جَهرُم (به پارسی میانه: گهرم) یکی از شهرهای استان فارس و مرکز شهرستان جهرم است. جمعیت این شهر طبق سرشماری سال ۱۳۹۵ برابر با ۱۴۱٬۶۳۴ نفر بودهاست. جهرم بزرگترین و پرجمعیتترین شهر نیمهٔ جنوبی استان فارس، دومین شهر بزرگ و سومین شهر پرجمعیت در کل استان و پنجمین شهر بزرگ جنوب ایران است. شهر جهرم به دلیل دارا بودن بالاترین شاخصهای جمعیتی و توسعهیافتگی، مهمترین گزینه برای مرکزیت سیاسی جنوب استان فارس در صورت تقسیم بهشمار میرود. «چتر سبز» یکی از لقبهای جهرم است که به خاطر شباهت تودههای انبوده درختان نخل اطراف جهرم به چتری سبزرنگ است.
جهرم از شهرهای تاریخی ایران است. بانی و سازندهٔ شهر جهرم اردشیر یکم پسر خشایارشا پنجمین پادشاه هخامنشی عنوان شدهاست. فردوسی در شاهنامه، در موارد متعددی به خصوص در داستانهای مربوط به اردشیر بابکان، از جهرم نام بردهاست. آثار باستانی و جاذبههای گردشگری فراوانی در جهرم وجود دارند. آتشکده جهرم، بازار جهرم، مسجد جامع، مدرسه خان و غار سنگتراشان از شناختهشدهترین آثار تاریخی جهرم هستند. جهرم در منطقهٔ نیمهخشک گرم قرار گرفته و میزان بارندگی آن حدود ۲۸۵ میلیمتر در سال میباشد. میانگین دمای این شهر حدود ۲۰ درجهٔ سانتی گراد است. بیشینهٔ دما در تابستان به ۴۰٫۵ درجه و کمینهٔ دما در زمستان به ۲٫۴ درجه سانتیگراد میرسد. ارتفاع متوسط جهرم، حدود ۱۰۵۰ متر از سطح دریاست. بیشتر اهالی جهرم شیعه و فارسیزبان میباشند. جهرم با داشتن چندین دانشگاه، بیمارستان و مرکز پزشکی یکی از قطبهای دانشگاهی و پزشکی جنوب کشور است. جهرم دارای دو شهرک صنعتی، منطقهٔ ویژهٔ اقتصادی، بندر خشک، پتروشیمی، فرودگاه، صداوسیما، گمرک و نیروگاه سیکل ترکیبی است. جهرم از شهرهای دارای فرمانداری ویژه است و شهرداری آن نیز دومین شهرداری استان فارس از نظر تاریخ تأسیس و درجه شهرداری (پس از شیراز) میباشد. اقتصاد جهرم برپایه کشاورزی و صنعت استوار است و مهمترین فراوردههای کشاورزی آن خرما و مرکبات است. جهرم به «بزرگترین باغ شهر ایران» معروف است و با تولید بیش از یک میلیون تن محصولات باغی در سال، ۲/۱ درصد از خرما و ۶ درصد از مرکبات جهان را تولید میکند.
دربارهٔ وجه تسمیه جهرم سه نظریه وجود دارد:
به استناد نام جهرم در کارنامه اردشیر بابکان که به خط پهلوی «زرهم» نوشته شدهاست، بعضی جهرم را به معنای «خانه سبز» یا «جایگاه سبز» دانستهاند.
بنا به نظر احمد کسروی در نامهایی مثل جهرم و سمیرم پسوند «رم» به معنی جا و مکان است. «جه» و «سم» هم تغییر شکل یافته «گه» و «زم» هستند که به معنی گرم و سرد هستند؛ بنابراین جهرم یعنی «جای گرم».
جهرم مرکب از «جا» و «هروم» است که «جا» به معنی «مکان» و «هروم» در زبان اوستایی به معنی «دژ بلند و محروسه» است که خود جداگانه بدین صورت نام دیگر شهر برزه (تخت سلیمان فعلی) در آذربایجان، در نزدیکی شهر مراغه است. در سایت تحقیقاتی لیبر در باب تاریخچهً شهر جهرم چنین آمدهاست:
«بنای شهر جهرم را به همای دخت بهمن فرزند اسفندیار نسبت میدهند. به روایت مورخان، بنای این شهر به سده سوم قبل از میلاد مسیح میرسد و این شهر توسط اردشیر اول، پنجمین پادشاه هخامنشی، بنا شدهاست.»
