قُمْ (پارسی میانه: کُنب) از کلانشهرهای ایران است که در ۱۴۰ کیلومتری جنوب تهران پایتخت ایران واقع شدهاست. این شهر در کنار رودخانهٔ قمرود و در دشت قم قرار دارد. شهر قم مرکز استان قم و نیز مرکز شهرستان قم میباشد. این شهر در گذشته به دلیل قرار گرفتن در مسیر راه ابریشم دارای اهمیت ارتباطی بودهاست.
طبق سرشماری سال ۱۳۹۵ مرکز آمار ایران شهر قم تعداد ۲۸۳'۲۹۲'۱ نفر جمعیت دارد که بیشتر این جمعیت مهاجرانی از استانهای دیگر ایران مثل همدان، زنجان، اراک و تبریز است. با این جمعیت قم در رتبهٔ هفتمین شهر پرجمعیت ایران قرار میگیرد. رشد جمعیت قم ۱٬۲ درصد است که جزء بالاترین نرخ رشد جمعیت در ایران است. بیشتر ساکنان شهر مسلمان و شیعهٔ دوازده امامی هستند و تعدادی از اقلیتهای دینی زرتشتی و مسیحی در شهر ساکن هستند.
به شهر قم لقبهای فراوانی نسبت داده میشود اما لقب رسمی و مورد استفاده در رسانهها و همینطور شهرداری قم «پایتخت مذهبی ایران و قطب فرهنگی» است. از قم با عناوینی چون: حرم اهل بیت، شهر علم، استراحتگاه مؤمنین، دارالموحدین و شهر کریمهٔ اهل بیت و عُش آل محمد (آشیانه آل محمد) یاد میکنند. قم به عنوان پایتخت فرهنگی ایران و جهان، پایتخت مذهبی ایران، پایتخت فرهنگی جهان شیعه و پایتخت دوم ادبیات کودک و نوجوان ایران، قطب تولید معارف دینی در ایران، قطب تولید علوم اسلامی، یکی از قطبهای تولید مسائل دینی در ایران، یکی از قطبهای انتشار کتاب پس از ایران و بزرگترین قطب انتشار کتابهای دینی در خاورمیانه نیز شناخته میشود. قم یکی از مهاجرپذیرترین شهرهای ایران است تعداد زیادی از اتباع افغانستانی و پاکستانی و عرب در قم مهاجر هستند.
این شهر مدفن فاطمه معصومه دختر موسی بن جعفر، پیشوای هفتم شیعه و بهطور سنتی محل اقامت بسیاری از روحانیون بلندپایهٔ شیعه بوده و بزرگترین حوزه علمیه ایران و مرکز مدیریت حوزههای علمیهی ایران در این شهر قرار دارد. دبیرخانهٔ حوزه علمیه ایران نیز در این شهر واقعاست. اهمیت زیارتی این شهر در درجهٔ نخست مربوط به مرقد فاطمه معصومه بوده و سپس به دلیل وجود مزارهای متعدد علویان و نوادگان امامان و همینطور مسجد جمکران است. این شهر پس از مشهد دومین شهر زیارتی ایران است. جداشدن عتبات عالیات از ایران و پیوستن آن به امپراتوری عثمانی از یک سو و دور بودن مشهد از نواحی مرکزی ایران باعث شده که قم از دوره صفویه به بعد پذیرای زائران بیشتری باشد.
قیامها و شورشهای پیاپی مردم قم باعث شده تا این شهر در طول تاریخ بارها توسط حاکمان و فرمانروایان ویران شده و از نو آباد شود . ظرفیت و پتانسیل صنعتی قم در بخشهای مختلف بسیار مناسب است اما این ظرفیت در سایه تبلیغاتی که برای مذهبی وحوزوی بودن این شهر میشود مغفول ماندهاست. برای مثال میتوان به صنعت مبلمان ومنبت اشاره کرد قم در ابتدا محل سکونت اقوامی از زرتشتیان بوده که مِمجان نامیده میشدهاست. در کتاب تاریخ قم، تألیف «حسن بن محمد بن حسن قمی» در بیان علت نامگذاری شهر چنین آمدهاست: «شهر قم را، بدین علت قم نامیدند که محل جمع شدن آبها و آب انار بودهاست و آب در آن جا جمع میشده و آن را هیچ منفذ و رهگذری نبوده، در اطراف آن جا علف و گیاهان و نباتات فراوان میروییدهاست و در عرب، جمع شدن آب را قم گویند؛ که بعضی آن را با قمقمه (معرب کمکم) هممعنی دانستهاند و گلاب پاش را نیز نوعی از قمقمه وصف کردهاند و جمع آن را قماقم نامیدهاند؛ با این تفاوت که وقتی در آن نواحی علف زار و سبزه زار زیاد میشد، چوپانان برای چرانیدن گوسفندان خود، برگرد علف زارها خیمه میزدند و خانههایی را بنا میکردند و خانههای ایشان را در فارسی، کومه نامیدند و به مرور زمان کومه تبدیل به کم شد؛ پس آن را معرب گردانیده و قم نامیدند. ریشه نام این شهر به «کومه» به معنای اتاقکهای کلبهمانندی که چوپانان برای استراحت میساختند، بازمیگردد. با الهام از واژه «کومه» این شهر به نام «کُم» خوانده شد». قُم تلفظی از نام کُم است که اعراب آن را به صورت امروزی درآوردند.
