هَمِدان، هَمَدان ( آوا راهنما·اطلاعات) یا به گویش محلی هِمِدان یکی از کلانشهرهای ایران در منطقهٔ غربی و کوهستانی ایران و مرکز شهرستان و استان همدان است. این شهر در دامنهٔ کوه الوند و در بلندای ۱٬۷۴۱ متری از سطح دریا واقع شدهاست و از شهرهای سردسیر ایران بهشمار میآید. همدان قدیمیترین شهر ایران و از کهنترین شهرهای جهان است. در سال ۱۳۸۵ مجلس شورای اسلامی در مصوبهای همدان را «پایتخت تاریخ و تمدن ایران» اعلام کرد. همدان اولین پایتخت نخستین شاهنشاهی ایران، مادها بودهاست. با این حال قدیمیترین آثار یافتشده از محوطهٔ باستانی هگمتانه و نیز کتیبههای گنجنامه مربوط به دوران هخامنشیان هستند. همچنین این شهر در روزگار هخامنشیان، اشکانیان، ساسانیان، آل بویه و سلجوقیان نیز یکی از پایتختهای کشور بودهاست. هماکنون استان همدان به دلیل داشتن مراکز تاریخی و دیدنی به عنوان پنجمین شهر فرهنگی و گردشگری کشور شناخته میشود و از نظر علمی نیز با وجود مراکز دانشگاه بوعلی سینا، دانشگاه صنعتی همدان، دانشگاه آزاد اسلامی واحد همدان، دانشگاه پیام نور همدان و مراکز دیگر، به عنوان یکی از قطبهای دانشگاهی کشور شناخته شدهاست. آرامگاه بوعلیسینا نماد شهر همدان و همچنین یکی از نمادهای پیشینهٔ ایران در فرهنگ جهان و دانش و علم بهشمار میرود.
این شهر از لحاظ جمعیت چهاردهمین شهر پرجمعیت ایران بهشمار میآید و در مرداد سال ۱۳۸۸ به عنوان یکی از کلانشهرهای ایران معرفی شد. در سالهای ۱۳۰۰ تا ۱۳۰۴ خورشیدی مهندس آلمانی کارل فریش طرحی مدرن را برای همدان طراحی کرد که از نوع نقشههای شعاعی محسوب میشود اما امروزه به دلیل تراکم جمعیت و طرح شعاعی، ترافیک مرکز شهر بسیار زیاد است. به این میدان ۶ خیابان اصلی شهر وصل شدهاند. شهرداری همدان در میدان آرامگاه بوعلی قرار دارد.
نخستین باری که اسم این شهر برده شد، در حدود ۱۱۰۰ سال پیش از میلاد بود که نام همدان را اَمدانه ذکر شدهاست. این شهر تحت نامهای دیگری از قبیل هگمتانه، هگمتان، اکباتان، اکباتانا، آمدانه، آنادانا نیز نوشته شدهاست. در کتیبههای آرامی نو آشوریی نام آن شهر آمدانه آمده، این اسم بایستی مشتق از کلمهٔ ماد باشد چنانکه آشوریان قوم ماد را آمادای ذکر کردهاند. از این رو آمادانه به معنی محل مادها و جاییاست که مادها زندگی میکردند. در دوران مادها به زبان پارسی باستان این شهر هگمتانه یا هگمتانه به معنی «جای تجمع» خوانده میشد. اکباتان نیز همان تلفظ هگمتانه به زبان یونانی است.
نام هگمتانه به مرور زمان در دوران ساسانیان به اَهمتان، اَهمدان و سپس به همدان دگرگون شدهاست. همدان به گویش محلی هِمِدان خوانده میشود. همدان در روزگار، ماد، هخامنشیان، اشکانیان، ساسانیان، آل بویه و سلجوقیان یکی از پایتختهای کشور بودهاست. همدان به عنوان یکی از کهنترین شهرهای ایران، از پیشینه چند هزار سالهای برخوردار است.[۱۵] پیش از آمدن اقوام آریایی، شهر همدان از زیستگاههای اصلی قوم کاسیان بهشمار میآمدهاست. در کتیبههای آرامی نو آشوریی (هزارهٔ دوم قبل از میلاد) از آنجا به عنوان یکی از ایالات کارکاشی (قوم کاسیان) یاد گردیده و آمدهاست که تیگلات-پیلسر یکم، شاه آشور این شهر را در ۱۱۰۰ سال پیش از میلاد فتح کردهاست.
در مورد زمان و چگونگی احداث و نام بنیانگذار شهر همدان بین روایتهای مورخین و جغرافیدانان یونانی و همچنین مابین مورخین اسلامی اختلافنظر وجود دارد. به گفتهٔ هرودوت این شهر را نخستین شاه ماد دیاکو بنیان نهادهاست. در حدود اوایل هزارهٔ دوم پیش از میلاد رویدادهایی در آسیای مرکزی پدیدار میشود که موجب نقل و انتقال مردمان ایرانیتبار که در سرزمین پهناوری در این ناحیه ساکن بودند، میگردد. در این هنگام دو قبیلهٔ ایرانی مادی و پارسی که با یکدیگر تفاوت اندکی در گویش داشتند، بسوی سرزمینهای جنوبیتر کوچ کردند. تیرهٔ مادی در نواحی جنوب شرقی دریاچه ارومیه بین همدان و تبریز امروزی جای گرفت و بعدها تا اصفهان نیز پیش رفت.
در زمان مادها مهمترین راههای کاروانرو در اکباتانا تلاقی میکردند و این شهر قلب ماد قدیم بهشمار میرفت معمولاً معتقدند که هگمتانه به معنی محل تجمع یا بازار یا چیزی نظیر آن است البته احتمال دیگری نیز وجود دارد که جلسات عمومی اتحادیه قبایل در این نقطه برگزار میشدهاست. در یکی از جلسات عمومی اتحادیه قبایل، دیاکو به رهبری انتخاب شد. دیاکو هگمتانه را به عنوان پایتخت خود انتخاب کرد. مکان این شهر برای پایتخت شدن کاملاً مناسب بود، زیرا مشرف بر راهی بود که به بابل و آشور میرفت. بر اساس نوشتههای هرودوت مورخ یونانی به دستور دیاکو نخستین پادشاه ماد در اکباتانا استحکامات عظیمی شامل ۷ دژ مشهور به قصر هفتحصار و کاخهای شاهی برپا شد. بیشتر پژوهندگان علوم تاریخ و باستانشناسی بر این باورند که تپه و بناهای امروزی هگمتانه، در دل شهر همدان، برجایماندهٔ بقایای همین تأسیسات میباشند.
کوروش بزرگ در سال ۵۵۰ پیش از میلاد، ایشتوویگو، آخرین پادشاه ماد را شکست داد و همدان را مقر تابستانی خود قرار داد. بدین ترتیب با تصرف همدان اولین حکومت آریاییان به دست شاخهٔ دیگر آریایی که پارسها بودند، منقرض شد. با اینکه همدان اولین پایتخت نخستین شاهنشاهی ایران، مادها بودهاست. با این حال قدیمیترین آثار یافتشده از محوطهٔ باستانی هگمتانه و نیز کتیبههای گنجنامه مربوط به دوران هخامنشیان هستند.
بعد از انقراض مادها همدان هر چند مرکزیت نخستین را از دست داد ولی به عنوان یکی از سه پایتخت هخامنشیان مورد توجهٔ خاص بود. وجود کتیبههای گنجنامه بقایای ستونهای سنگی کاخهای هخامنشی، جامها و الواح زرین و سیمین به دست آمده از همدان، حاکی اهمیت این منطقه در دورهٔ هخامنشیاست. از نظر تاریخی مشخص است که اسکندر مقدونی دو بار از همدان دیدار کردهاست، نخست در تعقیب داریوش سوم در ۳۳۰ سال پیش از میلاد و برای دومین بار در ۳۲۴ سال پیش از میلاد در راه بازگشت از هند. اسکندر پس از ورود به همدان جشنی به مناسبت پیروزیهای خود برپا کرد. پلوتارک مینویسد، در حین برگزاری این جشن، دوست دوران کودکی اسکندر هفستیون بهطور ناگهانی درگذشت. پس از این واقعه اسکندر سرزمینهای اطراف همدان را به باد غارت گرفت، باروهای شهرهای اطراف را ویران ساخت و مردم این سامان را به بهانهٔ پیشکش قربانی برای هفستیون، دوست محبوبش از دم تیغ گذراند. به عقیدهٔ برخی از محققان مکانی به نام مزار اسکندر که قبلاً نزدیک تپه هگمتانه قرار داشت، در اصل «مزار هفستیون» بودهاست. در اواخر دوره سلوکی شهر همدان محل تلاقی و برخورد متعدد آنان با قوای اشکانیان بود تا اینکه مهرداد یکم در سال ۱۵۵ پیش از میلاد شهر را تصرف کرد.
