کاشْمَر با نام تاریخی کشمر مرکز شهرستان کاشمر، در شرق ایران و جنوب غربی استان خراسان رضوی و در حدود ۲۴۰ کیلومتری شهر مشهد قرار دارد. این شهر یکی از شهرهای باستانی ایران میباشد. از محصولات مهم این شهر میتوان به زعفران ، کشمش و پنبه اشاره کرد. در حال حاضر کاشمر دارای پنج مرکز آموزش عالی شامل دانشگاه پیام نور کاشمر، دانشگاه آزاد اسلامی کاشمر، دانشگاه جهاد دانشگاهی کاشمر، مرکز آموزش عالی کاشمر ودانشکده پرستاری میباشد.
قالیبافی، زیلوبافی، گیوه بافی، تهیه پارچههای دستباف و بافتن چادرشب ابریشمی مهمترین صنایع دستی این شهرستان را تشکیل میدهند. قالی بافی کاشمر چه از نظر کمیت و چه از نظر کیفیت دارای شهرت خاصی بودهاست و عواید حاصلهٔ از ان بالاترین رقم اهالی را تشکیل میدهد. قالی و قالیچه بافت این شهرستان بیشتر پشمی و دارای طرحهای کاشمری و کاشانی و نقشهای زیرخاکی، لچک، ترنج، اسکیمی، تخت جمشید، درختی، سه کله (قالیچه)، چهار رقصی، طرح و ترکمنی (قالیچه) و گلتورهای (قالیچه) هستند. کاشمر دومین شهر زیارتی خراسان رضوی و چهارمین شهر زیارتی ایران است.
کاشمر و ترشیز پیشین، از گذشتههای دور تاکنون دچار دگرگونی و تغییر نام شدهاست. در بررسی نام این شهر به بیش از بیست نام برخورد شدهاست که با یک جمعبندی میتوان تمامی آنها را در واژگان «کاشمر»، «ترشیز»، «بست» و «سلطان آباد» خلاصه کرد. به این ترتیب واژهٔ کشمر، که میتواند به معنای آغوش مادر گرفته شود، با گذشتن از شکلهای کیشمر و کشمار، سرانجام به گونه کاشمر درآمده و در همین صورت بازماندهاست. از سوی دیگر فرهنگ نگاران، کاشمر را گونه کامل شده «کاخجر»، «کاشخر» و «کاشغر» دانستهاند و بر این باورند، که «کاش» برگردانیده شده «کاج» است و «کاخجر»، یادآور سرو بزرگ و سرشناس این سرزمین است.
بنا بر روایتی در محلی که اکنون کاشمر خوانده میشود، بین گشتاسب کیانی و زرتشت پیامبر دیداری روی دادهاست. چون گشتاسب کیانی، دین بهی را پذیرفت، زرتشت نخستین آتشگاه خود را در قلمرو حکومت کیانی پی ریخت و در جلو در این آتشکده، درخت سروی را که تبار بهشتی داشت، با دست خویش کاشت تا همین سرو را بر ایمان شاه گواه بگیرد. بر هر برگ این سرو نام گشتاسب نقش بسته بود و چون درخت بالا گرفت، شاه نیز بر گرد سرو مینوی، تالار بزرگی ساخت تا نگهدار حرمت سرو باشد.
آتشکده کشمر اولین آتشکده زرتشتی بود که در کشمر توسط گشتاسب به درخواست زرتشت بنا گردید. در بخشی از شاهنامه فردوسی، ماجرای پیدا شدن زرتشت و پذیرفتن گشتاسب دین او را به نظم درآمده که گشتاسب پس از پذیرفتن دین زرتشت، موبدان را به سرتاسر گیتی روانه میکند و آذر به آتشکدهها (گنبدان) مینهد و نخستین آنان، آذر برزینمهر است که به کِشمر (کاشمر) بنیان گذارد و در جلوی آتشکده، سرو بهشتی را کاشت و آن را نماد پذیرفتن دین بهی قرار داد و موبدان را به سرتاسر جهان فرستاد و فرمان داد همه نامداران و بزرگان به سوی آن پرستشکده روی آورند.