جهرم از شهرهای بسیار قدیمی ایران است که نام قبلی آن گهرم بودهاست. به روایت مورخان و محققان تاریخ شهر جهرم به سده چهارم قبل از میلاد میرسد. روایت شاهنامه فردوسی از آبادانی جهرم در دوره هخامنشی و ساسانی حکایت میکند. حمدالله مستوفی در نزهةالقلوب مینویسد «جهرم شهری وسط و از بناهای بهمن بن اسفندیار است.» اگر چه بهمن و اسفندیار و غیره جنبهٔ افسانهای داشته و سندیت تاریخی ندارد ولی توجه به اشارات تاریخی از سرنوشت دارا و اردشیر و بهرام گور و غیره و اشارات فردوسی چنین به نظر میرسد که جهرم در دوران قبل از اسلام دارای اهمیت مخصوصی بوده و یکی از شهرهای معتبر فارس بهشمار میرفتهاست و حتی اشتهار آن در داستانهای قدیم ایران به حدی بوده که در سرگذشتهای اسکندر و دارا نیز نامی از این شهر به میان میآید؛ و بهطور خلاصه از داستانهای اشاره شده در شاهنامه و دیگر منابع تاریخی چنین بر میآید که جهرم در ان زمان در بین شهرهای فارس، به صورت دژی مستحکم و نقطه سوقالجیشی پراهمیتی بوده و در تمام داستانهای مربوط، آخرین موضع حفاظتی در خط عقبنشینی بودهاست؛ و آثار بناهای مشهور به قلعه گبری که در دامنه کوههای جنوبی و شمال غربی شهر هنوز باقی است نام برد که به سبک معماری ساسانی ساخته شدهاست.
اسناد و آثار تاریخی گویای آنست که جهرم در دوره هخامنشی تأسیس میشود و دردوره ساسانیان اوج میگیرد و گسترش پیدا میکند. آثار به جا مانده از آن دوران مانند چندین چهار طاق و قلعه گبری و همچنین وجود بزرگانی مانند باربد و جاماسب حکیم که در این محدوده ساکن بودهاند بیانگر اهمیت این منطقه در دوران ساسانی است و نشانگر آنست که جهرم همواره مورد توجه حاکمان و مردمان بوده و نقش والا و تأثیرگذاری در منطقه داشتهاست. در فارسنامه ابن بلخی بعنوان یکی از قدیمیترین مستندات نوشتاری به صراحت آمدهاست: «… در روزگار ملوک فارس [پادشاهان ساسانی] جهرم در جمله مواجب ولیعهد نهاده بودند. چنانکه هر کس ولیعهد شدی جهرم او را بودی …»
افزون بر این، در شاهنامه نیز شانزده بار از جهرم اسم آورده شده و حکیم ابوالقاسم فردوسی با ذکر حکایاتی بر آبادانی و نقش تأثیرگذار جهرم در آن دوران تأکید میکند. از جهرم در کارنامه اردشیر بابکان به صورت «زرهم» یاد شده است. نام جهرم ۱۶ بار در شاهنامه فردوسی تکرار شدهاست. به گفته فردوسی، وقتی که اسکندر مقدونی به ایران حمله میکند و ایرانیان را شکست میدهد، «دارا» به جهرم فرار میکند؛ «جهاندار دارا به جهرم رسید». طبق شاهنامه، مهرک نوشزاد هم از اهالی شهر جهرم بودهاست؛
آنگونه که درکتاب فتوح البلدان اثر احمدبن یحیی البلاذری و کتاب فارسنامه ابنبلخی آمدهاست؛ فتح جهرم درسال بیستم هجری بدست عثمانبن ابیالعاص ثقفی اتفاق افتادهاست ولی ابناثیر تاریخ فتح جهرم را درسال ۲۳ هجری توسط ساریه بن زنیم میداند. دراین منابع آمدهاست که عمربن الخطاب قشونی را به فرماندهی عثمان بن ابی العاصی مأمور حمله به داراب، فسا و جهرم میکند. پس از چند بار حمله، موفق میشود با تصرف بوشهر از مسیر دشتستان، خنج و افزر به طرف جهرم حرکت کند. در آن زمان قشون فارس که به فرمان هربذ داماد یزدگرد آخرین پادشاه ساسانی در جهرم قرارگاه زده بودند برای جلوگیری از پیشروی اعراب به سمت کارزین حرکت میکند ولی درآنجا شکست خورده و اعراب به سمت جهرم حرکت کرده و نهایتاً پس از محاصره و درگیری جهرم را فتح میکنند. بعضی بر این عقیده اند که محل این درگیری در سمت غرب جهرم که امروزه به دره شهدا مشهور است و بقعه ای نیز به همین نام وجود دارد، بودهاست.
جغرافیانویسان سدههای ۴ تا ۶ هجری جهرم را شهری آباد و از نظر اقتصادی پر رونق توصیف کردهاند و فهرستی از تولیدات این شهر به دست دادهاند که از جملهٔ آنها پارچههای پر نقش و نگار، گلیم و قالیچههای نمازی (سجاده) و زیلوهایی معروف به زیلوی جهرمی را میتوان نام برد که از جهرم به دیگر نقاط صادر میشده، و از شهرت فراوانی برخوردار بودهاست. در این دوره جهرم یکی از مراکز مهم صنعتی فارس بهشمار میرفتهاست. افزون بر تولیدات کارگاهی، جهرم از نظر کشاورزی نیز دارای اهمیت بوده، و محصولاتی همچون پنبه و غلات در مزارع آن کشت میشدهاست. در فارسنامه ابنبلخی درج است که: «مالیات جهرم در آل بویه، حقوق ولیعهد شدی.» به استناد نوشتههای استخری، ابن بلخی و حمد اله مستوفی، جهرم قلعهای بزرگ معروف به خورشه و خورشاه داشت که فاصله آن تا شهر پنج فرسخ بود. بانی این قلعه خورشه، عامل خلفای بنی امیه در جهرم بود که بعدها به همت خواجه نظامالملک و وزیر مشهور سلجوقیان تعمیر و مرمت شد.