همدان پایتخت تابستانی شاهان اشکانی نیز بودهاست. در دامنهٔ تپهٔ مصلی همدان، شیر سنگی بزرگی قرار دارد. ظاهراً در زمان اشکانیان این مجسمه با مجسمهٔ دیگری که نظیر و قرینهٔ آن بوده، در سمت یکی از دروازههای شهر نصب بودهاست. بعدها عربها آن دروازه را بابالاسد خواندند. از دورهٔ اشکانی در همدان گورستان پارتی برجایاست. همدان یکی از آخرین پایگاههای مقاومت اشکانیان در برابر حکومت تازهنفس ساسانی بود. از آرتاباز پسر اردوان پنجم آخرین شاه اشکانی، که پس از مرگ پدرش درنبرد با سپاهیان اردشیر بابکان رهبری مبارزات را به مدت ۳ سال تا ۲۳۰ میلادی علیه اردشیر بابکان ادامه داد، سکهای یک درهمی در دست است که محل ضرب آن همدان به سال ۲۲۷ میلادیاست.
اکباتان تا سال ۲۲۶ میلادی به پارتیان وفادار ماند، تا اینکه به همراه آتروپاتن تا به شمال به تسخیر اردشیر اول (۲۲۴–۲۴۱ م) درآمد. در اینجا مدارک متناقضی وجود دارد که آیا اکباتان به عنوان کاخ تابستانی به کار رفتهاست یا نه. بنابر گفتهٔ ابن فقیه، ساختمانهایی بین تیسفون، پایتخت ساسانیان، و کوه الوند (و نه فراتر از آن، حتی همدان) ساخته شد. شهر همدان در مدت کوتاهی بعد از جنگ نهاوند در ۲۳ ه.ق/۶۴۲ م به دست مسلمین افتاد و مرکز استان شد.
در دوره ساسانی شهر همدان یکی از ضرابخانههای این حکومت بوده و سکههای متعددی از این دوره در این شهر کشف شدهاست. در کتابچهای به نام شهرستانهای ایرانشهر که در زمان قباد یکم حدود ۵۰۰ میلادی به زبان پهلوی نگاشتهشده، بنای همدان به یزدگرد یکم نسبت دادهشده و این نشاندهندهٔ عملیات عمرانی مهمیاست که توسط او در همدان صورت گرفتهاست. در حمله اعراب، شهر همدان پس از سقوط نهاوند به دست مسلمانان افتاد و چندان اهمیت و اعتبار داشت که اعراب گشودن آن را پس از فتح نهاوند، بزرگترین پیروزی خود بر ساسانیان شمردند. بنا بر گفتهٔ طبری همدان برای بار اول به سال ۶۴۲ میلادی (۲۱ هجری)، و در برخی از منابع دیگر، در سال ۶۴۰ میلادی (۱۹ هجری) و به فاصلهٔ کوتاهی پس از فتح نهاوند با صلح توسط سپاه اعراب گشوده شد. پس از تسلط اعراب بر همدان، نخست مردم همدان قبول جزیه نمودند و صلح کردند اما چون چندی گذشت، حاکم ایرانی شهر همدان که مورخین از وی به عنوان حیش و با لقب خسروشنوم یاد کردهاند، سر از اطاعت و انقیاد اعراب باز زد و دستور داد شهر را با حصارهای مستحکم، قابل مقاومت در مقابل اعراب سازند.
در سال ۶۴۴ میلادی (۲۳ هجری)، خلیفهٔ دوم عمر بن خطاب جمعی از سپاهیان را مأمور مقابله با شورش همدان نمود. خسروشنوم نیز از آذربایجان جمعی را به مدد خواست و صفی محکم بیاراست. در ده معروف به راجرود جنگی خونین به مدت سه شبانه روز بین طرفین ادامه داشت تا اینکه خود خسروشنوم به قتل رسید و ایرانیان بدون سردار روی به فرار نهادند و همدان برای بار دوم، شش ماه پس از به خلافت رسیدن خلیفهٔ سوم، عثمان به دست اعراب افتاد. در دوران خلافت عثمان نیز مردم همدان دست به شورش و اغتشاش زدند و عثمان مغیره بن شعبه را مأمور دفع شورش قرار داد. بعد از فتح همدان به دست مسلمانان بهتدریج بعضی از طوایف عرب در این شهر ساکن شدند و از آن میان بنوسلمه حکومت شهر را به دست گرفت.
از اواسط قرن سوم حکومت شهر به دست سادات علوی افتاد. آنان به عنوان علویان در همدان حکمرانی کردند. بنای ارزشمند گنبد علویان یادگار این دورهاست. در سال ۹۳۱ میلادی (۳۱۹ هجری) همدان مورد حملهٔ مردآویج، بنیانگذار سلسلهٔ آل زیار قرار گرفت. مردآویج به خاطر آنکه مردم همدان خواهرزادهٔ وی بنام ابوالکرادیس را همراه با عدهای از سپاه دیلم به قتل رسانده بودند، این شهر را عرصهٔ غارت و قتلعامی عظیم کرد. مردآویج شیر سنگی را از دروازههای شهر به خاک افکند، در نتیجه یکی از این دو مجسمهٔ تاریخی بینظیر به کلی خرد شد و دیگری هنوز هم باقیاست.
در قرن دهم و یازدهم میلادی (از نیمهٔ دوم چهارم هجری تا سال ۴۱۴ هجری قمری) همدان یکی از پایتختهای ایران محسوب میشد، زیرا در این دوره شاخهای از خاندان آل بویه در این شهر حکومت میکردند. ابن سینا دانشمند مشهور ایرانی مدتی در این شهر وزارت شمسالدوله دیلمی را به عهده داشت. آرامگاه این فیلسوف و پزشک نامدار اکنون در شهر همدان قرار گرفتهاست. در دوران سلجوقیان عراق عجم همدان مرکز سیاسی و پایتخت این دودمان بود و به همین علت چند تن از سلاطین سلجوقی از جمله سلطان مسعود بن محمد بن ملکشاه و سلطان محمد بن محمود در همدان مدفون شدند. در ابتدای این دوران تعداد زیادی مدرسه در این شهر راهاندازی شد و دانشمندان و طالبان علم و دانش از جاهای دیگر به سوی همدان روان شدند. البته این دوره کوتاهمدت بود و دلیل جنگهایی آتی که بین این سلسله و خلافت عباسی درگرفت، این شهر دچار آسیبهایی شد. باباطاهر عریان شاعر نامدار همدان همزمان با پادشاهی نخستین شاه سلجوقی، طغرل بیک میزیستهاست. شرح ملاقات طغرل و باباطاهر در کتاب راوندی آمدهاست.
مغولان در تعقیب سلطان محمد خوارزمشاه بعد از آنکه ری و قم را ویران کردند به سوی همدان حرکت کردند. همدان دو بار توسط مغولان مورد حمله قرار گرفت. بار اول در زمستان سال ۶۱۸ هجری به دلیل وحشتی که مردم داشتند، از مغولان اطاعت کردند و آنان نیز به غارت اموال اکتفا کردند. حملهٔ دوم مغولان به همدان در بهار سال بعد اتفاق افتاد. این بار همدانیها که بر اثر پرداختهای سال قبل چندان ثروتی برایشان باقی نمانده بود، تصمیم به مقاومت گرفتند. تصرف شهر برای مغولان به طول انجامید و در جریان محاصره گروه کثیری از سربازان مغول کشته شدند. سرانجام شهر به دست مغولان افتاد و مردم شهر قتلعام شدند. مغولان پس از این قتلعام شهر را به آتش کشیدند و آنچه ر.ک. از همدان باقیمانده بود، نابود کردند. محققان وجود دو تپه حاصل از گورهای جمعی در میدان وسیع محلهٔ دوگوران همدان را، آثار بازماندهٔ این قتلعام میدانند. گمان میرود بازماندگان از آنجاییکه فرصت دفن کشتگان را نداشتند، همهٔ کشتگان را به صورت دو تپه بر روی هم انباشته و خاک بر آنان پوشاندند.
