بُروجـِرد (به لری: وروگِرد) مرکز شهرستان بروجرد، دومین شهر پرجمعیت استان لرستان و سی و نهمین شهر پرجمعیت ایران است. این شهر در شمال دشت حاصلخیز سیلاخور قرار گرفته و قلههای مرتفع گرّین از مجموعه رشته کوههای زاگرس، شمال غربی تا جنوب شرقی آن را دربر گرفتهاند. سرابهای دائمی متعددی که از دامنه این کوهها جاری است، در اقتصاد منطقه و توسعه شهر بروجرد نقش داشتهاند. بروجرد از گذشتههای دور، دارای موقعیت ویژه ارتباطی بودهاست و امروزه نیز قرارگیری این شهر بر سر شاهراه تهران - جنوب یکی از عوامل رونق اقتصادی آن بهشمار میرود. بروجرد در اواخر دوره ساسانیان یکی از شهرهای ناحیه پهله از سرزمین ماد بود. حموله وزیر محلی آل ابی دلف از حکمرانان عباسی بین سالهای ۲۱۰ تا ۲۵۸ هجری قمری در عمران بروجرد کوشید و در آن منبری برپا کرد. حسامالسلطنه شاهزاده قاجار و حاکم ولایت بروجرد و مضافات، در سال ۱۲۴۲ ه.ق حکومت ولایت لرستان و ولایت خوزستان را نیز به دست آورد و بروجرد را حاکمنشین حکمرانی بروجرد، لرستان و خوزستان کرد.
جمعیت شهر بروجرد بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵ خورشیدی مرکز آمار ایران، ۲۳۴٬۹۹۷ نفر گزارش شدهاست. گویش رایج مردم این شهر، بروجردی است و شهرستان بروجرد، یکی از مراکز مهم گویشوران زبان لری است. به دلیل فعالیت شرکتهای مختلف پویانمایی رایانهای در این شهر، بروجرد از سال ۱۳۸۹ به عنوان «پایتخت انیمیشن ایران» تحت نظارت انتخاب شدهاست. به دلیل وجود تعداد زیادی واحدهای تولیدی و صنعتی و عرضه محصولات آنها در بازار داخلی و خارجی، بروجرد قطب صنعتی استان لرستان محسوب میشود. صنایع دستی متنوعی در بروجرد تولید میشوند و در سال ۱۳۹۸ سازمان میراث فرهنگی این شهر را به عنوان شهر ملی ورشو به ثبت رساند.
گرد و کرد در اسامی شهرهای ایرانی به معنای شهر، آبادی و ساخته و اثر هستند. اشکانیان و ساسانیان شهرها را بیشتر با پسوند گرد میساختهاند همانند سوسنگرد، دارابگرد و بروگرد (بروجرد). عدهای نام درست بروجرد را ویروگرد دانستهاند که به معنای شهر و ساخته ویرو شاهزاده اشکانی است. کوهی در غرب بروجرد با نام ولاش نیز یادآور نام شاهان اشکانی است. اما معتبرترین نوشتهها، بروجرد را پیروزگرد دانستهاند که آن را به فیروز ساسانی منتسب میکند. سعید نفیسی بروجرد را از شهرهای ساسانیان و اصل آن را بروگرد و ساخته از «بر» + «گرد» دانستهاست که به معنای شهری است که گرد است و بر و میوه فراوان دارد. یزدگرد سوم پادشاه ساسانی پس از شکست از اعراب به منطقه بروجرد گریخت و سپاهیانش در آن محل بر + او + گرد آمدند و به این ترتیب نام این محل بَروگرد شد. در کتابهای تاریخی از بروجرد با نامهای گوناگون نام برده شدهاست مانند بَروجرد، فلوجرد، اردکرد، یزدگرد، ولوگرد. روحبخشان در کتاب «جغرافیای تاریخی بروجرد» بیش از سی مورد از صورتهای مختلف نام این شهر را به تفصیل ذکر نمودهاست. امروزه بروجرد در گویش بروجردی وُوری یرد vūriyerd و در لری خرمآبادی وُروگرد vorūgerd نامیده میشود. بروگرد borūgerd نام روستایی آن و نیز نام به کار رفته در نوشتههای پارسی سره و بروجرد borūjerd نام رسمی این شهر است.
مسعود میرزا ظلالسلطان از بروجرد با عنوان شهر سبز حضرت سلیمان یاد کردهاست. به دلیل اینکه شجاعالدین لر مدتی در این شهر سکونت داشت لقب شهر شجاعان را به آن دادند. محمدتقیخان حکیم به دلیل صفای شهر در فصل بهار از این شهر با دارالسرور نام بردهاست. همچنین لقب دیگری با نام دارالشوکه در پشت سکههای ضرب بروجرد در دوره قاجار دیده شدهاست.
در ناحیه بروجرد به ویژه در دشت سیلاخور، تعداد زیادی تپههای باستانی و تاریخی وجود دارد که از دورههای پیش از تاریخ تا قرن معاصر آباد بودهاند. از نظر باستانشناسی، تپه قرق با قدمت عصر مس در دهستان شیروان، از مهمترین تپههای باستانی شهرستان بروجرد است که تا پنج طبقه لایه برداری و مطالعه شدهاست. اشکال هندسی و رنگ اخرایی سفالهای کشف شده قدمت آن را با تپه گیان و کوهدشت لرستان همزمان میکند. در لایههای بیرونی، تک سفالهایی از دورههای بعدی از جمله اشکانیان هم در آن دیده میشود(ص. ۹). تپه قلعه رومیان نیز در سه کیلومتری جنوب بروجرد از تپههای مهم باستانی منطقه است که تا قرن نهم دارای اهمیت نظامی بودهاست (همان).
شواهد و اشارات تاریخی حاکی است که بروجرد از شهرهای قبل از اسلام بوده و دلایل زبانشناسی نیز واژه بروجرد را با ترکیب دو جزء برو + گرد موجودیت این شهر را به پیش از اسلام میرساند زیرا که گرد در زبانهای قدیمی ایران به معنای شهر میباشد. بروجرد از شهرهای باستانی ایران است که برخی ساخت آن را به منوچهر از سلسله پیشدادیان نسبت میدهند اما شواهد کافی در مورد شهر بودن آن تنها از دوران ساسانیان موجود است که بر اساس کتابهای تاریخی، بروجرد یکی از پایگاههای نظامی ایران به هنگام حمله اعراب و جنگ نهاوند بودهاست. در گذشته بروجرد از شهرهای آباد و مهم بوده و گاه فرمانداری جداگانه و گاه مرکز استان لرستان و خوزستان بودهاست. مینورسکی نام اصلی این شهر را ویروگرد و آن را منتسب به ویرو شاهزاده دوره اشکانی میداند. در منطقه سیلاخور در دوره مادها و بعدها در دوره هخامنشیان قلعههای نظامی و ارتباطاتی متعددی وجود داشتهاست و یکی از آنها هم قلعه بروجرد بودهاست که با فاصله اندکی از قلعههای مشهور دیگر مانند قلعه رومیان قرار داشتهاست. ناحیه بروجرد و نهاوند در پایان دوره ساسانیان به دلیل حمله اعراب به ایران اهمیت نظامی و دفاعی ویژهای داشتند و محل استقرار سپاهیان ایران بودهاند.