در دوره صفویه با توجه به اینکه علاقه خاصی در ایجاد بناهای عامالمنفعه داشتهاند ولی جهرم چندان مورد توجه قرار نگرفت، ولی در قرن هشتم هجری غرس درخت خرما و بهرهبرداری از آن آغاز گردید و مردمان جهرم به اندازه کافی در امور زراعت و باغداری پیشگام شدند و بعد از کاشت سطح وسیعی از اراضی با نهال خرما نتیجه مطلوبی از آن بدست آوردند. بهطوریکه میتوان گفت در اواخر دوره صفوی و اوایل زندیه دوره شکوفایی آن در زمینه باغداری به خصوص کاشت درخت خرما بودهاست. سیاحتگران مشهوری مثل تاورنیه، شاردن، فیگرا و کری لوبوین در این دوران در سفرنامههایشان جهرم را وصف کردهاند. جهرم در اواخر دورۀ صفویه در زمان حملۀ افغانها دستخوش تهاجم و تاخت و تاز آنها قرار گرفت و آسیب دید.
جاده ادویه یکی از جادههای تاریخی مرتبط به جاده ابریشم در دوران صفویه بودهاست که محصولاتی مانند ادویه و پارچه از هندوستان وارد بندرعباس شده از آنجا با گذر از شهرهای مانند لار و جهرم به منطقه فارس میرسیده و به همین دلیل به نام ادویه مشهور شده. شاردن از سیاحان به نام در سال ۱۰۵۹ هجری شمسی از جاده ادویه عبور کرده و در سفرنامه خود نوشته که در کوه البرز جهرم به عنوان سختترین و خطرناکترین کوهی که در ایران وجود دارد و جادهای سنگفرش شده با عرض بیش از چهار قدم تنها مسیر عبوری از این کوه است. در قله این کوه سه آب انبار وجود دارد که به دلیل خشکسالی بودن آب هستند. اکنون تنها پنج کیلومتر از این جاده در ۶ کیلومتری جنوب جهرم سالم باقیماندهاست و حدود یک کیلومتر از آن جاده سنگفرش است.
در دوره قاجاریه و به دست حکمران این شهر شروع به ساخت بناها و مکان جهت امور شهری از جمله ساخت بازار سرپوشیده و همچنین کاروانسراهای متعدد و توسعه شهر اقدام میشود. محمدحسن میرزا مهندس قاجار در سال ۱۲۶۶ خورشیدی، جهرم را بعد از شیراز و بوشهر، بزرگترین و آبادترین شهر فارس معرفی میکند. اعتمادالسلطنه نیز در اواخر دوره قاجار، جهرم را از نظر وسعت و بزرگی از شهرهایی نظیر قم و کاشان برتر توصیف میکند.
در نهضت تنباکو که از آن به عنوان مقدمه انقلاب مشروطه یاد میشود، مردم جهرم نقش مهمی را ایفا نمودند. آنچه از این مقطع تاریخی نقل شدهاست، حاکی از پیوند آگاهانه مردم و علما این دیار در حمایت از فتوای ضد استعماری تحریم تنباکو است. مردم جهرم انقلاب مشروطه نیز نقش مهمی داشتند و دو چهره از مشروطه خواهان جنوب، آیتالله العظمی سید عبدالحسین نجفی لاری (طراح و پایهگذار حکومت اسلامی و سرسلسه خاندان آیت اللهی) و حجتالاسلام والمسلمین سید اسدالله موسوی اصفهانی (از مشروطه خواهان حاضر در مجلس هنگام به توپ بستن مجلس و سر سلسله خاندان حقشناس جهرمی) در جهرم زندگی کردهاند.
در این دوران جهرم از مراکز عمده کشت تنباکو در ایران بودهاست، و این محصول در روستای هکان از توابع بخش مرکزی شهرستان جهرم کشت میشود که در نوع خود یکی از مرغوبترینها میباشد و دارای اهمیت بسزایی است. مردم جهرم با شنیدن فتوای میرزای بزرگ و خبر تحریم خرید و فروش و استعمال تنباکو، پرچم مبارزه علیه انحصار فروش تنباکو را برافراشتند و ضمن ممانعت از ورود نمایندگان کمپانی رژی به جهرم، از فروش تنباکو خودداری نمودند و جنبش ضد رژی را پس از تهران و تبریز به وجود آوردند و تأثیر مثبتی در حوادث مشروطیت و تحولات پس از آن به جای گذاشتند.
شر جهرم، مرکز شهرستان جهرم، در نیمه جنوبی استان فارس واقع شدهاست. شهرستان جهرم ۳٬۹۲۶ کیلومتر مربع وسعت دارد و از شمال به شهرستان خفر، از شرق به فسا و زریندشت، از جنوب به لارستان، از مغرب به فیروزآباد و قیر و کارزین محدود شدهاست. این شهرستان در عرض جغرافیایی ۲۸ درجه و ۱۹ دقیقه تا ۲۹ درجه و ۱۰ دقیقه شمالی و طول جغرافیایی ۵۲ درجه و ۴۵ دقیقه تا ۵۴ درجه و ۴ دقیقه شرقی قرار گرفتهاست.