پس از به خاک و خون کشیدن مردم همدان و تسلط کامل مغولان بر این شهر بایدوخان ششمین ایلخان مغول در سال ۶۹۵ هجری در این شهر تاجگذاری کرد و به سبب اینکه به این شهر و مردم آن علاقهمند شدهبود، با کوشش تمام به ترمیم آن پرداخت و دیگر حکام مغول هم از وی پیروی کردند؛ بدین طریق در عهد ایلخانان در قرون هفتم و هشتم هجری، این شهر تا حدی رونق و اهمیت سابق را بازیافت. خواجه رشیدالدین فضلالله همدانی در دوران فرمانروایی ۳ تن از ایلخانان مغول در مقام وزارت بود و این شهر از توجه آن وزیر بهسازگر و دانشمند برخوردار شد. ابنیهٔ مهمی مانند آرامگاه استر و مردخای، مقبرهٔ سابق باباطاهر، امامزاده اظهر و امامزاده هود و غیره از این دوره برجای ماندهاست. این رونق و آبادانی دیری نپایید و لشکریان تیمور شهر را تصرف و ویران نمودند. پس از آن همدان برای حدود ۳۰۰ سال تقریباً به فراموشی سپردهشد.
همدان در دورهٔ صفویه دوباره از نعمت و آبادانی بهرهمند گردید. پس از انقراض سلسلهٔ صفویه و بروز هرج و مرج در ایران در سال ۱۷۲۴ میلادی (۱۱۳۸ هجری)، شهر همدان به تصرف احمد پاشا عثمانی والی عثمانی درآمد و بر اثر مقاومت مردم در برابر قوای عثمانی، گروه بزرگی از مردم شهر قتلعام شدند. حزین لاهیجی که خود از نزدیک نظارهگر مقاومت مردم همدان در برابر قوای عثمانی و قتلعام آنان بوده، شرح این ماجرا را در کتاب سیاحتنامهٔ ایران خود آوردهاست. شش سال بعد در سال (۱۱۴۴ هجری)، نادر افشار همدان را از تصرف عثمانیها درآورد و سرانجام در سال (۱۱۴۴ هجری) به موجب پیماننامهای میان ایران و عثمانی، شهر همدان بهطور قطع به ایران واگذار شد.
در دوران زندیه همدان در دست امیران آن خاندان بود و در سال (۱۱۹۳ هجری) علی مرادخان نوهٔ خواهری کریمخان زند بعد از مرگ وی دم از استقلال زد و همدان را به عنوان پایتخت خود برگزید. او در این شهر به نام خود سکه ضرب کرد. در سال (۱۲۰۵ هجری) آقامحمدخان قاجار همدان را تصرف کرد و برج و باروی آن را ویران کرد. در طول حکومت قاجاریان موقعیت شهر همدان به تدریج تثبیت شد. بازسازی و احداث بازار و مسجد جامع همدان و تویسرکان و ملایر از یادگارهای این دورهاست.
مظفرالدینشاه، فرمان مشروطیت را در ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ شمسی امضا کرد. از وقایع مهم این دوران این بود که نمونهای کوچک از نظام حکومت مشورتی حدود ۲ سال پیش از وقوع گستردهٔ جنبش مشروطه ایران در همدان به وقوع پیوسته بود و علی ظهیرالدوله حاکم منصف و متنفذ همدان، شورائی ۵۰ نفره از برگزیدگان اعیان و اشراف و اصناف و علما و تجار و اقلیتهای دینی فراهم نمود تا در امور حکومت مشورت و همیاری و همفکری کنند. این دوران مثبت حکومت ظهیرالدوله در انسجام فرهنگی و اجتماعی همدان تأثیر فراوانی داشت، به گونهای که پس از استقرار نظام مشروطه در ایران، این منطقه از لحاظ فرهنگی، اجتماعی و سیاسی رشد بسیار چشمگیری یافت.
اما وقوع جنگ جهانی اول این شهر و منطقه غرب کشور را تبدیل به میدان زورآزمایی دول متخاصم و دچار نابسامانیهای اجتماعی و اقتصادی فراوانی نمود. قحطی و مشکلات فراگیر شد و اینگونه بود که به ناچار تلاش معیشت و عشق حیات، مردم را از توجه به مسائل فرهنگی بازداشت. در اواخر دوران قاجار شهر همدان با فاصلهٔ ۱۰ سال شاهد دو قحطی بزرگ بود. نخست در سالهای حدود ۱۲۸۶ شمسی، قحطی مصنوعی همدان در دوران حکومت علی ظهیرالدوله بهخاطر مخالفت خوانین همدان با افکار مشروطه خواهانهٔ ظهیرالدوله حاکم همدان و قحطی دوم قحطی در دوران جنگ جهانی اول و در سالهای حدود ۱۲۹۶ شمسی بود. در طی این جنگ شهر همدان به تناوب به اشغال قوای روس، عثمانی و انگلیس درآمد و این شهر ستاد سپاهیان آنها بود.
در دوران جنگ ایران و عراق شهر همدان بارها هدف بمبارانهای عراق واقع شد. یکی از شدیدترین حملات بمباران در روز جمعه ۲۵ تیر ماه ۱۳۶۱ شمسی توسط جنگندههای عراق بود که همزمان با روز قدس انجام گرفت. در این حمله دهها خانهٔ مسکونی در ۴ منطقه از شهر همدان ویران شدند و ۹۷ تن از شهروندان همدانی کشته و ۵۹۵ تن دیگر زخمی شدند. در سال ۱۳۸۵ مجلس شورای اسلامی در مصوبهای همدان را «پایتخت تاریخ و تمدن ایران» اعلام کرد.
آب و هوای همدان مختلف و اوضاع جوّی منطقه از لحاظ حداقل و حداکثر برودت و باران در فصول سال متغیر است در نقاط کوهستانی سرد است حد متوسط برف سالانه بین ۱۵۵ تا ۲۴۵ میلیمتر میباشد و سرما تا ۳۰ درجه زیر صفر میرسد. میانگین دمای سالانهٔ همدان ۱۱٬۳° ثبت شدهاست. همچنین گرمترین دمای همدان +۴۰° و سردترین دمای آن -۳۲٬۸° ثبت شدهاست. میانگین بارش سالانه همدان نیز ۳۱۷٬۷ میلیمتر اندازهگیری شدهاست.
شهر همدان در درهها و دامنههای شمالی کوهستان الوند واقع شدهاست. مرتفعترین قلهٔ این کوهستان، قلهٔ کوه الوند با ارتفاع ۳۵۷۴ متر از سطح دریاست که این قله بین تویسرکان و همدان و در ۱۸ کیلومتری شهر همدان واقع شدهاست. در شرق همدان کوه وفس و در شمال شرقی همدان سلسله جبال خرقان که خط الراس آن حد طبیعی بین همدان و قزوین است، قرار گرفتهاست. رودهای الوسجرد، درهمرادبیک و عباسآباد مهمترین رودهای شهر همدان هستند. آب مشروب شهر همدان توسط دو سد زیر تأمین میشود:
سد اکباتان در ۱۰ کیلومتری جادهٔ همدان به ملایر و بر روی رود آبشینه در نزدیکی تفریجان که منطقهای ییلاقی میباشد، قرار گرفتهاست.
سد آبشینه در جادهٔ همدان به ملایر بر روی رود آبشینه قرار دارد.
شهر همدان بر روش طراحی شهرهای دایرهای یا متحدالمرکز استوار است که در اصطلاح جغرافیا به اینگونه شهرها سبک باروک گفته میشود. میدان مرکزی همدان در حکم همان نقطهٔ مرکزی دایرهاست. بنای این میدان در سال ۱۳۰۷ خورشیدی آغاز و از اوایل ۱۳۱۱ مورد بهرهبرداری قرار گرفتهاست. شعاع میدان مرکزی همدان ۸۰ متر است. در فاصلههای دورتر از محیط این میدان بلوارها و خیابانها با شعاع بزرگتر قرار دارند که در حال حاضر به علت توسعهٔ شهر در برخی از جهتهای شهر تا دایرهٔ سوم هم رسیدهاست. به این دایرهها در اصطلاح خیابانهای کمربندی گفته میشود. ۶ خیابان اصلی شهر به نامهای باباطاهر، اکباتان، شهدا، تختی، بوعلی و شریعتی، به میدان مرکزی همدان وصل شدهاند. عرض این خیابانها ۳۰ متر است و با فاصلهٔ ۶۰ متر و زاویهٔ ۶۰ درجهای به شش جانب شهر منشعب میشوند. شهرداری همدان در میدان آرامگاه بوعلی قرار دارد.