گروهی از کاسیها در هزاره سوم پیش از میلاد در مناطق کوهستانی لرستان مستقر شدند. بروجرد به عنوان ناحیه واسط لرستان و همدان، ناحیه مرزی بین دو تمدن کاسی و ماد بودهاست اما با قدرت گرفتن بیشتر مادها، بروجرد منطقهای از سرزمین مادها به حساب میآمدهاست. بروجرد و مناطق پیرامون آن از دوره مادها به این سو، به خاطر مراتع فراوان، پرورشگاه و مراکز تولید و چرای اسب بودهاند و از این جهت نیز برای حکومتها اهمیت داشتهاند.
اشکانیان در غرب ایران در ناحیه کرمانشاه، همدان و بروجرد شهرهایی ساختند و از میان قلعههای نظامی متعدد منطقه سیلاخور، قلعه بروجرد را مورد توجه ویژه قرار دادند و آن را به شهر تبدیل کردند. دلایل متعددی مبنی بر شکلگیری شهر بروجرد در دوره اشکانیان وجود دارد که میتواند از جنبههای زبانشناسی، قرائن تاریخی و نیز آثار باستانی منطقه به دست آید. در واقع، نخستین دوره رونقگیری بروجرد به عنوان یک شهر را باید در دوره اشکانیان جستجو کرد و پیش از آن، بروجرد بیشتر در قالب یک قلعه با اهمیت نظامی و ارتباطی بر سر راه هگمتانه مورد نظر بودهاست. اشکانیان از پسوند کرد به معنی ساخته و گرد برای نامگذاری شهرها استفاده میکردند و به همین ترتیب نام این شهر را به افتخار ویرو شاهزاده اشکانی، ویروگرد نهادند. اُردکرد یکی از نامهای تاریخی ثبت شده بروجرد است و این احتمال وجود دارد که اشکانیان نام اولیه شهر بروجرد را به افتخار اُرد اول یا ارد دوم پادشاهان اشکانی، اردکرد نهاده باشند.
در تقسیمات باستانی ایران، بروجرد و نهاوند دو نقطه شهری ماه نهاوند از توابع پهله از سرزمین ماد بودند. پهله یا پهلو نام سرزمینی وسیع در غرب ایران بودهاست که بیشتر شهرها و نواحی زاگرس فعلی را فرا میگرفتهاست. ایالت پهله در زمان ساسانیان به این نام نهاده شده و پهلوی، به مردم، زبان و خط مربوط به پهله اشاره میکند. ماه نهاوند بخشی از سرزمین بزرگ پهله در غرب و مرکز ایران بودهاست که بعدها به ماه بصره نیز شهرت یافتهاست. ابن الندیم از قول عبداﷲ بن المقفع آوردهاست که ماه نهاوند یکی از پنج ناحیه پهله (فهله) است (یادداشتهای دهخدا). بروجرد و نهاوند دو قصبه یا نقطه شهری ماه نهاوند بودهاند. رضا قلیخان هدایت در فرهنگ انجمن آرای ناصری نام اصلی شهر بروجرد را فیروزگرد دانسته و در توضیح آن نوشتهاست «شهریست از بناهای خسرو پرویز که اکنون به بروجرد شهرت دارد». پیروزگرد به معنای شهر فیروز از نامهای ثبت شده بروجرد است که این شهر را منسوب به فیروز پادشاه ساسانی میکند.
در تقسیمات باستانی ایران، بروجرد به همراه نهاوند بخشی از دو نقطه شهری ماه نهاوند از توابع پهله از سرزمین ماد بودهاست. حموله وزیر حکومت محلی آل ابی دلف از حکمرانان عرب خلفای عباسی که بین سالهای ۲۱۰ تا ۲۵۸ هجری قمری در کرج ابی دلف ناحیهای بین اراک و بروجرد امروزی (شهر آستانه از توابع شهرستان شازند) ساکن شده بودند، به بازسازی بروجرد پرداخت و در آن منبری برپا کرد. بروجرد بین قرن سوم تا ششم بخشی از ولایت جبال بود که مرکز آن ناحیه در دوره مذکور شهر کرج بود. کرج از بروجرد کوچکتر بود و و میوه و مایحتاج آن از بروجرد تأمین میشد.
مرداویج در سال ۳۱۶ قمری، بروجرد را به تصرف درآورد و سی و دو سال پس از آن حسنویه بر این شهر مسلط شد. حسنویه بن حسین کرد برزیکانی در سال ۳۴۸ ق. شهرهای غرب ایران از جمله نهاوند، شاپورخواست و بروجرد را فتح کرد و نخستین سکه در بروجرد در سال ۳۹۱ به نام حاکم بعدی آل حسنویه ابوالنجم بدر بن حسنویه ضرب شد. در ۴۱۴ قمری، سماءالدوله دیلمی قصد بیرون کردن فرهاد بن مرداویج از این شهر را میکند اما با حمایت علاءالدوله دیلمی، ناکام میماند. در سلجوقیان بروجرد شهری مهم محسوب میشده و اتفاقات متعددی در آن روی دادهاست که از جمله میتوان به کشته شدن نظامالملک وزیر آلب ارسلان اشاره کرد. همچنین سلطان سلجوقی برکیارق (فرزند و جانشین ملکشاه سلجوقی) به هنگام سفر از اصفهان به بغداد در راه دچار بیماری میشود و در بروجرد میمیرد. در مورد این که آرامگاه وی بقعه زواریجان در شمال شهر بروجرد است یا این که در اصفهان به خاک سپرده شده اختلاف نظر وجود دارد.
شهر بروجرد در طول دوره حاکمیت اتابکان لر، معمولاً به عنوان بخشی از عراق عجم شناخته میشدهاست. اما در در قرن هشتم هجری، تحت تسلط و نفوذ اتابکان لر کوچک قرار گرفته و در همین دوران از بروجرد به عنوان یکی از شهرهای لر کوچک نام برده شدهاست. در سال ۷۹۰ هجری، عزالدین بن شجاعالدین محمود از حاکمان لر کوچک در قلعه رومیان بروجرد مستقر بودهاست. در زمان خوارزمشاهیان بروجرد شهری خرم و آباد و دارای مرکزیت دینی با علمای فراوان بودهاست. در سال ۶۱۷ قمری و به هنگام فرمانروایی در حمله مغولان به بروجرد، مردم این شهر قتلعام شدند. همچنین سلطان محمد خوارزمشاه به حوالی بروجرد گریخت. در سال ۷۹۰ هجری، امیر تیمور گورکانی که پیشتر بروجرد و خرمآباد را به تصرف درآورده بود، عزالدین بن شجاع الدین محمود از حاکمان لر کوچک را که در قلعه رومیان بروجرد قرار داشت، به سوی سمرقند روانه کرد تیمور در سال ۸۰۵ هجری و در زمان حرکت به سوی گرجستان، به امیرزاده رستم از فرماندهان خود دستور داد تا به بروجرد برود و قلعه رومیان را بازسازی کند. از قرن دهم و همزمان با دوره صفویه در بیشتر زمانها ولایت بروجرد به صورت مستقل اداره میشدهاست و شامل بروجرد و جاپلق بودهاست. این ترتیب تا دوره پهلوی اول ادامه داشت. در اواخر قرن دهم و اوایل قرن یازدهم هجری و همزمان با حکومت صفویان، لشکریان عثمانی (رومی) به مناطق غربی ایران حملههای متعددی کردند و بخشهایی از این مناطق را به اشغال خود درآوردند و ایرانیان را در حوالی بروجرد شکست دادند. در سال ۹۹۷ هجری، سپاه ایران به فرماندهی قورخمسخان شاملو در حوالی بروجرد از قشون عثمانی شکست خورد.