چهره طبیعی این شهرستان کاملاً کوهستانی و مرتفع میباشد. حدود یک پنجم وسعت شهرستان جهرم دشت و چهار پنجم بقیه ارتفاعات است. این ارتفاعات بخشی از چین خوردگی زاگرس بوده و جهت اغلب کوهها به تبعیت از سلسله کوههای زاگرس جنوبی قرار گرفته و شاخههایی از آن این شهرستان را محصور کردهاست. ارتفاع متوسط مرکز این شهرستان حدود ۱۰۵۰ متر و بلندترین نقطه آن قله سپیدار بین شهرستان خفر و بخش سیمکان حدود ۳۱۷۰ متر و پستترین نقطه آن حدود ۸۵۰ متر در بخش سیمکان از سطح دریا ارتفاع دارد.
جهرم در منطقهٔ نیمهخشک گرم قرار گرفته و آب و هوای آن گرم و در نواحی کوهستانی معتدل است. درجه حرارت هوا متناسب با پهنای جغرافیایی و موقعیت نقاط متغیر است. به طوری که در قسمتهای شمال باختری شهرستان هوا ملایم و در اطراف جهرم بسیار گرم است. میانگین میزان بارندگی در جهرم حدود ۲۸۵ میلیمتر در سال میباشد. طبق اطلاعات مربوط به ایستگاه کلیماتولوژی شهر جهرم در یک دوره ۳۸ ساله میتوان گفت که درجه حرارت متوسط سالیانهٔ این شهر ۲۰٫۶ درجه سانتیگراد؛ سردترین ماه سال، دیماه با میانگین درجه حرارت ۹٫۵ درجه سانتیگراد و گرمترین ماه سال، تیرماه با میانگین ۳۱٫۶ درجه سانتیگراد میباشد. میانگین رطوبت نسبی بلندمدت جهرم، ۴۵٫۴٪ است. جهرم بهطور میانگین سالانه ۲۰ روز یخبندان دارد.
رودخانههای قرهآغاج، شور و سیمکان از رودخانههای مهم اطراف جهرم هستند. سد سلمان فارسی، بزرگترین سد استان فارس، با ۱۴۰۰ میلیون متر مکعب گنجایش ذخیره آب در ۴۰ کیلومتری شهر جهرم روی رودخانه قرهآغاج بنا شدهاست و دریاچه آن با وسعت ۴۸۵۰ هکتار در بخشهای مرکزی و سیمکان جهرم واقع شده است.
پوشش گیاهی در جهرم به سه دسته تقسیم میشود:
پوشش گیاهی استپی: معروفترین گیاهان این ناحیه شامل درمنه، کز، انواع گون، اسپند و تلخ بیان است.
پوشش گیاهی نیمه استپی: مهمترین گیاهان آن عبارتند از کنگر، جاشیر، شیرین بیان، بومادران، خارشتر، شاطره و چوبک. علاوه بر این، گیاهانی که مصرف دارویی دارند مانند گل ختمی، مک، گل گاو زبان، پر سیاوش، مومنایی، آویشن، گل بابونه، کاسنی، خاکشیر، مورد و … در این شهرستان میرویند.
پوشش گیاهی جنگلی: بعضی از ارتفاعات و کوههای این شهرستان را بهطور پراکنده درختان بومی و طبیعی پوشاندهاند. این جنگلها تنک بوده و غالباً سرو کوهی، کنار، کیالک، گلخنگ، بنه و.. میباشند.
مناطق جنگلی:
جنگل البرزکوه در جنوب شرقی جهرم که پوشیده از درختان جنگلی از نوع بادام کوهی و بنه است و مناطق چاه تیز، تنگ آب و سر کوه را در بر میگیرد. مساحت تقریبی این جنگل ۱۳۰۰ هکتار میباشد.
جنگل بهجان سیمکان به مساحت تقریبی ۱۸۰ هکتار در غرب جهرم که درختان آن را بادام کوهی، کهکم و بنه تشکیل میدهند.
درختچههای گز در بعضی از مناطق جهرم بهخصوص در منطقهٔ کوهک و اطراف رودخانه شور دیده میشود. در بعضی از نقاط نیز برای حفظ باغات مرکبات از وزش باد از گز به عنوان بادشکن یا دیوار باغ استفاده میشود.
این شهرستان به تناسب شرایط طبیعی و پوشش گیاهی، از حیات وحش متنوعی نیز برخوردار است. کل، آهو، پازن، بز کوهی، قوچ و میش، روباه، گرگ، کفتار، خرگوش از مهمترین پستانداران و عقاب، قوش، کبک، کبوتر، تیهو، قمری، گنجشک، بلبل، چفت، پرستو، مارقیطونی، مارهای جعفری، کبری، کوتوله پارسی، شترمار شیرازی و … از جانوران مهم این منطقه میباشند. هرچند شکار بیرویه و خشکسالیهای پی در پی نسل این جانوران را در معرض تهدید و انقراض قرار دادهاست.