از نظر زمینشناسی ناحیهای که امروزه شهر قم در آن قرار دارد متعلق به دو دورهٔ ترشیاری و کواترنر است. زمینهای جنوب شهر قم از گذشته تا به امروز محل فعالیتهای کشاورزی بودهاند. این شهر در کنار رودخانهٔ قمرود و دشت قم قرار دارد. دشت قم مهمترین دشت استان قم بوده و محل استقرار شهر قم و قطب کشاورزی و صنعتی استان محسوب میگردد. خاک شهر قم از نوع ماسه ای است که بیشتر حاصل رسوبات قمرود است.
قم آب و هوای گرم و نیمه خشک دارد. میانگین دما در این نوع آب و هوا ۱۴ تا ۱۹ درجه سلسیوس است. قم بهطور میانگین ۹۳۶ متر از سطح دریا ارتفاع دارد، با شیب ملایمی از طرف جنوب به طرف شمال شهر. میانگین دمای جنوب شهر قم ۵ درجه سلسیوس از مناطق شمالی شهر خنک تر است. تابستانهای قم بسیار گرم و زمستانهای قم بسیار سرد و خشک است. از نظر دمایی بهترین زمان برای سفر به این شهر کویری ماههای فروردین، اردیبهشت، شهریور و مهر است. میانگین بارش سالانه در این نوع آب و هوا ۱۲۵ تا ۲۱۵ ملیلی متر است. میانگین بارش سالیانه شهر قم نیز ۱۵۰ میلیمتر است، که مهمترین علل این کمبود بارش در موارد زیر خلاصه شده:
۱. حاکمیت توده هوای پرفشار جنب حاره در قم و دیگر استانهای کشور و جلوگیری از وزش بادهای مرطوب غربی. ۲. دوری از دریاها و منابع رطوبت. ۳. وجود رشته کوههای زاگرس به عنوان مانعی برای رسیدن بادهای مرطوب غربی به قم. ۴. پایین بودن میانگین ارتفاع شهر قم.
خشکسالیهای پیاپی، عمده ویژگی آب و هوای شهر قم و استان قم در سالهای گذشته بودهاست. پس از اجرای طرح انتقال آب از الیگودرز در شرق استان لرستان به قم که رسانههای ایران از آن با عنوان کلی و مبهم «طرح انتقال آب از سرشاخههای دز به قم» نام میبرند، شهرستان الیگودرز اکنون تأمینکننده اصلی آب مصرفی (شرب، صنعتی، کشاورزی) شهرهای خوانسار، گلپایگان، خمین، محلات، نیم ور، سلفچگان و قم میباشد. به گفته فتاح وزیر وقت نیرو این آب یکی از بهترین آبهای دنیا است. در مجموع ظرفیت انتقال و جمعآوری آب در این طرح ۲۳ متر مکعب بر ثانیهاست در حالی که بیشترین میزان آبی که از سد کرج به تهران میآید ۱۱ متر مکعب بر ثانیه بوده و ظرفیت سامانه یادشده بیش از دو برابر آب انتقالی از سد کرج به تهران است. این سامانه سالیانه ۱۸۳ میلیون متر مکعب آب به پشت سد کوچری منتقل میکند. ظرفیت نهایی انتقال آب در این پروژه ۵۰۰۰ لیتر در ثانیهاست. مقدار انتقال آب برای افق سال ۱۴۱۰ به ۲۴۰ میلیون مترمکعب میرسد که مطالعات آن در حال انجام است. انتقال آب از شرق استان لرستان و شهرستان الیگودرز به شهرهای خوانسار، گلپایگان، خمین، محلات، نیم ور، سلفچگان و قم باعث پایین رفتن شدید سطح سفرههای آب زیرزمینی و در نهایت خشک شدن چاههای آب این منطقه شدهاست. بیش از ۶۰ حلقه چاه خشک شده و ۱۷۱ حلقه از چاههای منطقه نیز در آستانه خشکیدن قرار دارند، اما تاکنون حقابه یی برای این روستاها در نظر گرفته نشدهاست. این طرح درحالی برای استانهای دیگر هدفگذاری شدهاست که ۸۹۲ روستای لرستان مشکل آب آشامیدنی دارند و ۶۸ هزار جمعیت روستایی این استان به وسیله تانکر آبرسانی میشوند. از سوی دیگر نامگذاری این طرح به عنوان مبهم «طرح انتقال آب از سرشاخههای دز به قم» و همچنین نامگذاری پروژه ساخت و اجرای این طرح با نام پروژه قمرود باعث واکنشهایی در میان مردم استان لرستان شد تا جایی که حجتالله رحمانی نماینده شهرستان الیگودرز هم نسبت به نامگذاری این طرح اعتراض کرد و آن را مجعول خواند. خشک شدن چاهها و چشمههای شهرستان الیگودرز علاوه بر خسارات بسیاری که به بخش کشاورزی وارد کردهاست باعث از بین رفتن مجتمعهای پرورش ماهی در این شهرستان شدهاست. پرویز فتاح، وزیر نیروی پیشین دولت نهم مدعی شد که وی مدافع حقوق مردم الیگودرز است. این پروژه تنها پروژه ایران است که کلنگ آن برای آنکه باعث مطالبهای از سوی مردم لرستان نشود به جای مبدأ در مقصد طرح به زمین زده شدهاست.
در قم خطر وقوع سیل، زلزله، خشک سالی، طوفان شن، یخبندان و سرمازدگی وجود دارد. سیل به علت عبور رودخانه قمرود از مرکز شهر، زلزله به علت وجود گسل در جنوب شهر قم، خشک سالی به علت آب و هوای کویری و سرمازدگی به علت وقوع یخبندانهای شدید و طولانی در فصل زمستان. قم تنها کلانشهر ایران است که با مشکل آلودگی هوا روبرو نیست. گسترش بیابانها و ریزگردهای حاصل از آن در شرق شهر، آلودگی ناشی از تخلیه نخالههای ساختمانی و آلودگی صوتی از مسائل زیستمحیطی شهر قم هستند.