بروجرد در دوره قاجاریان به صورت یک ولایت مستقل یا با عنوان ولایت بروجرد و لرستان اداره میشد. حسامالسلطنه فرزند فتحعلیشاه در ۱۲۴۲ ه.ق حکمرانی بروجرد، لرستان و خوزستان را به دست آورد و بروجرد را مرکز حکمرانی خود قرار داد. پس از وی، در سال در سال ۱۳۱۸ ه.ق حکمرانی بروجرد، لرستان، خوزستان و بختیاری و ایلات و قشون مناطق مذکور به ابوالفتح میرزا سالارالدوله سپرده شد.
بر اساس قانون تقسیمات کشوری مصوب ۱۶ آبان ۱۳۱۶، بروجرد در کنار مناطق دیگر از جمله همدان، ملایر، لرستان، خوزستان و کوه گیلویه، یکی از ۱۲ شهرستان «استان غرب» را تشکیل میداد. اما پس از تغییر قانون در تاریخ ۳ بهمن ۱۳۱۶ تعداد استانهای ایران از شش استان به ده استان تغییر یافت و بروجرد در کنار شهرهایی مانند خرمآباد، اهواز، دزفول و آبادان در استان ششم قرار گرفت. بروجرد براساس قانون تقسیمات کشوری مصوب ۱۳۲۶ ه.ش به عنوان یکی از شهرستانها در استان ششم کشور قرار گرفت که در سال ۱۳۲۸ ه.ش به شهرستان ارتقاء یافت. اداره بلدیه (شهرداری) در سال ۱۳۱۴ در بروجرد تأسیس شد و محمدعلی احتشامی نخستین شهردار بروجرد شد.
در زمان جنگ ایران و عراق بروجرد پذیرای جمعیت زیادی از جنگزدگان خوزستانی شد و همچنین بارها مورد بمباران هوایی قرار گرفت. در مجموع، شهر بروجرد ۵۱ بار مورد حمله هوایی موشکی قرار گرفت. در یکی از این بمبارانها که در روز ۲۰ دی ۱۳۶۵ روی داد، هواپیمای عراقی دو مدرسه شهید فیاضبخش و امام حسن مجتبی در محله ابراهیمآباد این شهر را بمباران کردند که منجر به کشته شدن ۶۰ دانش آموز شد. با وجودی که استان لرستان و شهر بروجرد در جنگ ۸ ساله بارها مورد حملات هوایی و موشکی عراق قرار گرفتند بعد از اتمام جنگ هیچ گونه اعتباری مبنی بر مناطق جنگ زده دریافت نکردند.
بروجرد در دامنهٔ بلندترین دیوارهٔ زاگرس در ارتفاع ۱۵۵۰ تا ۱۵۷۱ متری از سطح دریا و در ۳۳/۹ درجه شمالی و ۴۸/۸ درجه شرقی واقع میباشد. بلندترین نقطه شهرستان بروجرد، در رشتهکوه گرین با ارتفاع ۳۶۲۳ متر در غرب شهر بروجرد و پستترین ناحیه آن، در دشت سیلاخور با ارتفاع تقریبی ۱۵۰۰ متر قرار دارد. شهر بروجرد بر کوهپایههای زاگرس و در دشت سیلاخور قرار گرفته و از سه جهت شرق، شمال و غرب به کوه ختم میشود. قله کوه ولاش با ارتفاع ۳۶۲۳ متر در غرب بروجرد، برنجه با ۳۵۸۵ متر و کوه میش پرور ۳۵۰۰ متر در جنوب غربی بروجرد قرار دارد. قلل دیگر شامل هجده یال با ۳۴۸۷ متر، هیگره با ۳۴۰۰ متر، برف هل با ۳۱۵۰ متر، پیازکاران نیز ۳۱۵۰ متر، سه کوزان (سه قوزان) با ۳۴۴۰ متر، چارشاخ با ۳۳۷۸ متر و شیر برفی با ۳۱۸۸ متر ارتفاع از دیگر ارتفاعات بروجرد میباشند. قله شیرمرد با ۲۹۰۰ متر، شانشین با ۲۹۴۴ متر، باغ بیرم با ۲۴۴۰ متر ارتفاع از دیگر قلل مرتفع شهرستان بروجرد میباشند. تنها در جهت جنوب و جنوب شرقی است که دشت وسیع سیلاخور قرار گرفتهاست. این شهر و مناطق پیرامون آن به دلیل قرارگیری بر روی گسل سراسری زاگرس، زلزله خیز هستند.
بروجرد دارای آب و هوای سرد کوهستانی با زمستانهای پر باران و برف و سرد و تابستانهای معتدل است. تعداد روزهای یخبندان در برخی از نقاط این ناحیه به بیش از ۷۰ روز میرسد. در ۴۰ سال پیش، روزهای یخبندان بروجرد، ۱۰۰ روز بودهاست. بیشترین درجه حرارت در تابستانها ۳۸ درجه و کمترین آن در زمستان ۱۸ درجه زیر صفر برآورد شده که در برخی سالهای سخت، تا ۳۵ درجه زیر صفر نیز رسیدهاست. میزان باران سالیانه شهرستان بروجرد حدود ۵۰۰ میلیمتر است که یک چهارم آن در فصل بهار انجام میگیرد و میانگین دمای سالانه ۱۴/۶ است. در زمستان بارشها بیشتر به صورت برف است. میانگین دراز مدت بارش سالانه در ایستگاه هواشناسی شهر بروجرد ۴۵۹ میلیمتر بودهاست اما در سال آبی ۹۲–۹۳ میزان بارندگی سالانه ثبت شده این شهر به ۴۸۱٫۵ میلیمتر رسیده که نسبت به متوسط درازمدت این منطقه از ۴٫۹ درصد افزایش برخوردار بودهاست. در سال ۱۳۹۵ این رقم به ۶۵۰ میلیمتر رسید. به باور بسیاری از کارشناسان آب و هوای شهرستان بروجرد، اقلیم این شهرستان و طول و عرض جغرافیایی آن هم عرض بسیاری از نقاط کشورهای اروپایی است. میرزا حبیب قاآنی شاعر عصر ناصری در سال ۱۲۶۷ هجری قمری پساز سفری به بروجرد، آبوهوای این شهر را چنین وصف کردهاست: گرچه سپاهان بهشت روی زمین است لیک نیرزد به یک بهار بروجرد
بروجرد از شمال با شهرهای ملایر و نهاوند، از شرق با شازند و اراک، از غرب با الشتر و از جنوب با خرمآباد و دورود همسایه است.