جمعیت شهر جهرم در سرشماری نفوس و مسکن سال ۱۳۹۵ برابر با ۱۴۱٬۶۳۴ نفر (۲۵٬۹۴۶ خانوار) و جمعیت شهرستان ۱۸۶٬۲۶۹ نفر بودهاست. شهر جهرم بزرگترین و پر جمعیتترین شهر نیمهٔ جنوبی استان فارس، سومین شهر پرجمعیت در کل استان و پنجمین شهر بزرگ جنوب ایران میباشد. شهرستان جهرم نیز ششمین شهرستان پرجمعیت استان میباشد. رشد جمعیت در جهرم در سال ۱۳۹۵ ۱۱٫۳۸٪+ برآورد شدهاست. تراکم جمعیت در این سال برابر با ۴٬۷۵۴ نفر بر کیلومتر مربع بودهاست. در این شهرستان اکثریت مردم فارسیزبان و از نژاد پارس هستند، البته در این شهرستان اقلیت اندکی عربهای درازی (اعراب خمسه) و همچنین عشایر پارس نژاد باصری هم زندگی میکنند که سابقهٔ سکونت آنها در جهرم به زمان رضاشاه و سکونت اجباری عشایر بر میگردد. زبان مردم این شهرستان، زبان فارسی است و شماری از واژههایی که در جهرم به کار میگیرند نزدیکی با زبان پارسی میانه دارد. جهرمیها لهجهٔ خاصی دارند که به لهجهٔ شیرازی بسیار نزدیک است. البته گرچه نمیتوان بهطور دقیق و صریح آن را بیان کرد ولی بهطور کلی این نکات را میتوان در بیان و تلفظ آنان تشخیص داد: اصولاً صدای «آ» را بین (اَ) و (آ) و تقریباً شبیه «a» در زبان فرانسه تلفظ میکنند. کلمات بیشتر از قسمت قدامی دهان گفته میشود و دهان چندان باز نمیشود. برای فهم مطلب و تقلید صدای آنان، بایستی عضلات گونه و گوشه لبها را در موقع تلفظ به طرفین کشید.
تقریباً تمامی مردم این شهر مسلمان و پیرو مذهب شیعه هستند؛ همچنین در این شهر جمعیت محدودی از اهل سنت عمدتاً مهاجر وجود دارند. ورود اسلام به جهرم بنا به نوشته ابن اشیر، در سال ۲۳ هجری با فتح شهر توسط ساربه بن رنیم رخ دادهاست. پیش از این تاریخ، دین زرتشت در جهرم همانند سایر نقاط ایران برتری داشت. وجود خرابههای چندین آتشکده مانند قدمگاه جهرم، چهارطاقی قطبآباد و چهارطاقی سیمکان گواهی بر این مدعاست. همچنین آرامگاه جاماسب حکیم، فیلسوف ایرانی و داماد زرتشت در اطراف شهر جهرم است که پیوند میان زرتشتیان و جهرم را بیش از پیش نشان میدهد.
جهرم در گذشته دارای جامعهای یهودی بوده که تمامی آنها در قرن معاصر به شیراز و اسرائیل مهاجرت کردهاند. محمد حسن میرزا در سال ۱۲۷۰ خورشیدی جمعیت یهودیان جهرم را ۵۰ خانوار اعلام میکند. در جریان شورشی علیه یهودیان در سال ۱۳۲۲ در جهرم، غارت محلهٔ یهودیان و قتل دو یهودی به نامهای «مشه سلیمان» و «نوالله بن شمعون» گزارش شدهاست.
در دوران قاجار با بنیانگذاری و گسترش جنبش بابیت و به دنبال آن بهائیت، بهائیان در شهر جهرم حضور فعال داشتند و فردی بهنام «حاجی حسینعلی» رئیس ایشان بود. تعدادی از بهائیان جهرم در جریان شورشهای ضد بهائی به قتل رسیدند. خدیجه بیگم، زن سید علیمحمد باب دارای مادری جهرمی بهنام حاجیه بیبی بود. سپهبد علیمحمد خادمی یکی از بهائیان جهرم بود که برای نزدیک به ۱۶ سال مدیرعامل و رئیس هیئت مدیره شرکت «هواپیمایی ملی ایران» (هُما) و همچنین رئیس انجمن بینالمللی حملونقل هوایی (یاتا) و یکی از اعضای مجمع جهانی اقتصاد بود. علیمحمد خادمی در میان بهاییان ایرانی، بالاترین مقام مدیریت در یک سازمان دولتی را به عهده داشت.
شرایط جوی و اقلیمی جهرم ایجاب میکند که جهرم یک منطقهٔ کشاورزی باشد و بههمین جهت از زمانهای دور تاکنون جهرم، به عنوان سرزمین کشاورزی مطرح بودهاست. باغداری و زراعت، دو بخش عمدهٔ کشاورزی جهرم را تشکیل میدهند و اقتصاد مردم این شهرستان برپایه ایندو استوار است. سایر مردم عمدتاً به تجارت، پیشهوری و کارهای اداری مشغولند. همچنین در جهرم دو شهرک صنعتی و یک منطقهٔ ویژی اقتصادی وجود دارد. واحدهای صنفی شهرستان جهرم اعم از (تولیدی، فنی و توزیعی خدماتی) به عدد ۴۹۱۱ میرسد.