جمعیت این شهر بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۰، برابر با ۱٬۰۷۴٬۰۳۶ نفر بودهاست که ۵۴۵٬۷۰۴ نفر آنها مرد و ۵۲۸٬۳۳۲ نفر آنها زن بودهاند. این جمعیت در ۲۹۹٬۷۵۲ خانوار زندگی میکنند. ۹۹٫۷۶ درصد جمعیت شهر مسلمان و شیعه دوازده امامی هستند و مابقی را پیروان دیگر ادیان الهی تشکیل میدهند. اقلیتهای دینی کلیمیدر قم زندگی نمیکنند. تنها اقلیتهای دینی ساکن قم زرتشتیان (۴۴ نفر) و مسیحیان (۵۹۴ نفر) و چند خانواده از اهل سنت نیز در این شهر ساکن هستند.
تراکم جمعیت در قم، ۷٬۲۵۷ نفر بر کیلومترمربع است که از این نظر، پس از تهران، رشت، و کرج، در رتبه چهارم ایران قرار دارد. علت این تراکم بالا، مهاجرتپذیری قم و کمی وسعت آن است. برای از بین بردن این تمرکز، ساخت شهرکها و شهرهایی در اطراف قم همچون، سلفچگان، پردیسان، شهر فرودگاهی و شهرک بزرگ سلامت خاتم در دستور کار قرار گرفتهاست.
قم یکی از مهمترین مقاصد مهاجرت در ایران است. بیشتر مهاجران را طلبههای حوزههای علمیه و مراکز علمی و دانشگاهی، اتباع کشورهای همسایهٔ ایران مثل عراق، سوریه، لبنان، افغانستان و کارگران شاغل تشکیل میدهند که بسیاری از آنان به همراه خانوادههای خود به قم مهاجرت میکنند. طبق عقیده باستانشناسانی مانند رومن گیرشمن قم، از نخستین مکانهای روی زمین است که برای نخستینبار میزبان تجمعاتی از انسانهای نخستین بودهاست. در این صورت قدمت شهر قم و حومهٔ آن به زمان پیدایش تمدن در حدود ۱۰هزار سال قبل میرسد. در سالهای پس از انقلاب ۱۹۷۹ ایران انجام کاوشهای باستانشناسی در منطقه قمرود قم نیز درستی این گفته را تأیید میکند. آثار این کاوشها هماکنون در موزه ملی ایران قابل رویت است.
در حفاریهای جدید در تپه قلی درویش در نزدیکی مسجد جمکران آثاری از کورههای عصر آهن با قدمت حدود سه هزار سال بدست آمدهاست که مشخص میکند این شهر در گذشته در شرق محل فعلی بوده و در اثر تغییر مسیر قمرود به سمت غرب کشیده شدهاست. بسیاری از مورخان قم را شهری میدانند ساخته خمانی دختر بهمن، و شاید نام کنونی قم و پیشینش کمیدان و کم که به این شهر اطلاق میشده و میشود نیز از همین ریشه بودهباشد. هسته اولیه قم امروزی، محلهٔ «لب چال» است. این محل در روزگار باستاندهی با ساکنان زرتشتی بوده که «مِمجان» نامیده میشدهاست.در اسنادی آمده که زمانی پیش از ساسانیان این شهر دچار تخریب و ویرانی میشود و قباد ساسانی زمانی که از جنگ با هیاطله برمی گردد دستور میدهد دوباره شهر را آباد کنند، لذا در تاریخ آن دوران این شهر را به نام ویران آبادان کرد کواد (قباد) یعنی شهر ویرانی که قباد آن را آباد کرد، میشناسند. در زمان خسرو پرویز هم قم شهری آباد بوده و زعفران قمی شهرت داشتهاست.
در کتاب «خسروگواتان و ریذگ» از کتابهای دورهٔ ساسانیان که به تازگی به فارسی برگردانده شده، زعفران قم، وصف شدهاست. یعقوبی نویسنده مشهور سده هشتم هجری قمری، قم را شهری متعلق به دوران ساسانیان دانستهاست. از وضعیت قم در دوران مادها، ایلامیها و اشکانیان اطلاعات دقیقی در دست نیست اما گفتهشده در دوران هخامنشیان شهری آباد بوده که با حملهٔ اسکندر مقدونی دچار ویرانی شدهاست.
پس از حمله اعراب، در زمان خلیفه عمر بن خطاب، ابوموسی اشعری در سال ۶۲۴ میلادی سپاهی را راهی فتح قم کرد و پس از آن قم مقصد مهاجران عرب از عراق و سپس علویان و شیعیان شد. این شهر از دورهٔ اموی و عباسی به تدریج به پایتخت مذهبی شیعیان تبدیل شد. پس از وفات فاطمه معصومه خواهر علی بن موسی و دفن او در قم، این نقش شهر به تدریج گسترش یافت.
مردم قم در دوران امویان و عباسیان و در زمانهای حکومت هارون الرشید، مأمون، معتصم، معتمد عباسی و حاکمان دیگر چندین بار ضد حکومتهای وقت شورش کرده و از پرداخت مالیات سرباززدند که در بیشتر موارد سرکوب شده و قم متحمل خسارات زیادی شدهاست. در زمان حکومتهای آل بویه و سلجوقیان قم روبه توسعه و پیشرفت نهاد و دوباره با حملهٔ مغولان متحمل خسارت شد که در نهایت با قدرت یافتن صفویان در ایران و رسمی شدن مذهب شیعه شهر به تدریج توسعه یافت. حملهٔ افغانها به ایران در پایان دورهٔ صفویه باعث شد که این شهر صحنهٔ نبرد میان مردم و مهاجمان شده و مورد تاخت و تاز قرار گیرد. در دورانهای افشاریه و زندیه نیز به دلیل بیتوجهی حکومتها از توسعه بازماند.