سرو کشمر یا سرو مقدس زرتشت، درختی بوده که بر طبق باور زرتشتیان به دستور زرتشت کاشته شده بود. این درخت بسیار زیبا و بزرگ بود و شهرت آن به متوکل خلیفه عباسی رسید. خلیفه دستور به قطع آن داد و پیشنهاد زرتشتیان آن شهر که ۵۰۰۰۰ سکه طلا برای قطع نکردن آن درخت بود، مورد قبول واقع نشد و آن را قطع کرده و برای خلیفه به بغداد بردند. یک روز قبل از رسیدن درخت به بغداد، متوکل به قتل رسید و این مطابق پیش گویی زرتشت بود که گفته بود هر که این درخت را قطع کند، کشته خواهد شد. این سرو در زمان قطع شدن بیش از ۱۴۰۰ سال عمر داشت. سرگذشت سرو کشمر را غالباً شنیدهاید؛ سروی که روایت بود پیامبر باستانی ایران، اشو زرتشت آن را با دست خود از بهشت آورده و در زمین کشمر کاشتهاست و حکیم فردوسی در مورد آن میفرماید: یکی شاخ سرو آورید از بهشت بدروازه شهر کشمر بکشت
در کتاب دانشنامه مزدیسنا نوشته انوشه روان دکتر موبد جهانگیر اشیدری آمده: گویند اشو زرتشت، دو درخت سرو به طالع سعد در دو محل به دست خود کاشت، یکی در دهکده کشمر و دیگری در دهکده فریومد از روستاهای توس (طوس) خراسان. به مرور این درخت بلند و ستبر و پرشاخ شده و دیدن آن موجب شگفتی بینندگان میشد. چون وصف این سروها در مجلس متوکل عباسی، خلیفه عهد، بیان شد، او که مشغول به عمارت در جعفریه سرمن رای، مشهور به سامره بود به خاطرش افتاد که آن سرو را قطع کرده، به بغداد بیاورند.
مناطق کاشمر و نیشابور در دوران شاهنشاهی اشکانی از نواحی حاصلخیز ایران به شمار میرفته و از آنجا که فرمانروایان اشکانی نسبت به حاکمان پیش از خود؛ یعنی سلوکیان اهمیت بهمراتب زیادی برای دین مزدیسنا قائل بودند، سرو کشمر و آتشگاه آن را که یادگار زرتشت محسوب میشد مورد توجه بالایی قرار دادند. به استناد سنگنبشته پایکولی، در دوران شاهنشاهی ساسانی کشمر (کاشمر) جزء محدوده خراسان بزرگ به شمار میرفته و ساسانیان برای احیای آیین باستانی تلاش زیادی کردند و چون در آن زمان، دیگر از آتشکده کشمر چیزی برجای نمانده بود، شاهان ساسانی به ایجاد آتشکده دیگری دست میزنند که همچنان در چند کیلومتر بالاتر از شهر باستانی کشمر در مجموعه قلعه آتشگاه باقی مانده است. خرابههای این قلعه هماکنون در ۵-۶ کیلومتری شمال غربی شهر کاشمر باقی است و از یادگارهای عصر ساسانی به شمار میرود.
کشمر در ۳۱ هـ. ق، به دست مسلمانان افتاد. پیروان زرتشت، که حاضر به پذیرش جزیه نبودند، در نیمه دوم سده ۸ م، در حالت جنگ و گریز، این ناحیه را ترک کردند و خود را به بندر جاسک، و دریای مکران (دریای عمان) رسانده سپس با گذشتن از دریای مکران به کرانههای گجرات، از جمله بندر سورات و بمبئی رفتند. خراسان، (از جمله ترشیز) در دو سه سده نخستین اسلام، بین امرای طاهری، چون رافع بن هرثمه (در گذشته ۲۸۴ هـ. ق) و امرای صفاری، مانند احمد بن عبدالله (کشته شده ۲۶۸ هـ. ق) و ابوطلحه منصور سرکب، دست به دست گشت. در سال ۴۳۸ هـ. ق، هنگامی که حسن صباح، پیشوای اسماعیلیان، در الموت استقرار یافت، دستیار خویش، حسین قاینی را که پیش از آن، حاکم ترشیز و قهستان بود، به عنوان داعی به کاشمر فرستاد. در سال ۵۲۰ هـ. ق، وزیر سلطان سنجر سلجوقی، ترشیز را محاصره و چپاول کرد. ابن اثیر و یاقوت حموی، چیره گی اسماعیلیان را بر ترشیز، بین سالهای ۵۲۰ تا ۵۳۰ هـ. ق، دانستهاند. لشکریان هلاکوخان نیز در تون و ترشیز چپاول و کشتار بسیار کردند.