جهرم با تولید بیش از یک میلیون تن محصولات باغی در سال، و با داشتن ۳۵۰ هزار اصله درخت نخل و ۵/۳ میلیون درخت مرکبات؛ یکی از قطبهای مهم کشاورزی ایران است. جهرم ۲/۱ درصد از خرما و ۶ درصد از مرکبات جهان را تولید میکند. حدود ۳۵ درصد کل لیموترش کشور جهرم در تولید میشود و علاوه بر مصارف داخلی به کشورهای آسیایی، اروپایی و حوزه خلیج فارس صادر میشود. صادرات لیمو ترش جهرم در سال ۱۳۹۴، ۱۶۵ میلیون دلار ارزآوری داشتهاست. خرمای شاهانی جهرم یکی از مرغوبترین انواع خرما در جهان است. جهرم همچنین بزرگترین مرکز تولید لیموشیرین در جهان است. جهرم همچنین قطب بستهبندی و سورتینگ کشور است و سالانه بیش از ۵۰۰ هزار تن مرکبات در واحدهای صنایع تبدیلی بستهبندی و به دیگر استانها و خارج از کشور صادر میشود.
دامپروری این شهرستان عمدتاً به صورت کوچ نشینی انجام میشود که در سالهای اخیر چندین واحد مرغداری در آن ایجاد گردیدهاست، از جمله واحد مرغداری تخمگذار شهرستان ۶ واحد میباشد و در روز ۲۵۰۰ کیلوگرم تخم مرغ تولید میکنند و واحدهای مرغداری گوشتی به تعداد ۱۵۸ واحد میرسد که سالانه ۱۰۲۰۰ تن مرغ گوشتی تولید میکنند و ۴ واحد گاوداری صنعتی و ۲۷۰ واحد گاوداری سنتی در این شهرستان فعال میباشند. مهمترین صنعت دستی این شهرستان قالیبافی است بهطوریکه یکی از ارکان مهم رشد اقتصاد شهرستان جهرم را تشکیل داده و هر ساله نیمی از این محصولات را که شامل قالی، جاجیم و گلیم است به شهرهای دور و نزدیک صادر میشود. صدها سال قبل در جهرم فرشی بافته میشده که در تمام خاورمیانه به «جهرمیه» مشهور بودهاست. الان اثری از این صنعت در جهرم نیست. از برگ نخل نیز صنایع دستی حصیری تهیه و تولید میشوند مثل: کلاه، انواع سبد، زیرانداز (سله)، بادبزن و… طبق توصیفهای دن گارسیا د سیلوا فیگوئروآ سفیر اسپانیا در دربار شاه عباس بزرگ، شهرت جهرم در آن دوران به کارگاههایی که در آن شبکلاه و نمد میساختند و همچنین یک نوع قبا به نام عبا که از پارچه صوف میبافتند، بود.
رهآورداین شهر خرما بهخصوص خرمای شاهانی، رطب، قصب و خارک؛ مرکباتی مانند لیمو ترش، لیمو شیرین، نارنگی، پرتقال، نارنج، بالنگ، بهار نارنج و آبلیمو از رهآوردهای عمدهٔ جهرم به حساب میآیند. در جهرم از خرما فراوردههایی مانند رنگینک، حلوا براتی، حلوا خرمایی، نان مشت، نان کماج، سرکه خرما و رولت خرما تولید میشود. گیوه (ملکی)، قالی، نمد، جاجیم و گلیم، ظروف مسی و حصیرهایی که از برگ نخل درست میشوند نیز از صنایع دستی جهرم هستند. خورش قیمه جهرمی نیز نوع منحصر بهفردی از خورش قیمه است که تنها در جهرم طبخ میشود. به دلیل وجود درختان مرکبات، زغال نیز بهطور عمده در جهرم تولید میشود بهطوریکه حدود یک هزار کورهٔ تولید زغال در این شهرستان وجود دارد.
ادارهٔ جهرم بر عهدهٔ شهرداری جهرم است که در سال ۱۳۰۴ پس از شهرداری شیراز به عنوان دومین شهرداری استان فارس تشکیل شد. مدیریت این سازمان را شهردار جهرم بر عهده دارد. اکنون شهردار جهرم با حکم شورای شهر جهرم انتخاب میشود اما پیش از این با حکم وزیر کشور ایران منصوب میگردید. شهرداری جهرم هماکنون دارای شهرداری درجه ۹ میباشد و از این نظر، پس از شهرداری شیراز در استان فارس رتبه دوم را داراست. شهرداری جهرم دارای ۴ ناحیه و ۵ سازمان میباشد. سازمانها وابسته به آن عبارتند از: سازمان آتشنشانی و خدمات ایمنی، سازمان مدیریت حمل و نقل، سازمان بهسازی و نوسازی، سازمان فناوری اطلاعات و سازمان سیما، منظر و فضای سبز.