قرار گرفتن شهر همدان بر گذرگاه ایلات و عشایر و تهاجمات تاریخی و قتل و ایلغار اقوام داخلی و خارجی بافت ویژهای را به این شهر تحمیل کردهبود. در گذشته شهر همدان به چندین محله تقسیم میشد که برخی از این محلات دروازه داشتند و در ساعات معینی از شب دروازهها بسته میشدند. کوچههای محل از محوطهای که وسیعتر بود و چمن نامیده میشد، جدا میشدند و با پیچ و خمهای فراوان که تنها افراد هممحل به خوبی آن را میشناختند و گاه از گذرگاههای مسقف و تاریک میگذشتند، تشکیل میشد. در خانهها نیز کوتاه و سرگیر ساخته میشد. هر محله برای اعضای خود یک گروه بسته یا نوعی گروه خودی بود، و ساکنان محلات دیگر برای آنان گروه بیگانه بهشمار میآمدند. بین محلههای مختلف شهر همدان تفاوت در آداب و رسوم و حتی در لهجه و اصطلاحات وجود داشت. کوچههای محلهٔ یهودیان از نظر امنیتی باریکتر و پرپیچ و خمتر از سایر کوچهها بود، و خانهها اغلب با دریچهای به خانهٔ همکیش راه داشت و راههای مخفی برای فرار از حمله در آن پیشبینی شدهبود.
از دوران صفویه شهر همدان نیز دارای محلههای حیدری نعمتی بود و تا سالها بعد از استقرار مشروطیت نیز هنگام مراسم عزاداری که دستههای سینهزنی از جامع شهر عبور میکردند، بر سر تقدم ورود یا خروج از مسجد و درگذرگاهها بین دستههای حیدری و نعمتی به بهانههای گوناگون زد و خوردهای خونین رخ میداد. ویلیامز جکسن مستشرق و زبانشناس آمریکایی که در سال ۱۲۸۱ شمسی از همدان دیدار کردهاست، در کتاب سفرنامهٔ جکسن مینویسد، شهر همدان از نظر امور اداری به چهار ناحیه و محله تقسیم میشود و هر یک کدخدایی جداگانه دارد. این کدخدا در برابر حاکم شهر مسئول است و شغل او تقریباً موروثیاست.
وجود محلهها با نامهای شالبافان، قاشقتراشان، قصابان، صابونیها و سبدبافها، دال بر حرفه و فنیاست که یا در خود محله صورت میگرفت یا ساکنان آن از این صنف و رسته تشکیل میشدهاند. محلهٔ یهودیها، ارامنه و آشوریها بیانگر سکونت اقلیتهای مذهبی بود. محلات آقاجانیبیگ، نظربیگ و در حومهٔ جنوبی شهر، دره مرادبیگ با پسوند بیگ آمدهاست. بیگ از القاب ترکی و به معنای مِهتر و بزرگ، لقب یا عنوان کلی نجبا و بزرگان ترک است و احتمال میرود این نامها، از نام بیگهای صاحب نفوذ ساکن در این محلهها گرفته شده باشند.
یکی از پارکهای زیبا و دیدنی شهر به ویژه مناسب برای میهمانان تابستانی همدان گردشگاه استخر عباسآباد است که در بالای تپهای به نام تپهٔ عباسآباد واقع شدهاست. زمینهای ویژهٔ اسکیتبازی، بازیها، و سرگرمیهای کودکان از جمله شهربازی وجود سینمای تابستانی و نمایش فیلم در فضای آزاد ساختمان نمازخانهای باشکوه و وجود آبنمایی در ارتفاعی در حدود ۶۰ متر و به طول ۲۰۰ متر از دیگر منظرگاههای موجود در این گردشگاه است. از دیگر پارکهای شهر میتوان از پارک ارم، بوستان تپه حاج عنایت، شیرسنگی، پارک مردم همدان، باباطاهر و پارک کودک نام برد.
نیروگاه شهید مفتح تأمینکنندهٔ برق مورد استفادهٔ مردم همدان است. این نیروگاه در دشت فامنین در کیلومتر ۴۵ جادهٔ همدان–تهران قرار دارد و دارای چهار واحد ۲۵۰ مگاواتی میباشد. انرژی تولیدی نیروگاه از طریق ایستگاه برق ۲۳۰ و ۴۰۰ کیلوولت نیروگاه به شبکه سراسری انتقال داده میشود که از طریق ایستگاههای برق موجود در همدان، اراک، سنندج و زنجان مورد استفاده مردم قرار میگیرد.
در سال ۱۳۶۴ خورشیدی شرکت شهرکهای صنعتی استان همدان تأسیس گردید و در حال حاضر این استان دارای ۱۷ شهرک صنعتی میباشد که از این میان، شهرک صنعتی بوعلی (کیلومتر ۱۲ همدان- تهران)، شهرک صنعتی باغ بهشت (ابتدای جاده ملایر)، ناحیه صنعتی قهاوند (کیلومتر ۵ محور قهاوند–جاده ملایر)، ناحیه صنعتی گنبد (کیلومتر ۲۵ جاده همدان–ملایر) در حوزهٔ شهرستان همدان قرار دارند. به غیر از شهرکهای صنعتی قطعهسازی سینا، صنایع موکت همدان، کارخانه کیک و شکلات کیوان و کارخانه شیشه همدان نیز به عنوان واحدهای صنعتی شاخص همدان فعالیت دارند.
فرودگاه همدان در ۵ کیلومتری شهر همدان قرار دارد. در نیمهٔ نخست سال ۱۳۹۰ شمسی ۱۴ پرواز در هفته از طریق فرودگاه همدان به شهرهای تهران، مشهد، کیش و سوریه انجام میشدهاست. عملیات اجرایی بهسازی سطوح پروازی فرودگاه همدان از مهر ماه سال ۱۳۹۰ آغاز شدهاست. هدف از اجرای طرحهای فرودگاه همدان آمادهسازی این فرودگاه برای، افزایش پروازهای همدان–تهران به روزانه حداقل دو پرواز و همچنین برقراری پروازهای اهواز، بندرعباس، شیراز، تبریز و همچنین روزانه شدن پروازهای مشهد اعلام شدهاست. همچنین افزایش پروازهای مسیر همدان–کیش فعال شدن حداقل سه شرکت هواپیمایی هما، ماهان و آسمان را از دیگر اهداف اجرای این طرحها شمرده شدهاست. پرواز حجاج ایرانی از ۹ دی سال ۱۳۹۲ شمسی از فرودگاه همدان آغاز شد. عملیات عمرانی این فرودگاه تا پایان سال ۱۳۹۳ نیز ادامه داشت. دو سال به دلیل اجرای عملیات عمرانی تطویل باند فرودگاه، ساخت برج مراقبت و ترمینال فرودگاه تعطیل بودهاست اما از ابتدای ۱۳۹۲ پرواز همدان به مشهد و تهران در حال انجام است.
راههای زیر راههای اصلی میانشهری شهر همدان هستند:
بزرگراه تهران–کرمانشاه–خسروی که همدان در کیلومتر ۳۷۵ این مسیر از سوی تهران قرار دارد.
راه اصلی تهران–سنندج که همدان در ۳۴۳ کیلومتری این مسیر قرار دارد.
راه اصلی تهران–کرمانشاه–ایلام که همدان در همین مسیر قرار گرفتهاست.
راه اصلی سنندج–همدان به طول ۱۸۲ کیلومتر.
راه اصلی ارومیه - کردستان - اراک - اصفهان که همدان در همین مسیر قرار گرفتهاست.
بزرگراه همدان–ملایر به طول ۷۵ کیلومتر.
پروژهٔ ساخت خط آهن تهران - همدان - سنندج از سال ۸۴ آغاز شد که طول این خط آهن از تهران به همدان ۲۶۷ کیلومتر و از همدان تا سنندج ۱۵۱ کیلومتر است. خط راهآهن تهران - همدان در تاریخ ۱۶ اردیبهشت ۱۳۹۶ با حضور حسن روحانی به بهرهبرداری رسید. ایستگاه راهآهن همدان در فاصله ۱۲ کیلومتری مرکز شهر همدان و نزدیک روستای رباط شورین قرار گرفتهاست و همزمان با خط راهآهن تهران - همدان در اردیبهشت ۱۳۹۶ افتتاح شد. به دلیل فاصله زیاد ایستگاه از شهر همدان مقرر شد ایستگاه مسافربری داخل شهر ساخته شده و این ایستگاه به ایستگاه باری تبدیل شود.
همدان دارای سه پایانهٔ مسافربری است:
- پایانهٔ بزرگ همدان در میدان عاشورا واقع شده، این پایانه دارای مساحتی معادل ۲۴۰۰۰۰ مترمربع است. سرویسدهی این پایانه به تمام نقاط کشور (درون استانی و برون استانی) است.
- پایانهٔ اکباتان یا ترمینال اکباتان در خیابان اکباتان واقع شده که دارای مساحتی معادل ۱۵۱۷۰ مترمربع میباشد. سرویسدهی این پایانه برون استانی بوده و روزانه ۳۰۰۰–۲۵۰۰ نفر مسافر از این پایانه جابهجا میشوند.