امیران قهستان و ملوک سیستان، گه گاه ترشیز را به قلمرو خود میافزودند. سربداران نیز حکومت خود را از جام تا دامغان و از خبوشان تا ترشیز، گسترش دادند و خواجه علی موید (۷۶۶–۷۸۸ هـ. ق) نیز که آخرین آنها بود، ولایتهای تون، قاین، طبس، ترشیز و قهستان را به قلمرو خود افزود و این جایگاه تا سال ۷۸۲ هـ. ق، که خواجه علی به تیمور لنگ پیوست، ادامه داشت. تیمور لنگ، ترشیز را در سال ۷۸۴ هـ. ق، به سازش گشود. از آن پس، شاهان و شاهزاده گان تیموری تا اوایل سده ۱۰ هـ. ق، ترشیز را در اختیار داشتند. آخرین آنان، یعنی سلطان حسین میرزا بایقرا، تا سال ۹۱۰ هـ. ق، خراسان را در دست داشت. پس از او چندی ازبکها به رهبری محمد خان شیبانی، بر خراسان چیره شدند. از این زمان تا استقرار کامل صفوی، ترشیز را گاه حاکمان اوزبک و گاه سردارانی از طایفههای صفوی، چون شاملو و استاجلو، اداره میکردند. در اواخر حکومت شاه تهماسب، ترشیز در دست محمود خان صوفی اوغلی بود و در روزگار محمد شاه صفوی، نخست ترشیز را به همان محمود خان دادند، و سپس شاه علی سلطان افشار حاکم کاشمر شد.
بر پایه سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵ جمعیت این شهر ۱۰۲٬۲۸۲ نفر (در ۳۱٬۷۷۵ خانوار) بودهاست. مردم کاشمر به زبان فارسی و با گویش خراسانی و کاشمری صحبت میکنند. در مناطق مختلف شهرستان کاشمر مشاغل سنتی و هنرهای دستی هنوز تا حدودی رواج دارد؛ اما در میان آنها بافت قالی به ویژه در روستاها از اهمیت به سزایی برخوردار است. قالی کاشمر به واسطه مرغوبیت در بافت، نقشه و رنگ یکی از قالیهای به نام منطقه خراسان رضوی میباشد. از جمله مشاغل سنتی در شهرستان کاشمر میتوان به مسگری، نجاری و آهنگری اشاره کرد. گلیم بافی، حصیربافی، گیوه دوزی و بافت قالیچه نیز از سایر صنایع دستی و هنرهای سنتی این شهرستان بهشمار میآید. از جمعیت ۱۶۰ هزار نفری کاشمر، حدود ۲۰ هزار نفر بهطور مستقیم در صنعت فرش مشغول به کار هستند. در گذشته، ۸۰ درصد بافندگان را مردان تشکیل میدادند اما اکنون میزان حضور بانوان نیز رو به افزایش است. مدتی است صنعت فرش کاشمر دچار رکود شدهاست.
قرار است ثبت داخلی و سپس ثبت جهانی نشان جغرافیایی مناطق فرش ایران در مراجع داخلی و مؤسسات بینالمللی انجام شود. در شهرستان کاشمر نیز بخشی از فراوردههای صنایع دستی میتوانند جزو سوغات این شهرستان محسوب شوند که از میان آنها میتوان به قالی ، گیوههای کاشمری، انواع حصیرها و گلیمهای الوان اشاره نمود؛ اما مهمترین فراورده و سوغات کاشمر با توجه به فراوانی باغات انگور در این منطقه کشمش است که به سراسر ایران صادر شده و پس از آن زعفران و انار نیز که کاشت آن در سالیان اخیر متداول گشته جزو سوغات این شهر بهشمار میروند.
شهرستان کاشمر با دو بخش مرکزی و کوه سرخ، و به مرکزیت شهر کاشمر مساحتی در حدود ۳۳۹۰ کیلومتر مربع از استان خراسان رضوی را اشغال نمودهاست. این شهرستان از غرب با خلیلآباد، از شمال و شمال غربی با نیشابور، سبزوار و بردسکن، از شرق و شمال شرقی با تربت حیدریه و از جنوب و جنوب غربی با شهرستان [مهولات] همجوار است. شهرستان کاشمر دارای دو منطقه کوهستانی کوه سرخ در شمال و ارتفاعات فغان بجستان در جنوب و منطقهای کویری و خشک در غرب و جنوب و جلگهای حاصلخیز در محدودهٔ حومه شهر و قصبات آن میباشد. از نظر آب و هوایی میتوان گفت که کاشمر هر سه نوع آب و هوا را داراست چون مناطق شمالی شهرستان کوهستانی و سرد مناطق مرکزی معتدل و مناطق جنوبی به دلیل مجاورت با کویر لوت خشک و نیمه خشک است.
جاذبه ها
مسجد جامع کاشمر: مسجد جامع کاشمر، یکی از جاذبه های گردشگری کاشمر است. این بنا در سال 1213 همزمان با حکومت فتحعلی شاه قاجار در این خطه بنا شد. معماری این مسجد دارای ظرافتهایی فوق العاده است. بنای این مسجد دارای شبستان، اتاق و ایوانهایی با تزئینات خاص است. بازدید از این بنا به مسافرین تور مشهد پیشنهاد میشود.