بروجرد از نقاط زلزله خیز کشور است. منطقه بروجرد و نواحی اطراف آن روی کمربند چین خورده زاگرس که نواحی جنوب و جنوب غرب کشور را شامل میشود قرار دارد. در سده سیزدهم هجری قمری زمینلرزهای با بزرگای ۴/ ۷ ریشتر دشت سیلاخور در جنوب شهرستان بروجرد را لرزاند که دست کم ۸۰۰۰ نفر کشته برجا گذاشت. این زلزله، یکی از بزرگترین زمین لرزههای ثبت شده ایران است. همچنین زمین لرزه فروردین ۱۳۸۵ باقدرت ۶٫۱ ریشتر از جمله زمین لرزههای بزرگ این منطقه بودهاست. این حادثه که با دو پیشلرزه و بیش از یکصد و پنجاه پسلرزه همراه بود، مخربترین زمین لرزه این سال در این کشور بود و باعث کشته شدن ۶۳ نفر و زخمی شدن بیش از ۱٬۴۵۰ نفر از مردم شهرستانهای بروجرد و دورود شد.
استان زاگرس یا لرستان شرقی طرح پیشنهادی برای تشکیل استانی جدید در شرق استان لرستان به مرکزیت بروجرد است. این استان گاه با نامهای دیگر مانند استان بوستان، استان بروجرد یا استان لرستان شرقی هم نام برده شدهاست. طرح اولیه تشکیل استان زاگرس در سال ۱۳۷۵ به هنگام سفر رئیسجمهور وقت حکومت جمهوری اسلامی اکبر هاشمی رفسنجانی به بروجرد از سوی نمایندگان مردم بروجرد در مجلس شورای اسلامی ارائه شد. سپس در سال ۱۳۷۹، نمایندگان بروجرد،ملایر و نهاوند تشکیل استانی جدید با مشارکت سه شهرستان فوق را با نامهای رسمی از وزارت کشور خواستار شدند.
در دومین دوره ریاست جمهوری سید محمد خاتمی، زمزمههای استقلال اداری بروجرد و تشکیل استان زاگرس شدت گرفت اما تا چندین سال بعد تحرک جدی در این زمینه دیده نشد. در سال ۱۳۸۹، به دنبال تأسیس استان البرز به مرکزیت کرج، علاءالدین بروجردی و هادی مقدسی نمایندگان بروجرد در مجلس شورای اسلامی، ضمن ایراد سخنرانی، از رئیسجمهور (محمود احمدینژاد) تقاضای تأسیس استان زاگرس به مرکزیت بروجرد را نمودند. محدوده پیشنهادی برای استان زاگرس از ابتدا تاکنون متغیر بودهاست. در طرح اولیه که در سال ۱۳۷۹ ارائه شد استان زاگرس شد. شامل شهرستانهای شرق استان لرستان و جنوب استان همدان یعنی شهرستان ملایر، شهرستان نهاوند، شهرستان تویسرکان شهرستان دورود، شهرستان ازنا و شهرستان الیگودرز نیز میشود. در برخی منابع اینترنتی، کلیه مناطق دارای گویش نزدیک به گویش بروجردی جهت الحاق به استان زاگرس پیشنهاد شدهاند که شازند، و را نیز شامل میشود.
بر پایه سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵ جمعیت این شهر ۲۳۴٬۹۹۷ نفر بودهاست. طبق سرشماری سال ۱۳۹۰ مرکز آمار ایران، جمعیت شهر بروجرد برابر با ۲۴۰٬۶۵۴ نفر گزارش شدهاست که رتبه سی و سوم را در شهرهای ایران داشت. این شهر در سال ۱۳۸۵ جمعیتی برابر با ۲۲۴٬۵۴۷ نفر داشت. تعداد خانوارهای این شهر در همین سال ۵۹٫۴۳۱ خانواده بود. جمعیت این شهر در سالهای ۱۳۶۵، ۱۳۷۰ و ۱۳۷۵ به ترتیب ۱۸۶، ۲۰۱ و ۲۱۷هزار نفر بودهاست. نخستین سرشماری رسمی جمعیت بروجرد در سال ۱۳۳۵ صورت گرفته و جمعیت شهر بروجرد در آن سال نزدیک پنجاه هزار نفر (۴۹۱۸۶ نفر) بودهاست. میانگین رشد سالانه جمیعت این شهر بین سالهای ۱۳۳۵ و ۱۳۷۵ برابر با ۳٫۷۹ درصد بودهاست
ساکنان شهر بروجرد با گویش بروجردی سخن میگویند. دانشنامه ایرانیکا، فهرست لینگوییست و حسینعلی رزمآرا مردم بروجرد را بخشی از مردم لر و گویش بروجردی را گویشی از زبان لری معرفی میکنند. رودیگر اشمیت گویش مردم بروجرد را به زبان پارسی میانه نزدیک میداند. گویش روستاهای لرنشین بروجرد لری است اما تحت فرایندهای آوایی گویش بروجردی قرار گرفته و میتوان آن را «لری بروجردی» نامید. اقلیت کلیمی بروجرد گویش خاصی از فارسی دارند که که برای شهروندان بروجردی قابل فهم است. شمار اندکی ارامنه در بروجرد ساکن بودهاند که گویشی مشابه با ارامنه جلفای اصفهان داشتهاند. عبری و ارمنی نیز در شهرستان بروجرد رواج دارند. دانشنامه ویروگرد، گویش مردم بروجرد را گویشی از زبان فارسی معرفی میکند. دانشنامه جهان اسلام نیز گویش مردم بروجرد را فارسی با لهجه بروجردی عنوان کردهاست.
اکثر مردم شهر بروجرد شیعه دوازده امامی هستند. همچنین عده کمی ارمنی و یهودی در این شهر سکونت دارند. در سال ۱۳۷۵، جمعیت کلیمیهای شهر بروجرد ۵۳ نفر بود. قبلاً جمعیت یهودیان بروجرد بیشتر از این بوده و در یکی از محلات بروجرد دارای یک مدرسه و یک کنیسه و یک راسته بازار بودند. بنابر کتاب تاریخ یهود در ایران نوشته حبیب لوی که در سال ۱۳۳۹ تألیف شده، جمعیت یهودیان بروجرد در آن زمان ۱۵۰۰ نفر بوده و یهودیان این شهر دارای یک کنیسه و یک باب حمام عمومی بودهاند. در کتاب «جغرافیای شهرستان بروجرد: طبیعی - انسانی» که در سال ۱۳۴۰ توسط مقدس جعفری تألیف شده ذکر گردیده که جمعیت یهودیان بروجرد در آن سالها ۸۰۰ نفر بودهاست که همگی تحصیل کرده و نیمی از این جمعیت یعنی ۴۰۰ نفر تحصیلات عالیه داشتند، و با این عبارت دقیقاً ذکر گردیده که «شما یک یهودی را پیدا نمیکند که به شغلهایی مانند نانوایی روی آورده باشد و اکثراً به شغلهای بزازی و خرازی مشغولند.»[۸۰] امام جمعه بروجرد: بروجرد رتبه نخست جمعآوری زکات نقدی در لرستان است
بازیهای متعددی در شهر بروجرد و مناطق پیرامون آن رواج داشتهاست که تعدادی از آنها هنوز هم طرفدار دارند. در کنار متلها و چیستانها که عمدتاً در فضای خانه و با حضور اعضای خانه اجرا میشدهاست بازیهای میدانی و بیرون از خانه تنوع فراوانی داشتهاند. در کتاب تذکره حزین از بازیهای سنتی این شهر مانند کفشک بازی، بغچه بازی، تنور بازی، شاه شاهکی، دار دار کنی، فنجان بازی، آهسته برو آهسته بیا، لنگران، گولو بازی (تیله بازی)، گو گوسال (گاو و گوساله)، گوی بازی (جوز و گوی) و الچوب (اله چوب) نام برده شدهاست[۶] (ص. ۱۹۴–۲۰۰)[۸۵] اله بازی، نجات، سه پر، دست به چاله و نیزدی زدی نیز از دیگر بازیهای فیزیکی بروجرد هستند.