- پایانهٔ سفیدآبی در بلوار بدیعالزمان همدانی واقع شده و دارای مساحتی معادل ۱۴۸۳۹ مترمربع است. سرویسدهی این پایانهٔ دروناستانی بوده و روزانه ۸۰۰۰–۱۰٬۰۰۰ نفر مسافر از این پایانه جابهجا میشوند.
گویش اکثریت مردم شهر همدان، فارسی با لهجه همدانی است. در همدان اقلیتی از مردم ترکزبان نیز سکونت دارند. همدان و توابع آن، از دیرباز دارای فرهنگ ریشهدار و غنی بودهاست که قدمت برخی از عناصر آن به تحقیق برابر با تاریخ سه هزار سالهٔ شهر است. از عناصری که در طول تاریخ وارد گویش و فرهنگ عامیانهٔ همدان شده میتوان از این عناصر نام برد:
- پس از حملهٔ اعراب مقداری واژههای عربی.
- از قرن پنجم و ششم که آغاز تسلط ترکان برولایات ایران است، به خصوص در دوران سلجوقیان که همدان نزدیک به یک قرن یکی از دو پایتخت این سلسلهٔ ترکزبان بهشمار میآمد، از زبان ترکی عناصر بسیاری وارد گویش شهری و روستایی همدان وارد شدهاست.
- شهر همدان همواره یکی از مراکز عمدهٔ استقرار یهودیان در ایران قلمداد میشدهاست.
چنانکه مشهور است، این قوم در نگهداری آداب و سنن خود سعی بسیاری داشتهاند و ظاهراً در مورد حفظ زبان محلیای که از دیرباز به آن خو کرده بودند نیز این سعی و کوشش اعمال میشدهاست. ذکر این نکته لازم است که به غیر از دوران معاصر، عمدهٔ جریانهای اقتصادی و معاملات تجاری و دادوستد با عوام و خواص توسط آنان صورت میگرفتهاست. با توجه به این عوامل، به عقیدهٔ برخی از محققان وجود و رسوخ عنصر یهودی در گویش و لهجهٔ همدان دیده میشود.
عامل پایدار ماندن زبان و آداب و رسوم کهن در بین مردم شهر همدان به عوامل زیر نسبت داده میشود:
- تقسیم شدن شهر به چندین محلهٔ جداگانه که هر یک از محلهها یک کدخدانشین مستقل بهشمار میآمدهاست.
- حفظ و مراقبت اهالی هر محله از آداب و رسوم و زبان خود. از اینروست که در همدان چند گویش مخصوص فرعی مانند حصاری، جولانی، ورمزیاری وجود داشتهاست.
- نداشتن ارتباط یا کمارتباط بودن اهالی محلههای شهری با روستاییان و ترکزبانان و اشتغال آنان به باغداری، مانند درودآبادیها.
بر پایه سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵ جمعیت آن ۵۵۴٬۴۰۶ نفر (۱۷۴٬۷۳۱ خانوار) بودهاست. این شهر از لحاظ جمعیت چهاردهمین شهر پرجمعیت ایران بهشمار میآید و در مرداد سال ۱۳۸۸ به عنوان یکی از کلانشهرهای ایران معرفی شد. بیشتر ساکنان همدان مسلمان و پیرو مذهب شیعهٔ دوازدهامامی هستند. اقلیتهای مذهبی نیز به تعداد بسیار اندکی در این شهر ساکن هستند. گروههای ارمنی در چند نوبت وارد شهر همدان شدند؛ به خصوص در دورهٔ صفویه ورود ارمنیان بیشتر از هر زمانی دیگر در تاریخ به چشم میخورد. مسیحیان همدان ۵ کلیسا در این شهر ساختهاند که در حال حاضر باقی هستند، از این میان سه باب از آنها به نامهای کلیسای آنجلی، کلیسای حضرت مریم و کلیسای گریگوری استپان در ردیف آثار باستانی و دیدنی شهر قرار دارند. در حال حاضر تعداد مسیحیان همدان بسیار کم شدهاست و بیش از چند خانوادهٔ انگشتشمار از آنان در شهر باقی نماندهاند.
شهر همدان به علت موقعیت مکانی و جغرافیایی خود همیشه میزبان اقوام مختلف بودهاست. یهودیان از سال ۷۲۲ پیش از میلاد هنگامیکه اورشلیم به دست بخت النصر گشوده گردید. چند تن از انبیاء اسرائیلی وارد ایران بهویژه همدان شدند و این قوم از آن زمان به بعد در این شهر ماندگار گردیدند. یهودیان همدان بهخاطر تراکم جمعیت دارای مدارس مذهبی، کنیسهها و راستهای به نام خود در بازار شهر بودند.
طی گذشت زمان علیرغم بعضی از مهاجرتهای یهودیان از شهرها و استانهای مجاور به داخل شهر همدان، تعداد یهودیان این شهر، همواره رو به کاهش گذاشتهاست. با کاهش جمعیت یهودیان تنها یکی از محلهای عبادت آنان به نام آرامگاه استر و مردخای در همدان برجای ماندهاست که از جمله مکانهای تاریخی این شهر بهشمار میرود و سالیانه صدها جهانگرد از آن دیدن میکنند.
هنری بایندر سیاح فرانسوی که در اواخر قرن نوزدهم از همدان دیدن کردهاست، در سفرنامهٔ خود با عنوان «در کردستان، در بینالنهرین و پرشیا» که در سال ۱۸۸۷ به چاپ رسیدهاست، در بازدید از شهر همدان مینویسد: .... در حقیقت شهر همدان که در زمان حکومت صفویه دوباره آبادی یافته، چیزی جز یکی از شهرهای درجهٔ دوم نیست. جمعیت آن در حدود سی هزار نفر است که بیشتر آنها یهودی هستند.
از مشاهیر پیش از اسلام در همدان، میتوان ماندانا مادر کوروش بزرگ و دختر آخرین پادشاه ماد، ایشتوویگو را نام برد. ایشتوویگو او را به منظور جلب اتحاد با خاندان فرمانروایی اقوام پارس، به ازدواج کمبوجیهٔ اول، پادشاه انشان درآورده بود. فاتک پدر مانی، بنیانگذار آیین مانوی نیز از اهالی همدان است. فاتک از همدان به تیسفون منتقل شد و مانی در شهر تیسفون به دنیا آمد. مشاهیر بعد از اسلام این شهر بزرگانی چون باباطاهر از شاعران نامدار قرن چهارم هجری، بدیعالزمان همدانی نویسندهٔ قدیمیترین کتاب در فن مقامهنویسی، ابوالعلی حسن عطار از بزرگان ادب و از مشاهیر نحو و لغت و حدیث در قرن چهارم هجری، عین القضات همدانی از نوابغ قرن پنجم هجری دارای آثاری در کلام، حکمت، عرفان و ادب پارسی، ابن صلاح همدانی پزشک و ریاضیدان قرن پنجم و ششم هجری، خواجه رشیدالدین فضلالله از وزرا، دانشمندان و پزشکان صاحبنظر قرن ششم و هفتم هجری، میر سید علی همدانی از عرفاً و رهروان سیروسلوک قرن هفتم هجری و میرزاده عشقی یکی از ستارگان فروزان شعر و نثر نمایشنامه در دوران انقلاب مشروطیت هستند.
بوعلی سینا از نادر دانشمندان و نوابغ روزگار در سال ۳۷۰ قمری در خرمیثین از توابع بخارا به دنیا آمد. او در سال ۴۰۶ هجری قمری در زمانی که همدان پایتخت آل بویه بود، وارد این شهر شد و پس از مدتی شمسالدوله دیلمی او را وزیر خود ساخت. بوعلی سینا در زمان اقامت در همدان در مدرسهٔ بزرگ شهر تدریس میکرد و در همچنین فرصت این را یافت تا بسیاری از تألیفات خود را به پایان رساند. مدتی نیز مورد بیمهری قرار گرفت و سرانجام به سال ۴۲۸ هجری قمری در باغ دوستش در همدان درگذشت. آرامگاه بوعلیسینا هماکنون در میدانی به همین نام در همدان قرار دارد. عارف قزوینی نیز سالهای آخر عمر خود را در درهٔ زیبای مرادبیگ همدان سپری کرد. او در سال ۱۳۱۲ خورشیدی در همدان فوت کرد و آرامگاه او در جوار آرامگاه بوعلیسینا قرار دارد. آرامگاه بوعلیسینا نماد شهر همدان و همچنین یکی از نمادهای پیشینهٔ ایران در فرهنگ جهان و دانش و علم بهشمار میرود.