پادشاهان قاجاریه توجه بیشتری به قم نشان دادند. در زمان فتحعلیشاه قاجار شهر قم و مرقد فاطمه معصومه بازسازی شدند. در جنگ جهانی اول، دامنهٔ جنگ به حدی گسترش یافت که حتی قم را هم دربرگرفت و نیروهای روسیه و انگلیس به بهانههای مختلف آن را اشغال کردند. در پاییز سال ۱۲۹۴ خورشیدی، نیروهای روسیه با هدف تصرف تهران وارد کرج شدند. به این ترتیب پایتخت مورد تهدید جدی واقع شد. نزدیک شدن نیروهای روسیه به تهران سبب مهاجرت بسیاری از طبقات مختلف مردم به قم گردید.
زبان عموم مردم قم فارسی است که با لهجهٔ قمی بیان میشود. به جز فارسی زبانهای عربی توسط مهاجران عرب، پشتو توسط مهاجران افغان و ترکی آذربایجانی توسط مهاجران آذربایجانی، و لری، مازندرانی، تالشی، گیلکی توسط مهاجران شمال کشور و اردو و هندی توسط مهاجران هندی در قم تکلم میشود.
طی پژوهشی که شرکت پژوهشگران خبرهٔ پارس به سفارش شورای فرهنگ عمومی در سال ۸۹ انجام داد و براساس یک بررسی میدانی و یک جامعه آماری از میان ساکنان ۲۸۸ شهر و حدود ۱۴۰۰ روستای سراسر کشور، درصد اقوامی که در این نظر سنجی نمونهگیری شد در قم به قرار زیر بود: فارس ها(69.3 درصد) ، تورک ها(20.6 درصد) ، لرها(3.2 درصد) ، عرب ها (2.8 درصد) و....
در قم آیینهای متعددی در طول سال برگزار میشود. مردم قم در نیمه شعبان و تاسوعا و عاشورا مراسمهای شادی و عزاداری برگزار میکنند. مردم شهر هر سال با تجمع در خیابان امامزاده ابراهیم و حرکت به سمت مرقد فاطمه معصومه سالروز ورود فاطمه معصومه به قم را گرامی میدارند. آنها شخصی را به عنوان موسی ابن خزرج شبیهسازی میکنند و شتر به دست او میدهند. آن شخص فاطمه معصومه را به منزل شخصی خود هدایت کرده و در پایان مراسم ضریح فاطمه معصومه توسط مردم گلباران میشود. در مراسم روز عید قربان مردم پشت گوسفندان قربانی را با حنا رنگ میکنند، دستمال سرخ گرد گردن حیوان میبندند، به چشمان او سرمه میکشند و قند و نبات در دهان او میگذارند و سپس او را ذبح میکنند. از دیگر مراسمهای مذهبی جشن روز نیمهٔ شعبان در خیابان چهارمردان شهر قم است. عدهٔ زیادی نیز در این روز برای شرکت در مجلس جشن و شادی به مسجد جمکران یا مرقد فاطمه معصومه میروند. جوانان و کودکان قمی کوچهها و معابر فرعی شهر را آذینبندی میکنند.
یکی از آداب مردم قم برگزاری مراسم طلب باران است. در این مراسم مردم در امامزادهها و مساجد شهر جمع میشوند و با خواندن نماز باران از خداوند طلب باران میکنند. نقل است که در زمان جنگ جهانی دوم خشک سالی شدیدی در قم روی داد و مردم نماز باران را به امامت محمدتقی خوانساری که از مراجع تقلید آنزمان بودند خواندند که اندکی پس از مراسم بر این شهر باران بارید. در روزهای تاسوعا، عاشورا، اربعین و ۲۸ ماه صفر هیئتهای مذهبی شهر قم از نقاط مختلف شهر به طرف مرقد فاطمه معصومه حرکت میکنند. در روز عاشورا عزاداران علاوه بر برگزاری سنتهای عزاداری مطابق روزهای عزا مردم قم، آلات عزاداری به نام طوغ از محلات قدیمی در انتهای دستجات عزاداری خود به سمت حرم حمل میکنند و در مقابل ایوان آیینه حرم گرد طوغ شور (بر سر) میزنند. طوغهای سنتی و قدیمی قم در شش محله قدیمی چهل اختران، چهارمردان، سلطان محمد شریف، عشقعلی، میدان میر و آقا سید حسن نگهداری و در روز عاشورا در دستجات عزاداری این محلات حمل میشود. مرسوم است کسانی که به نقاط دیگر ایران مهاجرت کردهاند در این روزها به شهر خود بر میگردند و در مساجد شهر خود به عزاداری میپردازند. مراسمهای «شب برات»، «شب چله»، «سردرختی»، «دستمال انداختن»، «دیگ جوش» و «کاکولک» از دیگر مراسمهای سنتی مردم قم هستند.
خوراک مردم قم تفاوتی با آنچه که عموم ایرانیان میخورند ندارد خوراک مردم قم رابطهٔ نزدیکی با آنچه که از طبیعت به دست آمده دارد. معروفترین خوراک سنتی در قم آبگوشت قُنَبید است. آبگوشتی که با کلم محلی قم پخت میشود. گیاه قُنَبید مزهای شبیه به مزه تربچه و ظاهری شبیه به ظاهر کلم دارد. آبگوشت بزباش (سبزی)، دم پختی، کال جوش، حلوا کنجدی، حلوا شادونه، حلوا ارده، کسمه، کلوچه و سوهان دیگر مواد خوراکی بومی مردم هستند.
