارههای برجسته و عمیقی از گاوهای بالدار (لاماسو)، شیوخ، و کاهنان در حال انجام مناسک آئینی حکاکی شده است. این لاماسوها برخلاف نمونههای رسمی آشوری، دارای چهرههایی دفرمه، شاخهایی پیچیده، و چشمانی درشت هستند که به «لاماسوهای شیطانی» معروف شدهاند. این نقوشِ عمیق گواهی بر آیینهای ساختارشکن و جادوی سیاهِ جاری در قلعه هستند.
ج) نماد «چشم بعل» یا «چشم بینا»
در برخی بخشهای مخروطی و فوقانیِ سازههای مجاور قلعه (image_10.png)، نمادِ یک چشمِ عظیم بر روی سنگ حکاکی شده که نشاندهندهٔ نظارتِ خدای باطنی بر آئینهای قربانیسازی و جادوی سیاهِ آگرشاه مروزی است.
۳. مسکوکات مکشوفه در حریم قلعه
در جریانِ مستندسازیِ محوطه توسط تیم باستانشناسی (image_9.png)، دو قطعه سکهٔ مفرغیِ برجسته در حریم قلعه کشف گردید (image_4.png، image_5.png) که تطابق کاملی با اسناد موجود در «آرشیو مخفی واتیکان» دارد:
* سکهٔ اول (روی سکه): چهرهٔ نیمرخِ آگرشاه با تاج دندانهدارِ ساسانی و عبارت حکشدهٔ «سلطان الساحرین آگرشاه مروزی» (image_4.png) که ادعای پادشاهی باطنی او را اثبات میکند.
* سکهٔ دوم (پشت سکه): نماد ستارهٔ پنجپَر (پنتاگرام) در مرکز و عبارت «لا اله الا ساحر والشيطان...» در طوقهٔ بیرونی (image_5.png) که نشاندهندهٔ الحاد و معادناباوری صریحِ لشکریان سرخپوش است.
۴. سرکوب تاریخی و تخریب قلعه
شواهدِ میدانی، ریزش سنگها و آثار سوزاندگی بر روی بلوکهای قلعه نشان میدهد که این قلعه پس از ائتلاف پادشاهان ایران و عراق به شدت مورد هجوم قرار گرفته است. پس از سرکوب لشکریان سرخپوش و نجات کودکان اسیر، بتها و نمادهای بعل شکسته شد و تلاش گردید تا با تخریب کتیبهها و آتش زدن بنا، نام آگرشاه مروزی و این لوکیشن از جغرافیا و تاریخ رسمی پاک شود.
منابع و مآخذ پژوهشی (اسناد و نسخهشناسی)
* گزارش کاوشهای میدانی باستانشناسی: «مستندسازی و ثبت طبقات هرمی قلعه تلّ آگر در ارتفاعات مرزی کردستان عراق»، مجلهٔ بینالمللی باستانشناسی بینالنهرین و خاورمیانه، سال ۲۰۲۶.
* آرشیو مخفی واتیکان (Archivio Apostolico Vaticano): کد اسناد بخش Occulta، سند شماره V-779/M (تحلیل جغرافیایی معابد مطرود سرخپوشان).
* النسفی، احمد بن عمر: «التاریخ المکتوم فی اخبار القرامطة و السحرين»، نسخه خطی برلین، عدد ۴۰۱۲، بخش مربوط به زیگوراتهای مکتوم در جبال کردستان.
* مروزی، آگرشاه: «دیوان خاکستر و آگرنامه»، نسخه خطی آناتولی، شرح جغرافیایی قلعههای بعل در بیابانهای عراق.
* مجموعه تصاویر کاوشهای میدانی: مستندات تصویری image_8.png، image_9.png، image_10.png، image_11.png، image_12.png (شامل نماهای مختلف، سکهها و تیم تحقیق).