با توجه به اینکه استان فارس خاستگاه تمدن و دو امپراتوری هخامنشی و ساسانی بودهاست، لذا، بررسی ساختار سیاسی شهرستان جهرم در این چارچوب اهمیت دارد. در زمان ساسانیان فارس به پنج قسمت یا کوره یا خوره: ۱-استخر ۲- اردشیر خوره ۳- دارابگرد ۴- شاپور ۵- قباد خوره تقسیم میشده و جهرم در آن دوره ضمیمه دارابگرد بودهاست. پس از اسلام این تقسیمات تغییر کرده و فارس به چهار ناحیه: ۱-شبانکاره ۲- فارس خاص ۳- کوه کیلویه ۴- لارستان محدود گردیده و جهرم جزئی از بلوک شبانکاره بهشمار میرفتهاست. سدههای اولیه اسلامی شهر جهرم به علت آبادانی و اهمیتی که داشته اغلب بهطور مستقیم تحت نظر سلاطین وقت اداره میشده کما آنکه ابن حوقل (نیمه دوم قرن چهارم) در سفرنامه خود در این باره مینویسد: «کان للسطان لها صاحب یستعمل فیه» یعنی در جهرم از طرف سلطان وقت مأموری حکمرانی مینماید. همچنین ابن بلخی در فارس نامه خود مینویسد: «چون پارس… رحمه اله علیهم بود این جهرم در جمله مواجب ولیعهد نهاده شدی و جهرم او را بودی». متأسفانه در کتابی که از ابن بلخی برجای مانده همانطور که مشاهده میشود اسم ملوک مزبور بیاض افتادهاست ولی با در نظر گرفتن این موضوع که ابن بلخی کتاب خود را بین سالهای ۴۹۸ تا ۵۱۱ نوشته و با مراجعه به کتاب تاریخی معلوم میگردد که تنها سلاطین آل بویه بودهاند که تا آن تاریخ برای اولین بار بعد از اسلام مقر حکمرانی خود را در فارس نهادهاند بنابراین به احتمال قوی از این نوشته ابن بلخی چنین نتیجه میشود که: در زمان سلاطین آل بویه مالیات جهرم به عنوان حقوق به ولیعهد مملکت پرداخت میشدهاست. تقسیمات استان فارس در ادوار مختلف مخصوصاً از دوران صفویه به بعد تغییراتی یافته و چون شهرها و بلوکات، در قبال مبلغی به اشخاص و حکام واگذار میگردید، بالتبع تقسیمات کشور نیز هر روز تغییر میکردهاست.
جهرم بعد از مراکز استانها و دو شهر مهاباد و کیش نخستین شهری است به امکانات پخش زنده تلویزیونی مجهز شدهاست. اخبار هر هفته از استودیوی دفتر خبر صدا و سیمای جهرم بهطور زنده و مستقیم از طریق فیبر نوری به صدا و سیمای فارس منتقل و پخش میشود. رادیو جهرم از سال ۱۳۵۶ در این شهرستان شروع به کار کردهاست. رادیو جهرم در ایام انقلاب و دوران دفاع مقدس دارای فعالیت گستردهای بوده و هرهفته از نماز جمعه جهرم پخش مستقیم داشتهاست؛ ولی این رادیو پس از ۳۵ سال فعالیت، از ادامه کار بازماند. هرچند اخیراً برنامههایی برای راهاندازی دوبارهٔ آن وجود دارد. هماکنون رادیو اینترنتی اخبار جهرم در شهر فعال است.
تاریخ ارتباطات مخابراتی در استان فارس، به حدود یکصد سال پیش میرسد. کل شمارههای منصوبه در استان فارس تا زمان پیروزی انقلاب اسلامی چهل و هفت هزار شماره بود، که ۲۵۰۰۰ شماره در شهر شیراز و مابقی در شهرهای جهرم و آباده مشغول به کار بود. در سالهای اخیر، تحولات عظیمی در سیستمهای مخابراتی این شهرستان صورت گرفت و رشد چشمگیری در توسعه ارتباطات حاصل شد. احداث مراکز تلفن دیجیتال در نقاط شهری و روستایی شهرستان، ساخت ایستگاههای مخابراتی، راهاندازی شبکه دیتا، راهاندازی تلفن همراه، پروژه بزرگ فیبر نوری شهر جهرم و دیگر خدمات گسترده مخابراتی از جمله این تحولات در سالهای اخیر میباشد.
جهرم از دو مسیر ریلی به شبکه راهآهن سراسری متصل میشود. راهآهن جهرم در مسیر اول قطعهای از راهآهن در دست احداث شیراز-بندرعباس میباشد.[۱۴۲] این مسیر راهآهن بهصورت یک خطه از بندرعباس آغاز و پس از گذر از لار و جهرم در منطقهٔ کوار به راهآهن شیراز-بوشهر متصل میشود. مسیر دوم که در سال ۱۳۹۷ طراحی شدهاست راهآهن جهرم-سروستان-شیراز میباشد که جهرم را از طریق سروستان به راهآهن شیراز-گلگهر متصل میکند.
جاذبه های جهرم
بازار سرپوشیده زندیه جهرم : این بازار همانطور که از نامش پیداست، یکی از یادگارهای به جای مانده از اواخر دوران زندیه است. به این بنا لقب خواهر دوقلوی «بازار وکیل» در شیراز را دادهاند. بازار زندیه از جمله بازارهای صلیبی است که از چهار سوق زیبا در وسط آن تشکیل شده است. همچنین بازار زندیه دارای چندین کاروانسرا، مسجد و حمام دیدنی است.