تنپوش آنان در گذشته شامل پیراهن دورچین (پاچین)، پیراهن راسته، شلوار قردار، شلیته، جلیقه، آرخالق و تمون بود که از پارچههای ساده و گاه گلدار برای تهیه آنها استفاده میشد. پاپوش زنان را گیوه و چاقچور تشکیل میداد. مردان شهر در گذشته کلاههایی به اسامی بافتنی، نخی، پوستی، نمدی، پهلوی و شاپو بر سر میگذاشتند. تنپوش مردان قمی هم شامل پیراهن یقه شیخی، جلیقه، کت و قبا بودهاست که به همراه شلوارهای ساده و گشاد از جنس کرباس به تن میکردند. پاپوش آنها گیوه و نعلین بود. امروزه اما اکثر مردان قمی از لباس ساده پیراهن و شلوار پارچهای یا تی شرت و شلوار کتان استفاده میکنند.
معماری محلات و خانهها در قم بر اساس استقلال، حرمت حریم خانوادهها و اهمیت خلوتگزینی شکل گرفتهاست. مرزهای پردوام محلات و خانهها، کم عرض و بنبست بودن کوچهها و محلات، بامهای گنبدی و تخت، نشانگر نوعی از استقلال در واحدهای مسکونی شهر است. در تجزیه و تحلیل مسکن در بافت تاریخی شهر قم، گوناگونی فضاها، درجات مختلف پوشیدگی و شیوههای ترکیب مرتبط با زندگی اجتماعی قابل مشاهده است. معماری قم، شکل خاصی از معماری مناطق کویری است.
همچون سایر نواحی ایران انواع هنرهای سنتی با توجه به اقلیم خاص، در قم رایج بوده و هست. کاشی تراشی، و آجر تراشی تا حدودی در نیم سده اخیر در قم رو به افول گذاشتهاند.
قالی بافی: قالی و فرش قم دارای محبوبیت جهانی است. فرشهای قم با طرحهای سنتی و ابتکاری خاص قم، اغلب از جنس ابریشم در ابعاد کوچک - که برگرفته از ویژگی خاص قم به عنوان شهری زیارتی است - بافته شده و از آنجا که هر دار قالی توسط یک نفر قالیباف اداره میشود، دارای بافتی یک دست و یک نواخت است. شهر قم دارای کارگاههای مجهز برای انجام عملیات تکمیلی قالی نیز هست و هنوز هم از سراسر ایران برای پردازش قالی به قم مراجعه میشود.
منبت کاری: منبت کاری هنری است مشتمل بر حکاکی و کندهکاری بر روی چوب. بیش از ۲۰۰۰ کارگاه منبت کاری در قم فعال هستند. قم با داشتن هنرمندان و صنعتگران مطرح در زمینه منبت کاری، اصلیترین و بزرگترین قطب این هنر در ایران است. منبت کاران این شهر محصولات خود را در شهرهای مختلف خاورمیانه و سایر نقاط جهان عرضه میکنند. هنر منبت کاری شاید پرقدمتترین هنر در قم باشد. قدیمیترین اثر منبت کاری ثبت شده در قم، مربوط به هفت هزار سال پیش است. این هنر در دو نوع ریز و درشت بر روی چوب و عاج و استخوان انجام میشود و شامل مجسمهسازی نیمرخ و تمامرخ، گلبرگهای اسلیمی، ختنی و… است.
پالاندوزی، کلاه مالی، غوزهگیری، خراطی، خرمهره سازی، شعربافی، سفیدگری، مسگری، پویندگی، حجاری، گیوه دوزی، اردهگیری از دیگر هنرهای رایج در قم هستند.
انگشتر دستساز: حدود ۱۰۰۰ کارگاه تولید انگشتر دستساز در استان قم مشغول به فعالیت میباشند. در این کارگاهها هنرمندان انگشترهای فاخر خود با ابزارهای دستی میسازند. قالب انگشترهای ساخته شده از فلز نقره و با طرحهای مردانه میباشد. در این میان هنرمندانی هستند که جواهرات زنانه و با فلز طلا نیز میسازند. استان قم از لحاظ کیفیت رتبه اول انگشتر نقره دستساز مردانه را در ایران در اختیار دارد.
برخی از مردم به شغل قالی بافتن مشغول هستند. قالی سابقهٔ قالیبافی در قم با شیوهٔ فعلی به اواخر دهه چهارم سده میلادی یعنی حدود چندین سال پیش میرسد؛ یعنی زمانی که تجار کاشان دارهای قالی را به قم برده و کار را در مقیاسی محدود شروع کردند و با گذشت ۲ سال تولید قالی قم با ابعادی تجاری آغاز شد.
نقشههای قالیهای قدیمی را طرحهای مشهور به لچک و ترنج شاه عباسی، محرمات، محرابی و شکارگاه تشکیل میدادند. این طرحها که با اقتباس از نقشههای کاشان و اصفهان تهیه شده بود بهسرعت با تغییراتی که طراحان قم در آن دادند دچار تحول شد و سبک جدیدی در صنعت قالیبافی ایران پدیدآورد. این سبک با ویژگیهایی نظیر هماهنگی نقوش به «سبک فرش قم» مشهور شد. فرش قم از نوع معمولی است.