مراکز ورزشی عمده بروجرد شامل مجتمعهای ورزشی ولایت، تختی، کارگران شهرداری، استادیوم علی بیات و سالن ورزشی طالقانی میشود. همچنین کارخانجات نساجی بروجرد دارای مجتمع ورزشی مجهزی است که عمدتاً به عنوان کمپ ورزشی مورد استفاده تیمهای مختلف کشور قرار میگیرد. پیش از جام جهانی فوتبال ۱۹۹۸، تیم ملی ایران در این ورزشگاه اردو برگزار کرد. ورزشهای مطرح در بروجرد شامل بوکس، کشتی (ورزش)، ورزشهای رزمی و دو و میدانی است. احسان مهاجرشجاعی، احسان روزبهانی، آروین معظمی گودرزی، سجاد مهرابی و ولیالله صالح نیا از چهرههای ورزشی مطرح بروجرد هستند. در گذشته نیز چهرههایی مانند ماشاءالله فرخ منش (کاپیتان تیم ملی والیبال) و پرویز صیفوریان، رضا فهیمی، ناصر فهیمی، رضا هدایتی و حسین خراطی نیز از قهرمانان اسبق بروجرد محسوب میشدهاند.
نخستین روزنامه بروجرد و لرستان در دوره قاجار و در سال ۱۳۲۷ قمری (۱۲۸۸ خورشیدی) با نام بیضاء منتشر شد. مشخصات این روزنامه در برخی کتابشناسیها ذکر شده بود. در سال۱۳۹۳ نسخه ای از آن در اسناد موجود در خانه تاریخی مغیث الاسلام طباطبایی توسط کارشناسان میراث فرهنگی بروجرد شناسایی شد که تاریخ ۱۳۲۷ قمری را نشان میداد.
قدیمیترین کتابخانه عمومی استان لرستان، کتابخانهای با نام کنونی «شهید باهنر» است که در سال ۱۳۳۸ خورشیدی در شهر بروجرد ساخته شد. همچنین کتابخانههای «شهید صارمی»، «علامه بحرالعلوم»، «علامه شهیدی»، «احسان شهیدی» و «حضرت ولیعصر» نیز از دیگر کتابخانههای عمومی شهر میباشند. تا خرداد ۱۳۹۲ پنج کتابخانه عمومی و پنج کتابخانه مشارکتی در بروجرد فعالیت داشتهاند. همچنین در مجموع، حدود ۱۸۵ هزار نسخه کتاب در کتابخانههای این شهر وجود دارد.
تا پیش از انقلاب ۱۳۵۷ ایران، شهرستان بروجرد دارای چهار سینما به نامهای، «سینما ایران» واقع در خیابان پهلوی، سینما داریوش در میدان پهلوی، سینما آریا در خیابان بهار و سینما گرینسیتی (فلسطین کنونی) واقع در خیابان آیتالله کاشانی فعلی بود. در حال حاضر شهرستان بروجرد دارای دو سینما است که از این میان تنها سینما «فلسطین» فعال است. این سینما که در ۱۳۴۱ با عنوان گرینسیتی یا شهرسبز تأسیس شده بود، دارای سالن بزرگی با ۱۰۷۷ صندلی است و مساحت آن ۱۲۲۹ متر مربع است. سینما ایران اولین سینمای بروجرد بودهاست که در خیابان پهلوی سابق شهدای امروز ایجاد شدهاست. سینما داریوش دومین سینمای بروجرد بود که در سال ۱۳۳۸ در میدان پهلوی (شهدا) افتتاح شد و ۵۰۳ صندلی داشت. سومین سینمای این شهر، سینما آریا در خیابان بهار روبروی شهرداری فعلی بودهاست و چهارمین سینمای تأسیس شده نیز سینما گرین سیتی یا همان فلسطین فعلی بودهاست. سینما داریوش با عنوان «آزادی» تا سال ۱۳۸۵ فعالیت داشت اما در اثر زمین لرزه فروردین این سال، آسیب دید و در سالهای اخیر از فضای آن برای برگزاری نمایشگاههای کتاب استفاده میشد و در حال حاضر یک کتابفروشی شدهاست.
در زمینه هنرهای نمایشی، مصطفی عبداللهی از چهرههای برجسته تئاتر ایران بوده که گروه تئاتر کوچه را در بروجرد تأسیس نمود و از سال ۱۳۵۸ فعالیت گروه تئاتر کوچه را به تهران منتقل نمود. گروه کوچه اولین گروهی نمایشی بود که بعد از انقلاب اسلامی در ایران، اجراهایی را در خارج از کشور و شهرهای مختلف شوروی برگزار کرد. این گروه در سال ۱۳۹۳ به عنوان بهترین گروه سال اردیبهشت تئاتر ایران برگزیده شد.
بروجرد دارای یک ایستگاه رادیوی محلی به نام رادیو بروجرد است که روزانه ۶ ساعت برنامه به صورت زنده پخش میکند. بارها توسط نمایندگان بروجرد درخواستهایی مبنی بر ایجاد یک شبکه محلی به صداو سیمای استان و سازمان صدا و سیمای کشور ارسال شدهاست، اما نتایج مثبتی حاصل نگردیدهاست تا اینکه توسط یکی از خیرین زمینی به این منظور اختصاص داده شدهاست و با پیگیریهای شخصی در حال ساخت میباشد و اما فعلاً به دلیل پارهای از مشکلات سیاسی متوقف شدهاست.
بهطور سنتی، مهد تولید سماور در ایران، شهر بروجرد در استان لرستان بودهاست. بیشتر سماورهای تولید بروجرد از جنس ورشو و برنج هستند. سماور یک عبارت روسی به معنی «خودجوش» و مرکب از دو واژه Cam به معنی خودش وVar به معنی پختن میباشد. این ظرف دارای یک مخزن آب است که برای آماده کردن چای و موارد دیگر همواره در حال جوشیدن نگهداشته میشود.