امینالله رضایی، پدر نقاشی سورئال ایران و شاعر، یاور همدانی نخستین گردآورنده گویش همدانی و ترانهسرای محلی و غزلسرا، هوشنگ ایرانی پدر شعر سورئال فارسی و شعر نو عرفانی ایران، احسان یارشاطر بنیانگذار و سرویراستار دانشنامه ایرانیکا، ویگن، از پیشروان موسیقی پاپ در ایران، مصطفی رحماندوست شاعر، نویسنده و مترجم کتابهای کودکان و نوجوانان، پرویز اذکایی پژوهشگر و دارای تألیفات بسیار در مورد کتابشناسی، رجالشناسی، تاریخ علم و تاریخ همدان، پروفسور ساموئل رهبر پژوهشگر پرآوازهٔ ایران در زمینهٔ هموگلوبین، شیرین عبادی نخستین و تنها ایرانی برندهٔ جایزه صلح نوبل شخصیتهای دوران معاصر همدان هستند.
مطبوعات هرچند در شهر همدان نسبت به شهرهای تهران، رشت و تبریز دیرتر پا گرفت اما شور و شوق وعلاقه در میان آزادیخواهان و مشروطهطلبان همدانی سبب گردید تا این شهر از جمله پیشگامان این حرکت فرهنگی و بهشمار آید. همزمان با امضای فرمان مشروطیت توسط مظفرالدینشاه کار تهیه روزنامه و نشریه نیز در همدان نضج گرفت و گسترش یافت اولین روزنامه در همدان روزنامهٔ عدل مظفر بود که توسط علی ظهیرالدوله (حاکم همدان) در سال ۱۳۲۴ قمری دایر گردید. البته در سال ۱۳۲۵. ق روزنامه اکباتان به جای عدل مظفر با همان مدیریت انتشار یافت. از روزنامههای باارزش شهر همدان در ایام جنگ جهانی اول میتوان به روزنامههای اکباتان دوم (به مدیریت میرزاده عشقی)، اکباتاننامه عشقی (به مدیریت میرزاده عشقی)، عصر انقلاب، اتحاد، افسانه، تازهایران و قرن بیستم اشاره کرد.
بالاترین تیراژ چاپ روزنامه در استان همدان متعلق به روزنامه هگمتانه است. از تیر ماه سال ۱۳۹۰ شمسی، نسخه الکترونیکی این روزنامه نیز در اختیار خوانندگان قرار گرفتهاست. همچنین در سال ۱۳۹۰ شمسی نشریات همدان پیام، دو هفتهنامه نشر اندیشه، جامجم همدان (هفتهنامه)، همشهری همدان (روزنامه)، مجله علمی دانشگاه بوعلی سینا (فصلنامه)، فرهنگ همدان (فصلنامه)، پژوهش کشاورزی (فصلنامه)، پژوهش علوم انسانی (فصلنامه)، پژوهش علوم بهداشتی (فصلنامه)، مجله علمی دانشکده پرستاری (فصلنامه)، عمران و معماری (ماهنامه)، مجله علوم پایه (فصلنامه)، صنایع فرآوری غذایی (ماهنامه)، صبح امید (هفتهنامه)، محراب (هفتهنامه)، عندلیب (هفتهنامه)، ندای ابوذر (هفتهنامه)، آوای الوند (هفتهنامه)، فردای نهاوند (هفتهنامه)، سینا (هفتهنامه، لغو امتیاز شده پس از حوادث سال ۱۳۸۸)، شفق (هفتهنامه)، سیمای آینده (هفتهنامه) و رسانهٔ پارسی در شهر همدان انتشار داشتند.
در منابع آمدهاست که یکی از ادبای شهر همدان در سدهٔ ۲ هجری، به نام ابوالفاء بن سلمة ادیب همدانی کتابخانهٔ نفیسی داشتهاست. لازم به توجهاست که جز مورد ذکر شده، نامی از هیچیک از کتابخانههای عمومی و خصوصی ایران، در سدهٔ ۲ هجری برجای نماندهاست. در حال حاضر کتابخانههای دانشگاه بوعلی سینا، آرامگاه بوعلی، غرب، میراث فرهنگی، کتابخانه کانون بازنشستگان آموزش و پرورش، کتابخانه کانون پرورش و فکری کودکان و نوجوانان همدان و کتابخانه مرکزی از کتابخانههای معتبر شهر همدان بهشمار میروند. دیگر کتابخانههای عمومی شهر همدان کتابخانههای اعتمادیه، آزادی، پروین اعتصامی، امام حسین، شاهد، مدرس، حجازی، شهدای خضر و فرهنگیان هستند که بیشتر آنان زیر نظر ادارهٔ کل فرهنگ و ارشاد اسلامی اداره میگردند.
در سال ۱۳۹۰ شهر همدان دارای چندین سینما به نامهای سینما قدس با دو سالن و مجتمع فرهنگی سینمایی شهید آوینی، سینما کانون، سینما معلم و سینمای کانون دانشآموزی و کانون بسیج است.
آغاز بکار تلویزیون در استان همدان، در سال ۱۳۴۹ خورشیدی بود. در این سال تمامی نقاط شهری و روستایی استان همدان تحت پوشش برنامههای شبکه یک تلویزیون قرار گرفت. در سال ۱۳۵۶ خورشیدی و با نصب یک فرستنده مادر و چند تکرارکننده، پخش برنامه شبکه دوم تلویزیون در شهر همدان و پیرامون آغاز شد، که به تدریج دامنهٔ دریافت آن به سایر نقاط استان تسریع یافت. شبکهٔ استانی سیمای مرکز همدان در سال ۱۳۸۱ خورشیدی افتتاح شد. در حال حاضر معاونت فنی مرکز همدان با دارا بودن ۲ ایستگاه مادر تلویزیونی، ۱۰۱ ایستگاه دریافت و پخش ماهوارهای و ۱۲ ایستگاه تکرارکننده کلیهٔ نقاط استان همدان را تحت پوشش برنامههای شبکهٔ استانی سیما قرار دادهاست.
برای نخستین بار با تلاش چند نفر از فعالان فرهنگی و هنری در روز پنجشنبه دوازدهم بهمن ماه ۱۳۲۹ خورشیدی پخش برنامههای رادیویی در همدان آغاز شد. در ابتدای کار دستگاه فرستنده رادیویی کمقدرت بود و تنها شهر همدان را پوشش میداد. شروع کار رادیو در همدان، با اوج گرفتن نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران، و مبارزه مردم با استعمار انگلیس همزمان بود. در این هنگام رادیو همدان گفتارهایی دربارهٔ مزایای ملی شدن صنعت نفت ایران پخش میکرد که بر شور و هیجان مردم همدان میافزود. پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی، و روی کارآمدن دولت سپهبد زاهدی، نظامیان رادیو همدان را به اشتغال خود درآورده و به فعالیت آن خاتمه دادند. پس از این واقعه تا سال ۱۳۵۱ خورشیدی استان همدان فاقد رادیوی محلی بود، لیکن با اجرای طرح توسعه رادیو و تلویزیون در کشور، رادیو همدان با نصب یک دستگاه فرستنده به قدرت یک کیلووات بر روی موج متوسط و با فرکانس ۱۵۴۸ کیلو سیکل، دورهٔ دوم فعالیت خود را آغاز کرد. دورهای که تاکنون ادامه یافته و سیامین سال فعالیت خود را پشت سر گذاشتهاست.
پیش از انقلاب مشروطه فعالیتهای آموزشی در همدان منحصر به چند مکتبخانه و مدرسه علمیه میشد و از دیگر مراکز آموزشی خبری نبود. با وقوع انقلاب مشروطه سیستم آموزشی سنتی یعنی مکتب خانهها جای خود را به سیستمی مدرنتر با ابعاد وسیعتری داد. به تدریج در این زمینه نه تنها همدان از جمله پیشگامان امر آموزش و فرهنگ نوین گردید، بلکه همزمان با پیروزی جریان مشروطهخواهی مدارس، روزنامه، چاپخانه، مراکز تفریحی، قرائت خانه و دیگر مراکز علمی و آموزشی نیز در همدان تأسیس گردید. در همدان به عکس اوضاع اقتصادی، اجتماعی و سیاسی کشور که بعد از دوره مشروطه تا به قدرت رسیدن رضاشاه رو به رکود گذاشته بود، اوضاع فرهنگی روندی رو به توسعه و ترقی داشت. مدرسهٔ آلیانس همدان و مدرسهٔ آمریکایی لازاریست نخستین مدارس به سبک مدرن در همدان بودند که توسط مؤسسات خارجی پایهگذاری شدند.