مشهورترین رهآورد قم سوهان است. حدود یک سده پیش نوعی حلوا و شیرینی خانگی در قم پخته میشد و به «حلوای قمی» مشهور بود؛ و خیلی محدود و به ندرت توسط مغازههای عطاری عرضه میشد. معروف است که به هنگام حضور مظفرالدین شاه در قم از وی توسط حلوای قمی پذیرایی شد و او پس از خوردن حلوای قمی گفت: «این حلوا مثل سوهان غذای مرا بریده و هضم کردهاست». آنگاه مقدار زیادی از این حلوا را باخود به عنوان راه آورد برد. از آن پس عنوان سوهان بر این شیرینی نهاده شد و به تدریج به عنوان نماد خوراکی و ره آورد قم مطرح شد. در قم شما میتوانید به سراغ ۲۰۰۰ تا ۲۵۰۰ سوهان پزی و سوهان فروشی بروید. ماهیانه در قم بیش از ۵۰۰ تن سوهان به فروش رفته و این محصول به کشورهای اروپایی و آسیای مرکزی صادر میشود.
انگشتر نقره دستساز در کنار سوهان و فرش ابریشم جزء سوغات اصلی شهر قم به حساب میآید. وجود حرم حضرت معصومه و زائران زیادی که سالانه برای زیارت ایشان به شهر قم سفر مینمایند، منجر به شکلگیری این هنر شد. عموم انگشترهای ساخته شده توسط هنرمندان قمی کاملاً دستساز و با کیفیت بالایی میباشد. محل اصلی قرارگیری کارگاههای تولید و فروش انگشتر در قم در طبقه بالای پاساژ الغدیر، پاساژ موسی بن الجعفر، پاساژ برلیان و پاساژ کویتیها میباشد.
به جهت وجود حدود ۱۰۰۰ کارگاه تولید انگشتر و ۱۲۰۰ هنرمند انگشترساز در قم، با پیگیری سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی و دفتر توسعه خوشه انگشتر، استان قم از سوی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی به عنوان شهر ملی انگشتر انتخاب شد و لوح آن در در دومین جلسه مراسم اعطای گواهینامه شهرها و روستاهای ملی صنایعدستی که صبح روز دوشنبه ۲۲ دی ۱۳۹۹ در محل سالن آبی مجموعه فرهنگی تاریخی نیاوران برگزار شد به استاندار قم اعطا گردید.
روزانه ۳۰۰ دستگاه اتوبوس در ۴۰ خط شهری و تقریباً در همهٔ نقاط شهر خدمات حمل و نقل ارائه میکنند. فعالیت اتوبوسرانی در شهر قم به سال ۱۳۵۵ بر میگردد که پس از چند سال فعالیت اتوبوسها جای خود را به مینیبوس داده و عملاً سرویسدهی به ساکنان شهر توسط مینیبوسها انجام میپذیرفت. طی ۱۰ سال در سال ۱۳۷۰ سازمان اتوبوسرانی قم با ۱۰ دستگاه اتوبوس بنز ۳۰۵ وارداتی از آلمان و ۸ دستگاه اتوبوس بنز ۳۰۲ خریداری شده از اتوبوسرانی تهران و ۱۸۰ دستگاه مینیبوس که به تدریج در دههٔ ۶۰ به ناوگان اضافه شده بودند در ۲۶ خط تأسیس شد. هماکنون ۸ مسیر اتوبوس تندرو در شهر ایجاد شده که پر رفتوآمدترین مسیر، خط یک از بهشت معصومه تا مسجد جمکران است.
پروژهٔ خط A متروی قم، از شرق شهر (جمکران) آغاز شده و تا شمال غربی شهر (قلعه کامکار) ادامه مییابد. دسترسی به قطارها برای مسافران درونشهری از طریق ۱۴ ایستگاه که به ترتیب از A۱ تا A۱۴ نامگذاری شدهاند پیشبینی شدهاست. سکوهای مسافرگیری در کلیهٔ ایستگاهها در طرفین خط ریلی قرار داشته و بدون قوس هستند. متوسط طول ایستگاهها ۱۰۹ متر و فاصله مرکز به مرکز ایستگاههای متوالی بین ۶۶۰ تا ۱۹۸۰ متر یعنی بهطور متوسط ۱ کیلومتر است.
پروژهٔ مونوریل قم در حال ساخت است. فاز نخست این پروژه به طول ۶ کیلومتر و دارای ۵ ایستگاه است. این فاز شمالشرقی قم را به مصلی قدس وصل میکند (ایستگاههای ۱ تا ۸). هزینهٔ نهایی آن ۱۲۰ میلیون دلار بودهاست پس از توسعهٔ کامل طول مسیر مونوریل به ۲۵ کیلومتر، تعداد ایستگاههای آن به ۱۷ ایستگاه افزایش خواهندیافت. پروژه توسط دو شرکت ایرانی (مپنا و کیسون) در حال ساخت است و واگنهای آن ساخت شرکت FCF SpA ایتالیا هستند. اما متأسفانه به دلیل برخی مسائل سیاسی ومالی این پروژه ازسال۱۳۹۲متوقف شدهاست.
صدا و سیمای مرکز قم در سال ۱۳۶۷به عنوان دفتر خبری تشکیل شد. در هشتم شهریور ماه ۱۳۷۵ رادیوی مرکز قم با روزی ۳ ساعت، شروع به کار کرد. در سوم خرداد ۱۳۸۲ نیز شبکهٔ تلویزیونی مرکز قم با نام سیمای نور افتتاح شد. این شبکه هماکنون۲۴ ساعت در شبانهروز برنامه پخش میکند. دو شبکهٔ سراسری رادیویی، یعنی شبکهٔ رادیو معارف و شبکهٔ ندای اسلام به زبان انگلیسی (The Call Of Islam Radio) نیز از شهر قم پخش میشود. تعداد ۱۱۰ روزنامه، هفتهنامه، دوهفتهنامه، ماهنامه، فصلنامه و سالنامه در قم چاپ میشود. نشریه ندای وطن و اقتصاد آینده نیز در این شهر منتشر میشود.