سماورهای بروجرد صنایع دستی این شهر هستند و از ارزش بالایی برخوردار هستند بهطوریکه اغلب برای تزئینات استفاده شده و سماورهای کارکرده (دسته دوم) هم نیز معامله میشوند. در این شهر انواع نقل با استفاده از شیره شکر و طعم دهندهها و دانههای معطر هل تخم گشنیز یا خلال بادام، گل محمدی، پنیر کاکائویی، مغز بادام زمینی، زنجبیل، دارچین، پودر نارگیل، وانیل تولید میشود. شهرهای دیگری نیز در زمینه تولید نقل فعال هستند از جمله ارومیه، تویسرکان و … که در مورد ارومیه مهمترین سوغات این شهر میباشد. انواع آب نبات از قبیل آب نبات کنجدی، زنجبیلی، دارچینی، لیمویی نیز در بروجرد تهیه میشوند. نوعی نان کلوچه محلی نیز به نام کلوا (کلوای لرستانی) با ترکیب شکر، شیر و زعفران جز سوغات این شهر میباشد. غیر از کلوا نان شیرمال بروجردی نیز طرفداران خود را دارد. از صنایع و سوغات معروف بروجرد میتوان به صابون سازی سنتی اشاره کرد. از دیرباز کارگاهها و کارخانههای بسیاری در بروجرد به تولید صابون سنتی مشغول بودهاند. صابون پیچ، کاسه ای، سرکف، آجز و غیره از محصولات این صابون پزیها هستند. شیره سفید یا شیره انگور بروجرد جزو مرغوبترین شیرهها شناخته شدهاست. در منابع طب سنتی ایرانی، شیره انگور دوشاب مینامند. شیره سفید از انگورعسگری تهیه میشود. انگور عسگری جزء دسته انگورهایی است که بیشتر در بروجرد، ملایر و همدان کشت میشود. در بروجرد علاوه بر انگور عسگری، شیره انگور قرمز (شانی) و شیره انگور سیاه (مادر و بچه) نیز تهیه میشود.
ساختار شهری فعلی بروجرد به دو بخش تاریخی و مدرن قابل تفکیک است. تا اوایل دوره پهلوی، دور شهر بروجرد حصاری طولانی وجود داشته که خندقی نیز در اطراف آن وجود داشتهاست. بافت تاریخی این شهر وسعت زیادی دارد و بازار بزرگ، چندین مسجد و خانه تاریخی در این بخش وجود دارند. بافتهای جدیدتر شهر نیز خود به سه دسته متمایز میشوند: یک- مناطق غربی شهر شامل یادبود، تختی و بهار که در پنج دهه گذشته رشد یافتهاند؛ دو- مناطق کمتر توسعه یافته ابراهیمآباد، دشت لاله، محمودآباد، بهارستان و علیآباد که حاصل مهاجرت روستائیان و حاشیهنشینی هستند؛ و سه - شهرکهای شمال غربی شهر که در دو دهه گذشته ایجاد شدهاند.
از مهمترین خیابانهای شهر میتوان به خیابانهای شهدا، تختی، صفا و از لحاظ بازار سنتی بروجرد میتوان به خیابان جعفری اشاره کرد، که روزانه بسیاری از مردم شهر و حومه و حتی گردشگران زیادی در آن تردد دارند.
محلههای قدیمی تر بروجرد با عنوان کوی شناخته میشوند مانند کویهای سعدی، رازان، سوزنی، یخچال، قُدغون و جعفری. برخی محلهها مانند صوفیان، چاله پسته (برآواد)، دانگه، چال قلعه، باغ چال، کُلَه کله و میدان محمدحسن خان قدمت تاریخی دارند و آثار تاریخی قابل توجهی در آنها دیده میشود. گسترش شهر در دوره پهلوی و پس از انقلاب اسلامی منجر به ایجاد محلههای مهاجرنشین و فقیر مانند ابراهیمآباد، علیآباد، اسلامآباد، محمودآباد و دشت لاله در نیمه شرقی شهر و شهرکهای نور و امام در غرب شهر شد. مناطق مسکونی جدید بروجرد شامل شهرکهای متعددی است که در شمال غربی شهر ساخته شدهاند از جمله شهرکهای اندیشه، ایثار، زاگرس، زیبا، مخابرات و کمپینگ شهرداری امروزه بیشتر مناطق بروجرد با نام خیابانهای مجاور شناخته میشوند مانند تختی، بهار، مدرس، شریعتی و شهدا.
شهرداری بروجرد دارای دو منطقه شهری و یک ناحیه مستقل شهری است. مناطق یک و دو شهرداری به ترتیب نیمه غربی و نیمه شرقی شهر را شامل میشود. جهانآباد که در مجاورت میدان آیتالله بروجردی و در میسر جاده ۳۷ بر سر راه شهرهای اراک و خرمآباد قرار دارد از سال ۱۳۸۹ از یک روستا به ناحیه شهری ارتقاء یافت و با عنوان «ناحیه منفصل شهری جهانآباد» به بروجرد الحاق شد.
بافت معماری قدیم بروجرد که آخرین بار در دوران قاجاریه ساماندهی شده بسیار زیبا بوده و نمونههایی از آن هنوز باقی است. هسته اولیه این شهر شامل چند کوی و محله بزرگ مانند بروا، صوفیان و دانگه بودهاست و بازارها، مسجدها و خانههای مجللی در آن وجود داشتهاست. بروجرد در طول تاریخ همواره محصور به حصاری بزرگ بودهاست که اطراف آن نیز خندقی قرار داشتهاست. آخرین بار قلعه بروجرد به دستور محمدتقی حسامالسلطنه قاجار بازسازی شد.
ساختار خیابانهای بروجرد عمدتاً به شکل بلوارهایی هستند که معمولاً به میدانهای مختلف منتهی میشوند. مرکزیترین بخش شهر، میدان رازان است که در بافت قدیمی شهر قرار دارد و در کنار مسجد سلطانی و بازار قرار گرفتهاست. خیابان شهدا حد فاصل این میدان تا میدان شهدا قرار دارد و در ادامه به بلوار تختی و میدان تختی میرسد. خیابانهای جعفری، صفا و شریعتی از خیابانهای اصلی بخش شرقی و قدیمی تر شهر هستند. میدان آیتالله بروجردی در تقاطع دو جاده اراک - تهران و خرمآباد-خوزستان به عنوان یکی از دو ورودی اصلی شهر شناخته میشود و از نظر مساحت یکی از میدانهای بزرگ ایران است.