دروازه پیر شبیب : دروازه پیر شبیب از آثار تاریخی و دیدنی دوران قاجاریه است که در داخل شهر جهرم واقع شده است. این بنای تاریخی از دالانی با سقفی گنبدی تشکیل شده که دارای تزیینات چون عرقچین و مقرنس کاری است.
مسجد و مدرسه خان : مدرسه علمیه خان از آثار تاریخی به جای مانده از دوران صفویه در غرب شهر جهرم است. این اثر تاریخی از مصالحی نظیر خشت، گل، آجر، سنگ و گچ ساخته شده است و بانی تاسیس آن شخصی به نام «حاج محمد حسن خان» است. مدرسه علمیه خان از ۲۰ حجره تشکیل شده که در بخش شمالی آن دو حجره بزرگتر از بقیه قرار دارد که مربوط به کلاسهای درس در فصل زمستان است. در جوار این مدرسه علمیه نیز مسجد آجری خان قرار گرفته که براساس سنگ نوشتهای که بر در ورودی آن قرار دارد، این بنا متعلق به دوران «شاه سلیمان دوم صفوی» است و توسط فردی به نام «حاجی سلیمان بیگ ذوالقدر جهرمی» ساخته شده است. ساختمان مسجد دارای شبستانی ساده با طاقهای متعدد است.
غار شفق: غار شفق، غاری آهکی و از غارهای تونلی و طبقاتی است. این غار در دهه ۴۰ هجری شمسی توسط کوهنوردان فارس کشف شده است. در غار شفق خفاشهای بزرگی وجود دارند و برای بازدید از این غار باید حتما همراه یک راهنمای مجرب و آشنا به غار و با تجهیزات غارنوردی به دیدن آن بروید.
آتشکده قدمگاه : آتشکده قدمگاه یکی از جاذبههای دیدنی شهر جهرم است که به گونهای بر فراز تپهای در جنوب شهر جهرم قرار گرفته که چشم هر بینندهای را مجذوب خود میکند. برطبق کاوشهای باستانی و به گفته محققان این بنا متعلق به دوران ساسانیان است که در سالهای اخیر توسط سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری کشور، مرمت و بازسازی شده است. گفته میشود که قدمگاهها در گذشته از معابد آناهیتا به شمار میرفتند و ویژه زنان بودهاند.
غار سنگ تراشان (سنگ شکن): غار سنگ تراشان، بزرگترین غار دست ساز جهان است که یادگاری به جای مانده از معماران و حجاران این شهر در جنوبشرقی جهرم است و حدود ۳۵۰ سال قدمت دارد. ستونهای سنگی غار به نوعی کاملا مهندسی سقف را نگه داشتهاند که این نمایانگر توانمند بودن استادان و حجاران جهرمی در مهندسی معدن در سدههای پیشین است. سنگتراشان و حجاران جهرمی این غار را به منظور برداشت سنگ برای امرار معاش ساخته بودند.
چهار طاقی آتشکده قطب آباد: چهار طاقی آتشکده در ۲۰ کیلومتری مسیر قطبآباد جهرم به زاهد شهر فسا، بر فراز تپهای بنا شده است و قدمت آن به دوران ساسانیان باز میگردد. این چهارطاقی با گذشت سالیان طولانی سالم مانده و تنها قسمتی از آن که سقف گنبدی شکل بوده، فرو ریخته است.
آبشار مروارید خفر : آبشار مروارید خفر یکی از جاذبههای طبیعی و دیدنی شهر جهرم است که در شهر خفر قرار گرفته است. اگر در فصل زمستان به این آبشار سفر کنید، میبینید که آبی گرم به همراه بخار از چشمه آن میجوشد. آب این چشمه شیرین و قابل شرب است و در آن انواع آبزیان و خرچنگ وجود دارد. خزهها نیز جلوه خاصی به این آبشار بخشیدهاند.
تل قلعه : تل قلعه بنایی تاریخی و دیدنی در روستای آبگرم شهر جهرم واقع شده است و از آثار تاریخی به جای مانده پس از اسلام است. تل قلعه در ۱۲ بهمن ۱۳۸۱ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
بقعه شیخ خلیفه : بقعه شیخ خلیفه یکی از زیباترین آثار ملی جهرم است که در روستای جزه قرار گرفته است. این بقعه ساختمانی بلند و آجری است که معماری آن شما را یاد «کاخ سروستان» و «قبر شیخ یوسف» در سروستان میاندازند. سر در ورودی این بقعه نزدیک به ۱۹ متر ارتفاع دارد و بر بالای آن گنبدی آجری با تزیینات زیبا قرار گرفته است.
پل گچی اسفل : پل گچی اسفل در روستای اسفل جهرم واقع شده است. این پل دیدنی و زیبا توسط «خواجه عبدالصمد دوزه ای سیمکانی» بر روی رودخانه سیمکان از سنگ و ساروج ساخته شده و قدمت آن به دوران صفویه باز میگردد.
............................