جاذبه های قم
حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه (س): بارگاه ملکوتی حضرت فاطمه معصومه (س)، در مرکز شهر قم قرار دارد و یکی از اصلیترین دلایل حضور مسافران و زائران از سراسر کشور و جهان است. این مرقد مطهر، دارای قدمتی متعلق به قرن سوم و سال ۲۰۱ هجری قمری است که طی چندین دوره زمانی مختلف، ساختوسازهایی در آن صورت گرفت تا بهشکل امروزی تبدیل شده است. جالب است بدانید که پادشاهان بسیاری از تاریخ ایران (شاه عباس دوم، شاه صفی و...) و بزرگان و علمای سرشناس متعددی در جوار این بانوی بزرگوار دفن شدهاند.
مسجد مقدس جمکران: مسجد مقدس جمکران، دومین مکان پربازدید و محبوب مسافران و گردشگران پس از حرم فاطمه معصومه (س) است که در قرن چهارم هجری قمری به دستور حضرت مهدی (عج) و در ۶ کیلومتری شهر قم احداث شده و سالانه پذیرای میلیونها زائر و دلباختگان اهل بیت (ع) است.
بازار قدیم قم (تیمچه بزرگ): تیمچه بزرگ قم که در بین مردم به بازار قدیم نیز شهرت دارد، یکی از مجموعههای تاریخی ایران در دوران کهن است که قدمت معماری این مکان به دوران حکومت قاجاریان بازمیگردد. بازدید از تیمچه بزرگ و مشاهده هنرمندی گذشتگان و هنر مردم امروز، خالی از لطف نیست.
مسجد جامع قم: مسجد جامع قم، عمارتی کهن و زیبا در شهر قم است که از دیگر جاذبههای گردشگری این شهر به شمار میآید. قدمت دقیق این بنای تاریخی مشخص نیست؛ اما برخی از مورخان سال احداث آن را متعلق به ۲۶۵ قمری و برخی دیگر، مربوط به قرن هشتم هجری میدانند.
مقبرههای گنبد سبز قم: مجموعه مقابر گنبد سبز قم، از سه مقبره متعلق به قرن هشتم هجری قمری تشکیل شده است که معماری منحصربهفرد آن از جمله ویژگیهای این عمارات کهن محسوب میشود. تزیینات گچبری زیبا و تحسینبرانگیزی در این مقابر مشاهده میشود که میتوان آن را نمونهای کمنظیر و ستودنی در نظر گرفت.
کوه خصر نبی (ع): از دیگر جاذبههای گردشگری قم، میتوان به کوه خضر نبی (ع) اشاره کرد که محلی روحانی و چشمنواز و در عین حال مکانی زیارتی و سیاحتی است. طبق مدارک تاریخی، قدمت آن به بیش از سه هزار سال میرسد. عبادتگاه خصر نبی (ع) در یکی از مرتفعترین نقاط قم قرار دارد و همه ساله میزبان گردشگران بسیاری از سراسر ایران است.
کاروانسرای دیر گچین قم: کاروانسرای دیر گچین قم، با پیشینهای حدود ۱۵۷۰ سال، یکی از آثار باقیمانده از تاریخ ایران در شهر قم است که لقب مادر کاروانسراهای ایران را از آن خود کرده است و میتوان آن را بهعنوان یکی از جاذبههای گردشگری این شهر معرفی کرد. طراحی، ساخت و معماری این مجموعه در نوع خود قابلتوجه است و به همین دلیل، مورد توجه بسیاری از کارشناسان معماری قرار دارد.
مدرسه فیضیه: مدرسهی فیضیه، مکانی است مهم و ارزشمند در ایران که زمان احداث آن متعلق به دوران حکومت صفویان است. علما و مجتهدین بسیاری در این مکان سکونت داشتند و به تحصیل، تدریس و تحقیق پرداختند. سخنرانی تاریخی امام خمینی در سال ۱۳۴۲ که منجر به قیام ۱۵ خرداد شد، در این مدرسه صورت گرفته است.
قبرستان شیخان: قبرستان شیخان، قبرستانی است کهن، که مدفن بزرگان دینی و عالمان و اساتید مهمی از جمله زکریا بن آدم، زکریا بن ادریس که از یاران و راویان امام صادق (ع) محسوب میشوند. بنابراین قدمت این مکان به دوران امامان شیعه بازمیگردد و همین امر سبب ارزشمندی این مکان است.
پارک ملی کویر: یکی از وسیعترین و کهنترین مناطق حفاظتشده کشور، پارک ملی کویر است که بخشی از آن در قم قرار دارد. وسعت این منطقه حدود ۶۷۰ هزار هکتار است که بخش اعظمی از آن را پارک ملی و بقیه را منطقه حفاظتشده تشکیل میدهد. این منطقه از چشمهها، حیوان وحشی نادر، گیاهان متنوع و مناظر دیدنی و شگفتانگیزی برخوردار است که بازدید از آن بسیار جالب و هیجانانگیز خواهد بود.