اقتصاد مردمان ناحیه بروجرد مبتنی بر داد و ستد منطقهای و فرامنطقهای، خرده فروشی، کشاورزی و دامپروری، خدمات اداری و دولتی و نیز تولید محصولات صنعتی و معدنی است. به دلیل موقعیت خاص جغرافیایی و قرارگیری بر سر راههای پر رفتوآمد و نیز مجاورت با مناطق مورد تردد ایلات لر، شهر بروجرد در سدههای گذشته از مراکز تجاری مهم منطقه بهشمار میآمدهاست و بازار بزرگ این شهر، مال التجاره و کاروانسراهای متعددی داشتهاست. برای نمونه ابن جعفر در اوایل قرن چهارم هجری قمری در ذکر ماه بصره مشتمل بر بروجرد و نهاوند، میزان خراج این ناحیه را ۴٬۸۰۰٬۰۰۰ درهم ذکر کردهاست که نزدیک به سه برابر خراج همدان در همان زمان بودهاست. صنایع قدیمی در بروجرد بسیار رونق داشتهاند به گونهای که هنوز هم برخی از مشاغل صنعتی قدیمی در بازار بروجرد به کار خود ادامه میدهند. همچنین بازار بروجرد مشتمل بر راسته بازارهای پر رونق و متعددی مانند جوراب بافها، مسگرها، چلنگرها، دباغها، چراغ سازها، قفل سازها و غیره بودهاست به گونهای که تا اواخر دوره پهلوی، بروجرد همراه با شهرهایی چون اصفهان، کاشان، دزفول و قزوین بهطور سنتی، از مراکز صنعتی کشور بهشمار میرفتهاست. برخی محصولات تولیدی بروجرد مانند پارچههای قلمکار، سماور و محصولات قلمزنی ورشو و حتی قفلهای سنتی تولید شده در بروجرد شهرت بینالمللی یافتهاند. این شهر قطب صنایع و صادرات لرستان به حساب میآید و برای نمونه، شرکت داروسازی اکسیر به تنهایی ۵۰ درصد بازار صادرات داروی کشور را در اختیار دارد.
تعداد کارخانهها و کارگاههای بزرگ صنعتی این شهر بین ۴۵۰ تا ۵۰۰ واحد فعال تخمین زده میشود که طبق آمارها بین ۳۷ تا ۶۰ درصد از مجموع صنایع استان لرستان را شامل میشود. به همین دلیل بروجرد قطب اصلی صنعت در لرستان محسوب میشود. در سه دهه پس از انقلاب اسلامی، جمعاً ۴۸۵ واحد صنعتی در بروجرد ایجاد شدهاست و به این ترتیب، بروجرد از نظر میزان سرمایهگذاری در بخش صنعت و نیز از نظر تعداد واحدهای صنعتی فعال، در تمام این سالها رتبه نخست را در استان لرستان داشتهاست.
صنایع بروجرد در ۲۰ رده مختلف قرار میگیرند. پارچه و منسوجات، داروهای انسانی و حیوانی، خودرو، کاشی و سنگهای ساختمانی از مهمترین محصولات صنایع بروجرد به حساب میآیند. زاگرس خودرو، کارخانجات نساجی بروجرد و سامان کاشی از کارخانجات تولیدی فعال شهرستان بروجرد هستند. همچنین این شهر از مراکز تولید دارو در کشور است و دو شرکت بزرگ اکسیر و داملران رازک آن به ترتیب در زمینه تولید داروهای انسانی و دامی فعالند. داملران رازک بزرگترین تولیدکننده داروهای دامی در ایران است و به تنهایی ۹۰درصد صادارات داروهای دامی کشور را در اختیار دارد. داروسازی اکسیر نیز بزرگترین صادرکننده داروی کشور (۵۰ درصد صادرات داروی ایران) و بزرگترین شرکت صادرکننده محصولات در استان لرستان است. با توجه به وجود کارخانجات نساجی بروجرد در این شهر، در سالهای اخیر صنایع تولید پوشاک نیز در بروجرد گسترش یافتهاند که از این میان زاگرس پوش با اشتغال ۴۵۰ نفر و مروارید بهامین پوش با اشتغال ۱۵۰ نفر دو واحد بزرگی هستند به تولید انواع لباس مردانه و زنانه میپردازند.
صنایع دستی متنوعی در بروجرد تولید میشود که ناشی از وجود حرفههای قدیمی اما فعال در بازار بروجرد و نیز اشتغال خانگی به ویژه نزد زنان روستایی است. قالی بروجرد از محصولات سنتی این شهر است و بیش از ۴۳۰۰ نفر قالیباف در سطح شهرستان بروجرد شناسایی و تحت پوشش بیمه قرار گرفتهاند.
شهر بروجرد، به عنوان مرکز اصلی ورشوسازی و قلمزنی ورشو در ایران شناخته میشود و تنها شهری است که هنوز تعدادی کارگاه، موزه و هنرمندان فعال در این زمینه دارد. سابقه ورشوسازی در بروجرد به دوره قاجار میرسد که تا آن زمان، مسگری و قلمزنی روی برنج در این شهر رواج بیشتری داشتهاست. با ورود ورقهای ورشو به ایران و مزایایی که این فلز نسبت به برنج داشت، تولید محصولات ورشوئی در بروجرد گسترش یافت و تعداد زیادی کارگاه ورشوسازی و قلمزنی ورشو در این شهر برپا شد. خانه تاریخی بیرجندی بروجرد به منظور احداث نخستین موزه ورشو اختصاص یافتهاست. استادکاران ورشوکار در گذشته، زیاد بودهاند ولی از بین متاخرین میتوان به اینها اشاره کرد: استاد رضا رئوفیان استاد علی میناگر استاد قریب استاد رضا گلدوز استاد محمد باد آور استاد علیرضا شاددل استاد ماشاء الله فرخی
هنر قلمزنی روی ورشو بروجرد در سال توسط میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری به عنوان یک هنر اختصاصی ویژه بروجرد به ثبت ملی رسید. همچنین پرونده ثبت جهانی شهر بروجرد به عنوان مرکز ورشوسازی به یونسکو ارسال شدهاست. در تیرماه سال ۱۳۹۱، «مهارت و فن روی ورشو» به شماره ۱۰۶۱ و در اسفند ۱۳۹۶، «قلمزنی روی ورشو در شهر بروجرد» به شماره ۱۵۶۰ در فهرست آثار ناملموس کشور به ثبت رسیدهاست. پرونده ثبت بروجرد به عنوان شهر ملی ورشو در سال ۱۳۹۸ مطرح و به تصویب رسید.
از جمله صنایع دستی بروجرد قالیبافی و قالیچه بافی است و ورشوسازی آن معروف است. ورشوسازی در دوره قاجاریه در بروجرد گسترش یافته و هنوز هم تعدادی کارگاه قلمزنی ورشو و تولید محصولاتی ورشویی و برنجی در این شهر فعال است. هنر قلمزنی روی ورشو بروجرد در گردشگری به عنوان یک هنر اختصاصی ویژه بروجرد به ثبت ملی رسید. همچنین پرونده ثبت جهانی شهر بروجرد به عنوان مرکز ورشوسازی به یونسکو ارسال شدهاست. بروجرد از مراکز سنتی قفل سازی در ایران محسوب میشود.
غذاهای محلی: آش ورکوآز، آش بنسور، آش ماسوا، آش ترخینه، کوفته هِلو، گُلَه ریزَه، آش سیب، آش بادنجان، آش خیارشنگ (خیار چنبر)، آش آبغوره، آش آلو، گله ریزه و آش عدس از جمله غذاهایی هستند که منحصراً در بروجرد طبخ میگردند و گوشت آو (اشکنه بروجردی)، هلیم بروجردی، دلمه برگ مو بروجرد، شامی کباب بروجردی، خورشت قیمه بروجردی علیرغم تشابه از نظر اسم، دارای تفاوتهای بسیاری از نظر دستور پخت و مواد اولیه با هم نامان خود میباشند.