مدرسهٔ فخریهٔ مظفری در حوالی سال ۱۳۲۰ قمری تأسیس شد و شروع به کار کرد، و اولین مدرسه به سبک جدید بود که توسط ایرانیان در همدان تأسیس شد. مدارس اسلامیه، اسلامی، امیریه (تأسیس ۱۲۸۴ خورشیدی)، نصرت (۱۲۸۴ خورشیدی)، تأیید، الفت، شریفیه و شرافت نیز از مدارسی بودند که در دوران مشروطه در همدان افتتاح شدند. نخستین مدرسهٔ مخصوص دختران مسلمان نیز مدرسهٔ موهبت دختران نام داشت، که در سال (۱۲۹۷ش/۱۳۳۶ق) توسط دولت در همدان تأسیس گردید.
مدارس نام برده شده کلاً مدارس ابتدایی بودند و به فارغالتحصیلان گواهی و پایاننامهٔ ششم ابتدایی داده میشد؛ تا اینکه در سال ۱۳۱۵ خورشیدی، برای نخستین بار، مدرسهای ششکلاسه در سطح دبیرستان، به نام دبیرستان پهلوی، در همدان به وجود آمد و اکنون نیز به نام دبیرستان امام فعالیت دارد. ساختمان دبیرستان شریعتی همدان در سال ۱۳۰۷ شمسی در زمانی که همدان توسط نیروهای انگلیسی آشغال شدهبود، ساخته شدهاست. این دبیرستان در سال ۱۳۳۰ شمسی پس از تغییرات کاربردی متعدد، به عنوان دبیرستان رضا شاه شروع بکار کرد و بخاطر قدمت ساختمان و معماری آن در سال ۱۳۸۸ شمسی به عنوان میراث فرهنگی به ثبت رسیدهاست. دبیرستان ابن سینا مربوط به رضاشاه ۱۳۶۰ هجری قمری است و در خیابان طالقانی، چهارراه ابن سینا واقع شده و به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیدهاست. دبیرستان و راهنمایی دخترانه فرزانگان همدان و دبیرستان و راهنمایی پسرانه علامه حلی همدان، مراکز پرورش استعدادهای درخشان شهر همدان هستند.
ورزش باستانی در استان همدان دارای سابقه دیرینه ایست. خواجه رشیدالدین فضلالله همدانی (۷۱۷–۶۴۸ ه.ق) در جامع التواریخ و عطاملک جوینی (۶۸۱–۶۲۳ ه.ق) در تاریخ جهانگشای جوینی شرحی در مورد سابقهٔ پهلوانی در همدان نوشته و پیروزی و مبارزهٔ پهلوان فیلهٔ همدانی با پهلوان بزرگ مغول را شرح دادهاند. در حال حاضر شهر همدان دارای ۵ زورخانه است. زورخانهٔ پهلوان علی میرزا زیر نظر اداره تربیت بدنی اداره میشود همچنین زورخانه سعادت و زورخانهٔ همه کسی (الوند سابق) از جمله زورخانههای قدیمی همدان هستند که قدمت آنها به بیش از ۸۰ سال میرسد و همان بافت باستانی و گذشته را دارند. نخستین ورزشگاه اسب سواری شهر همدان در سال ۱۳۵۴ شمسی در شمال غربی همدان، میدان قائم، ابتدای چهار باغ ارم، تأسیس شد. تیم سوارکاری جوانان همدانی، در سال ۱۳۷۹ به نمایندگی از نظام جمهوری اسلامی ایران، در مسابقات جهانی هندوستان شرکت نمود و نایب قهرمان این دوره از مسابقات گردید. همچنین پیست سوارکاری دیگری نیز به نام باشگاه سوارکاری ابنسینا در شهر همدان دایر است و در زمینهٔ آموزش سوارکاری و نگهداری اسب، برای افراد شش سال به بالا عضوگیری مینماید. هاکی همدان در سال ۱۳۵۲ تشکیل شد و در همان سال در مسابقهٔ مجموعه آزادی تهران مقام سوم را به دست آورد. اخیراً تیم هاکی زنان همدان نیز فعالیت خود را آغاز کردهاست. تیم هاکی همدان هماکنون یکی از پایگاههای مهم هاکی کشور است و تاکنون بیش از ۱۷ مقام قهرمانی، نایب قهرمانی و سومی کشور را به دست آوردهاست.
نخستین پیست اسکی همدان در سال ۱۳۵۴ در انتهای چهارباغ ارم، جنب پیست اسبسواری آغاز به کار کرد که سپستر هیئت اسکی در سال ۱۳۶۴ به علت بارش کم برف آن را به منطقهٔ تاریکدره واقع در دامنهٔ الوندکوه و ۱۰ کیلومتری جنوب همدان، منتقل کرد. این پیست گرچه کوچک است، ولی در بین پیستهای اسکی ایران کمترین مسافت را تا مرکز شهر دارد. ورزشکاران این رشته در همدان توانستهاند در مسابقات کشوری به مقامی انفرادی و تیمی قابل توجهی دست یابند.
قالیبافی در شهر همدان از رونق بسیار زیادی برخوردار بوده و این شهر از گذشته یکی از مراکز بزرگ تجارت فرش در غرب ایران بهشمار می آمدهاست. همدان یکی از مراکز عمدهٔ قالیبافی ایران محسوب میشود. اهمیت آن از این جهت است که میزان محصولات قالی و قالیچههای تولیدشده با قیمت ارزان، از سایر نواحی قالیبافی ایران بیشتر است، بهطوریکه میتوان همدان را مرکز قالیچههای ارزانقیمت نامید. آنچه بیش از هرچیز موجب شناسایی قالیهای همدان میشود، وجود ریشههای بلند و پرپشم آن است، بهطوریکه قالیهای همدان سنگینتر از قالیهای دیگر مناطق ایران میباشند.
شهر همدان از جمله شهرهای مهم تولید و صادرکننده چرم در ایران است. سابقهٔ این صنعت در همدان چندان طولانیاست که این شهر را «شهر دباغخانهها» نیز نامیدهاند. تا اوایل حکومت پهلوی تولید چرم در شهر همدان از رونق بسیاری برخوردار بود، بهطوریکه چرم همدان و کالاهای چرمی ساختهشده از آن، شهرت جهانی داشت. از سال ۱۳۰۹ شمسی با ایجاد تغییراتی در نحوهٔ شهرسازی و به بهانهٔ کنترل بیماریها و رعایت نکات بهداشتی، از ادامهٔ کار کارگاههای دباغی در داخل شهر جلوگیری به عمل آمد و این کارگاهها در دو محل خارج از شهر استقرار دادهشد. از سوی دیگر با ورود ماشین و کالاهای وارداتی از جمله کفش و کیف و غیره از میزان تقاضای چرم کاسته شد و از آن پس تولیدات بیشتر به منظور صادرات فراهم آمد.
از آثار تاریخی دورهٔ قبل از اسلام تپه هگمتانه یکی از مکانهای است که در طول سدهٔ گذشته بارها مورد حفاری قرار گرفتهاست. در طول حفاریهای انجام شده، آثار ارزشمند و بینظیری کشف گردیده، که اغلب متعلق به دوران هخامنشیان و نیاکان آنهاست. امروزه عموم باستانشناسان معتقد اند که این تپه (که وسیعترین تپه باستانی ایران است) به بقایای ابنیهٔ کاسی، مادی، هخامنشی تعلق دارد.
گورستان پارتی نیز در محوطهٔ شیر سنگی واقع شدهاست. این گورستان به مدت ۲۰۰ سال از اواخر دوران هخامنشی تا نیمهٔ اول دورهٔ سلوکی مورد استفاده بوده و سه روش تدفین مختلف در آن به چشم میخورد، که میتوان آن را بیانگر به وجود آمدن و گسترش سه جریان مذهبی متفاوت دانست که طی این دو سده جامعهٔ آن روز همدان را متأثر ساختهبود. همچنین آثاری همچون کتیبههای کتیبههای گنجنامه و مجسمه شیر سنگی نیز از آثار بجا مانده از دورهٔ قبل از اسلام هستند. از دوره پس از اسلام نیز در نقاط مختلف شهر یادمانهای متعددی برجای مانده که اهم آنها عبارتند از: بقعهٔ خضر مربوط به قرن پنجم، بنای بسیار زیبا و ارزشمند گنبد علویان، آرامگاه استر و مردخای و برج قربان از دورهٔ سلجوقی، پل آبشینه از دورهٔ صفوی و مسجد جامع همدان، بازار همدان و میدان امام همدان از ابنیهٔ مهم بعد از دورهٔ صفوی است.