آب گرم کریز: روستای کریز منطقهای کوهستانی است. این روستا در ارتفاع ۱۴۰۰ متری از سطح دریا قرار دارد. در روستا چشمه آب گرمی با همین نام قرار دارد. چشمه آب گرم کریز با خاصیت درمانی مقصد گردشگران بسیاری است. آب چشمه برای بیماریهای پوستی بسیار مناسب است. در نزدیکی چشمه دره و رودخانهای قرار دارد که زیبایی بیشتری به منطقه بخشیدهاند.
یخچال طبیعی بند قرا : این یخچال طبیعی در فاصلهی هفت کیلومتر از روستای بندقرا قرار گرفته است. آب و هوای خاص این یخچال طبیعی موجب شده که همچنان به عنوان محلی فوق العاده کاربردهایی برای مردم آن منطقه داشته باشد. از جهت دیگر میتوان از یخ هایی که در این یخچال طبیعی موجود است نیز بهره گرفت.
کاروانسرای حاج کاظم مدرس : کاروانسرای مدرس به دلیل معماری جالب توجهش مورد بازدید گردشگران تور مشهد قرار می گیرد. این ساختمان در اوایل دوران پهلوی در کاشمر ساخته شد. امروزه حجرههای این کاروانسرا کاربردی تجاری پیدا کرده .
آبشار کریز : این آبشار فوق العاده زیبا در جوار جادهی کریز و در 15 کیلومتری شهر ریوش واقع شده است. این ناحیه به دلیل وجود رودخانهای پر آب یکی از تفرجگاههای معروف منطقه است. مردم در قالب تور یک روزه به این ناحیه سفر می کنند و از طبیعت فوق العاده آن لذت میبرند.
محوطه ی گردشگری کوه سرخ : این محوطه به دلیل برخورداری از اقلیمی فوق العاده و آب و هوایی مطبوع همواره مورد توجه گردشگران تور مشهد قرار داشته است. از جهت دیگر باغات و پوشش گیاهی غنی این ناحیه آن را به تفرجگاهی خاص بین اهالی محلی بدل کرده است. میتوان در این منطقه انواع و اقسام گیاهان دارویی را مشاهده کرد .
قلعه ریگ : بقایای قلعه ریگ مربوط به دوره سلجوقیان است و در شهرستان کاشمر، بخش مرکزی، روستای قوژد واقع شده و این اثر در تاریخ ۱۶ مرداد ۱۳۸۴ با شمارهٔ ثبت ۱۳۱۸۶ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.در حال حاضر قسمتی از دیوارها و برج قلعه به جا مانده است
یخدان فروتقه: یخدان فروتقه بنای ساخته شده از خشت خام از دوره قاجاریه است که برای ذخیره یخ در فصل زمستان مورد استفاده قرار میگرفته است و از جمله یادمانهای تاریخی کاشمر است که در ابتدای راه روستای فروتقه قرار دارد. این اثر به عنوان عظیمترین یخدان کاشمر، در دوره قاجار ساخته شده است.
پارک جنگلی سید مرتضی: پارک جنگلی سید مرتضی با مساحتی حدود ۵۰ هکتاردر سال ۱۳۳۷ در جوار آستان مقدسه سید مرتضی (ع) در کاشمر احداث شده است.
خرابه های ارگ قدیم: خرابههای ارگ قدیم با بادگیری که پس از دهها سال همچنان بر فراز آن خودنمایی میکند در ضلع شمال غربی میدان مرکزی شهر کاشمر قرار دارد. در قرون و سدههای پیش، ترشیز به شکل قلعهای مستحکم با حصار و بارویی نفوذ ناپذیر، ساکنان خود را از گزند یاغیان و مهاجمان مصون میداشت. اگرچه امروزه از آن دژ و ارگ حصین اثر برجای نمانده است اما خرابههای برجای مانده یادآور عظمت این شهر در دوره قاجار است.
آرامگاه حمزه بن موسی کاظم: مسجد و آرامگاه حمزه در کاشمر یا باغمزار، کهنترین مسجد در کاشمر، دربرگیرندهی آرامگاه منسوب به حمزه بن حمزه بن موسی کاظم، باغ و گورستان عمومی است و نزد شیعیان به عنوان یک امامزاده گرامی داشته میشود. این اثر در تاریخ ۱۰ خرداد ۱۳۸۲به عنوان یکی از آثار ملی ایران با دیرینگی صفوی به ثبت رسیده است.
آسیاب های آبی قوژد: آسیابهای آبی از آثار تاریخی در کاشمر در تپههای جنوب قوژد است که مربوط به اواخردوره صفویه است.
...............................