جاذبه های بروجرد
تپه قرق: یکی از کهنترین آثار باستانی در شهرستان بروجرد، تپهای است تاریخی که از آن به «تپه قرق» یاد میشود. این تپهی کهن در روستای «قرق» از توابع شهرستان بروجرد قرار دارد. به اعتقاد برخی از مورخین و باستانشناسان، این اثر تاریخی دارای پیشینهای متعلق به عصر مس یا همان عصر نوسنگی در هزارهی پنجم و چهارم قبل از میلاد است و آن را مهمترین تپهی باستانی در شهرستان بروجرد معرفی کردهاند. آثار تاریخی همچون تک سفالهایی که قدمت برخی از آنها بالغ بر ۵ هزار سال و برخی دیگر متعلق به دوران حکومت اشکانیان است، در این منطقه کشف شده است.
مسجد جامع بروجرد: مسجدی کهن با پیشینهای متعلق به قرن سوم هجری قمری در شهرستان بروجرد قرار دارد که به نام «مسجد جامع بروجرد» شناخته میشود و عنوان قدیمیترین مسجد در غرب کشور را به خود اختصاص داده است. به نظر میرسد که این عمارت مذهبی روی زمین آتشکدهای کهن ساخته شده و ارتفاع گنبد آن از زمین نزدیک به ۲۰ متر است. جالب است بدانید که این مسجد در گذشته و در ابتدای ساخت بدون گلدسته احداث شده است و آنها را در اوایل قرن ۱۳ هجری قمری به این مسجد اضافه کردهاند. یکی از زیباییهای این مسجد، وجود منبری است متشکل از ۹ پلهی چوبی که روی آن چند بیت زیبا، کندهکاری شده است.
خانه تاریخی کمالالدین طباطبایی: یکی از عمارات کهن در شهرستان بروجرد، خانهای زیبا و تاریخی به نام «خانهی کمالالدین نبوی طباطبایی» است که پس از فروش به ادارهی میراث فرهنگی، امروزه به موزهی اسناد،تنها موزهی شهر بروجرد تبدیل شده است. به نظر میرسد که این بنای تاریخی به همت «حاج میرزا ابوتراب» از نوادگان آیت الله محمد طباطبایی (جد سادات طباطبایی بروجرد)، برای فرزندش «آقا کمال» یا «حاج اسحق» خریداری شده است. این بنا متعلق به دوران حکومت قاجاریان است و از ۳ طبقه، یک حیاط بزرگ، چندین شبستان، یک شاه نشین و چند تالار تشکیل شده است.
پل قلعه حاتم بروجرد: در فاصلهی ۵ کیلومتری بروجرد و در شمال غربی این شهرستان، پلی قدیمی و کهن قرار دارد که به نام «قلعه حاتم» شهرت یافته است. از ویژگیهای بارز این پل نسبت به دیگر سازههای همانند، نوع کاربری آن است که با آنها متفاوت است. چرا که علاوه بر تردد مردم، به دلیل انتقال آب شرب رودخانهی بالا دست روستا به شهر بروجرد نیز طراحی و ساخته شده و در فضای پیرامون آن میتوان به دلیل حضور طبعیت زیبا و چشمنواز دشت، منظرهای دوستداشتنی و بکر را تماشا کرد. قدمت پل «قلعه حاتم» که در گروه پلهای جویی است، متعلق به دوران سلطنت پهلوی و سال ۱۳۱۳ هجری شمسی است که روی رودخانهی باغ شاه از شاخههای رود سزار، بنا شده است.
گلدشت بروجرد: یکی از معروفترین تفرجگاههای شهرستان بروجرد، منطقهی «گلدشت» است که با درختانی بسیار و سرسبز، به یکی از زیباترین مناطق گردشگری این شهرستان تبدیل شده است. گردشگران و مسافران متعددی برای گذراندن اوغاتی آرام و لحظاتی شاد به این بخش از بروجرد آمده و از مناظر زیبا و دلنشین درختان سیب، آلبالو و گیلاس که در راه دسترسی به این دره و جلگهی خارقالعادهی دامنهی کوههای زاگرس قرار دارد، لذت میبرند. در کنار زیباییهای طبیعی که در منطقهی گلدشت قرار دارد، وجود امکانات تفریحی از دلایل حضور قابل توجه گردشگران و ساکنین بروجرد در روزهای تعطیل است.
روستای کرکی خان: در ۵ کیلومتری جادهی بروجرد به ملایر، روستایی بسیار زیبا با آب و هوایی مطبوع، برخوردار از منطقهای ییلاقی و خوش منظره قرار دارد که به «روستای کرکی خان» یا «کرکیخان» شهرت دارد. این ناحیه از شهرستان بروجرد به دلیل قرارگیری در محور اصلی بروجرد به سمت غرب و شمال غربی کشور، نسبت به سایر روستاهای بروجرد از اهمیت و برتری نسبتی بیشتری برخوردار بوده و یکی از مناطق توریستی و تفریحی در فصل بهار و ایام نوروز محسوب میشود. درختان سیب، زردآلو، گردو و محصولاتی مانند گندم، جو، نخود، خیار، گوجه و لوبیا از تولیدات این منطقه از بروجرد است. حضور سنگنبشتههایی که همانند موزهای طبیعی و در دل رشتهکوه زاگرس است، از آثار تاریخی و طبیعی این روستای زیبا است که به نظر میرسد از اولین نشانههای ایجاد ارتباط بین انسانها از دوران مختلف مانند دوران قبل از تاریخ تا زمان کشف خط است که تماشای آنها برای گردشگران جالب و هیجانانگیز خواهد بود.
خانه مصری بروجرد: یکی دیگر از عمارات تاریخی و باقیمانده از دوران حکومت قاجاریان در شهرستان بروجرد، خانهای قدیمی و برخوردار از تزئینات زیبای کاشیکاری و آجرکاری است که به نام «خانهی مصری» شناخته میشود. این بنای کهن در دو طبقه احداث و به عنوان یکی از الگوهای ارزشمند معماری در دوران حکومت قاجاریان به شمار میرود. بازدید از این عمارت تاریخی که نمای بیرونی آن بوسیلهی آجر و سفال تزئین شده و میتوان اصول معماری خانههای ایرانی را در احداث و ساخت آن، مشاهده کرد، جالب و خاطرهانگیز خواهد بود.
ارگ بروجرد: یکی دیگر از آثار تاریخی در شهرستان بروجرد، یک تاسیسات و سیستم آبرسانی بسیار قدیمی و سفالی است که اخیرا و طی گودبرداری ساختمانی در این شهرستان و به طور کاملا اتفاقی کشف شده است. به نظر میرسد که تاسیسات در واقع پالایشگاه و تصفیهخانهی آب است که با توجه به اظهارات نخستین کارشناسان، قسمتی از سیستم آبی ارگ قدیم شهر را تشکیل میدهد.
...................................