روستای وشنوه: اگر بهدنبال منطقهای خوش آبوهوا با مناظر طبیعی دیدنی و سرسبز هستید، بازدید از روستای زیبای وشنوه، یکی از گزینههای مناسب است که در بهار و تابستان از اقلیمی معتدل و مطبوع برخوردار بوده و در زمستان دارای آبوهوایی سرد است. این روستا ییلاقی است و بخشی از آن در شیبی تند واقع شده است که دارای معماری پلکانی است.
روستای فردوس (فردو): روستای فردوس، یکی از زیباترین روستاهای شهر قم است که بهدلیل سرسبزی، مناظر طبیعی بکر و کمنظیر و آبوهوایی مطبوع و دلچسب، میزبان گردشگران و مسافران از سراسر کشور است. این ناحیه از قم یکی از مناطق قدیمی این شهر است که از جاذبهی طبیعی مطلوبی برخوردار است.
قلعه قمرود: بنایی قدیمی و متعلق به دوران حکومت اشکانیان در اطراف قمرود و در بخش شمالی کوه سفید، از توابع استان قم قرار دارد که به قلعهی قمرود شهرت یافته است. به نظر میرسد این عمارت کهن، توسط میرزا نظام غفاری احداث شده که در نزدیکی بخش شرقی قلعه قدیمی قمرود از بناهای دوران صفوی قرار دارد.
موزه صنایع دستی (خانه یزدان پناه): خانه یزدانپناه، بنایی کهن با وسعتی بیش از هزار مترمربع و متعلق به اواخر حکومت قاجاریان و اوایل حکومت پهلوی اول است. این عمارت امروزه بهعنوان موزه صنایع دستی قم، مورد استفاده قرار میگیرد و در آن آثاری ارزشمند از هنر صنایع دستی بومی این شهر نگهداری میشود. این مکان زیبا، یکی از جاذبههای گردشگری قم است که علاقهمندان به هنر، برای بازدید از آن به این مکان مراجعه میکنند.
دریاچه حوض سلطان: دریاچه نمک حوض سلطان یکی از جاذبههای طبیعی قم است. بهترین زمان برای بازدید از این مکان زیبای طبیعی، اوایل فصل بهار و اواسط فصل پاییز است؛ چراکه از سرمای استخوانسوز کویر و گرمای طاقتفرسای آن، اثری نیست. نام دیگر این دریاچهی زیبا، دریاچهی شاهی و دریاچهی ساوه است که از مساحتی حدود ۲۴۰ کیلومتر برخوردار است.
خانه حاج علی خان زند (ساختمان شماره دو اداره میراث فرهنگی): خانه حاج علی خان زند عمارتی است کهن و متعلق به اواخر دوران حکومت قاجاریان که طبق اظهارات کارشناسان با توجه به فرم و مصالح استفاده شده در ساخت، دارای قدمتی بالغ بر ۱۳۰ سال است. این عمارت از سه بخش شاه نشین تابستانی با بادگیر منفرد، شاه نشین زمستانی و بخش خدمتکاران تشکیل شده است. بخش شاه نشین زمستانی نسبت به دیگر قسمتهای خانه دارای وسعت و فضای بیشتری است و قسمت خدمه نیز در جبهه غربی عمارت، قرار گرفته است. این اثر تاریخی که در مرکز بخش قدیمی شهر قم در محلهای به نام «محله چهارمردان»، قرار دارد در سال ۱۳۷۹ به ثبت ملی رسید و اکنون در اختیار سازمان میراث فرهنگی استان قم است.
آبانبار سلماسی: آبانبار سلماسی ازدیگر جاذبههای گردشگری در شهر قم است که با توجه به کتیبه موجود در این اثر تاریخی، قدمت ساخت آن به سال ۱۳۶۵ هجری قمری بازمیگردد. این آبانبار کهن نیز همانند دیگر آب انبارهای قم از بخشهای مختلفی همچون سردر ورودی، راهپله، بادگیر و مخزن تشکیل شده و بهشکل مربع طراحی و ساخته شده است. خط کتیبه این آبانبار، نستعلیق و به رنگ سفید است و روی آن علاوه بر تاریخ ساخت، اشعاری در مدح امام حسین (ع) و نیز نام سازنده حک شده است. البته به نظر میرسد که این کتیبه پس از احداث مسجد سلماسی که در مجاورت آن و در خیابان آیت الله مرعشی (ارم سابق) و کوچهی سلماسی قرار دارد، ساخته شده است. ایوان آبانبار دارای تزیینات کاربندی با تلفیق آجرهای لعابدار زیبا و تماشایی است. بادگیر کوچکی نیز در با چهار دریچه و در چهار جهت اصلی قرار دارد که برای تهویه و خنک کردن آب مخزن، استفاده میشود. این اثر تاریخی در سال ۱۳۸۳ به ثبت ملی رسیده است.
حمام حاج عسگر خان: حمام حاج عسگرخان بنایی است کهن و ارزشمند که در بافت قدیم شهر قم و در بخش شمالی راسته بازار قرار دارد. مجموعهای که از دو قسمت حمام و چاله حوض تشکیل شده و با توجه به کتیبهای سنگی که در بخش ورودی حمام وجود دارد، قدمت آن به سال ۱۲۱۶ هجری قمری و اوایل دوران حکومت قاجاریان و مقارن با سلطنت فتحعلی شاه قاجار بازمیگردد. حمام در فضایی مربعی شکل ساخته شده که در مرکز آن، گنبدی روی هشت ستون پنج ضلعی قرار گرفته است. در قسمت شرقی بنای حمام میتوان چاله حوض را مشاهده کرد که سکویی دورتادور آن را فراگرفته و با ساروج آن را پوشاندهاند. البته متاسفانه امروزه نیمی از آن تخریب شده است.
...................................