همدان دیار ترشیها و مرباهای عجیب و غریب است. به علت کثرت انواع ترشی خود اهالی مثلی دارند مبنی بر اینکه «هِمِدانیا میلیچ (گنجشک) تُو هِوا میپَره، میگیرن مُوکُونَن تُرشی.» با شروع فصل پاییز اغلب زنان همدانی دست بهکار تهیه ترشیهای مختلف میشوند. به نظر میرسد دلیل اهمیت تهیهٔ ترشی در همدان، زمستانهای طولانی و سرد گذشته بودهاست که زنان را وادار به نگهداری طولانی مدت موادغذایی از این طریق میکرده و اکنون هم این رسم همچنان به قوت خود باقی ماندهاست. در حال حاضر بیش از ۱۰۰ نوع ترشی در همدان تهیه میشود. شاخصه اصلی ترشی همدان استفاده از گیاهان بومی و به کاربردن چاشنیها و سبزیهای منطقه در آنها است که سبب تمایز ترشیهای همدان با سایر نقاط شدهاست. در همدان تنوع غذایی زیاد است و علاوه بر انواع غذاهایی که در همه ایران طبخ میشود؛ برخی از انواع غذاهای محلی و همچنین چندین نوع آبگوشت ویژه نیز رواج دارد. آبگوشتها متنوع هستند ولی امروزه نسل جوان استقبال زیادی از این نوع غذاها ندارند. همچنین در همدان به واسطه سبزیهای کوهی متنوع در دامنه کوهها مردم تمایل به طبخ آش با این سبزها دارند که دارای خواص بسیار زیادی است. در این خطه انواع گوناگون آش تهیه میشود و آش برنج یکی از کاربردیترین آنهاست.
پنج غذای محلی همدان جهت ثبت ملی معرفی شدهاند، این پنج غذا عبارتند از: آبگوشت بزباش، آبگوشت کلم قمری، آش کاچی، سرداشی، آبگوشت یخنی همچنین آش آبغوره، آبگوشت فلفل همدانی، مربای پوست هندوانه، مربای ترب سیاه، ترشی گردو، خورش غوره بادمجان، آش میوه، آش ترخینه، آش سماق، آش شله، آش قیسی، آش ترشی، آش شل پتله، آش خیارچنبر، آش بلغور، آش کشک ، آش آماج، آش هویج و جو، شیر شیره، دیزی، ترحلوا، کوفته همدانی، آش غورابه، آش خشکبار، نان اگردک (اگرده)، نان گرده قوت و ترحلوای هویج در شمار خوراکهای محلی این منطقه هستند. ظرفهای سفالین هنرمندان لالجین یکی از محبوبترین رهآوردههای همدان است، هر چند که مرکز سفال استان همدان در لالجین است اما در حاشیه میدان باباطاهر نیز سفال عرضه میشود، و میتوان سفال سوغاتی را از این مراکز فروش نیز تهیه کرد.
همچنین سیر، انگور، آلو، آلبالو، شیرهٔ انگور، قیسی، مویز، کشمش تیزابی، لواشک، تخمه آفتابگردان، گردو، باسلوق، خیارشور، گیاهان دارویی، عسل، گیوه، قالی و چرم رهآوردهای شهر همدان هستند. رئیس اتحادیه قنادان همدان این شهر را قطب شیرینیهای سنتی غرب کشور خواندهاست. برخی از شیرینیهای سنتی همدان ۱۵۰ تا ۲۰۰ سال قدمت تولید دارند. از جمله این شیرینیها میتوان کماج، شیرمال، حلوازرده، انگشتپیچ، آبنبات قیچی، حلوا لوزی، شیرینی چای بغدادی، نان چای و راحتالحلقوم را نام برد.
جاذبه های همدان
گنبد علویان: گنبد علویان از جاهای دیدنی همدان به شمار میآید و در چهارباغ علویان در نزدیکی میدان امامزاده عبدالله قرار دارد. این اثر یکی از شاهکارهای معماری و گچبری بعد از اسلام در همدان است و طی شمارهی ۹۴ در تاریخ ۱۳۱۰/۱۰/۱۵ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است. این بنا در میان نمونههای به جا ماندهی معماری دوره اسلامی بینظیر و از نمونههای منحصر به فرد معماری ایرانزمین است که در شهر زیبای همدان قرار گرفته است. گنبد علویان، میراثدار پیشینهی اعتقادی اهالی این دیار و همواره مورد توجه محققان بوده است. بنای گنبد علویان که تا چندی قبل در محدودهی دبستانی کوچک در بافت قدیمی شهر قرار گرفته بود و فرصتی برای شناساندن معماری منحصر به فرد خود نداشت، اکنون پس از آزاد کردن بافت پیرامون و تجهیز محدودهی آن در وضعیت مناسبتری قرار گرفته و به دلیل معماری ویژه و تزیینات بسیار پیچیدهی گچی آن، درخور معرفی است. گنبد علویان در چهار باغ علویان در نزدیکی میدان امامزاده عبدالله شهر همدان قرار دارد. این گنبد از سمت شمال در خیابانی که میدان عینالقضات را به میدان امامزاده عبدالله وصل میکند، قرار گرفته و ازسمت جنوب با خیابان باباطاهر و از شرق با خیابان اکباتان محصور شده است.
آرامگاه باباطاهر عریان: آرامگاه باباطاهر عریان را میتوان از نمونههای ممتاز و بدیع معماری عصر حاضر دانست که با تلفیقی از معماری قرن هفتم و هشتم هجری، به مامنی برای علاقهمندان به ادبیات و این شاعر نامی، تبدیل شده است و از جاهای دیدنی همدان به شمار میرود. باباطاهر از شعرای مشهور و از بزرگان طریقت، در اوایل قرن پنجم هجری یعنی در دوران باروری دانش و معرفت ایران، در همدان به دنیا آمد. اما تاریخ دقیق تولد او مسجل نشده است. برخی از محققان با استناد به حروف ابجد استخراج شده از یکی از دوبیتیهای باباطاهر، سال تولد او را ۳۲۶ ه.ق دانستهاند. بابا لقبی بوده است که به پیروان وارسته میدادهاند و عریان به دلیل بریدن او از تعلقات دنیوی بوده است. در میان مردم لر لقب بابا به پیران و مرشدان اهل حق نسبت داده میشود. برج آرامگاه روی یک قاعدهی هشتضلعی قرار گرفته که ارتفاع آن از سطح تپه ۲۰.۳۵ متر و از سطح خیابان ۲۵.۳۰ متر است. ستونهای هشتگانهی برج، سنگ مزار، کف آرامگاه و پلههای آن از سنگ گرانیت ساخته شده است. بنای اصلی که ابعاد آن ۱۰ در ۱۰ متر است با مجموعه با مجموعهای از منشورها پوشیده شده که دارای مدخلها و منافذ نوری هستند.
آرامگاه بوعلی سینا: یکی از مهمترین جاهای دیدنی همدان، آٰرامگاه پزشک و فیلسوف بزرگ جهانی بوعلی سینا بوده که هر مسافری که به همدان سفر میکند حتما از این بنای زیبا و از این آرامگاه مهم بازدید میکند. ابن سینا زادهی ۳۵۹ هجری خورشیدی در بخارا و درگذشتهی ۴۱۶ در همدان، پزشک، شاعر، فیلسوف و دانشمند بزرگ ایرانزمین است. او نویسندهی کتاب شفا و القانون فی الطب یکی از معروفترین آثار تاریخ پزشکیو بسیاری دیگر است. بنای آرامگاه شیخالرئیس ابن سینا که یکی از جاهای دیدنی استان همدان است، در میدان بوعلی سینا در مرکز شهر همدان واقع شده است. این بنا در ضلع غربی خیابان بوعلی شهر همدان قرار دارد. این مکان روزگاری منزل ابوسعید دخدوک از دوستان ابن سینا بوده که اکنون نیز در کنار او به خاک سپرده شده است. این محل در آن زمان در کنار شهر قرار داشته و تا اواخر قرن سیزدهم هجری نیز معماری بنا همانند چهارطاقی کوچکی به عنوان مقبره بر مزار آن دو قرار داشته است. چون این چهارطاقی به مرور زمان فرسوده و در حال تخریب بود، یکی از شاهزادههای قاجار به نام «نگار خانم» دختر «شاهزاده عباس میرزا» ولیعهد «فتحعلی شاه» درصدد تجدید این بنا و تعمیر آن برآمد. به دستور وی به جای این چهارطاقی قدیمی، گنبدی از آجر ساخته شد و دو سنگ، یکی روی مزار ابن سینا و دیگری روی مزار ابوسعید قرار گرفت. پس از ساختن این بنای جدید، سنگ قبرهای قدیمی در سرسرای آرامگاه جدید قرار داده شدند. در شمال آرامگاه، خانههای مسکونی و در قسمت جنوب آن حیاط آرامگاه قرار داشت. کتابخانهی آرامگاه که ۶۴۹ جلد کتاب داشته، به قرائتخانهی ابوعلیسینا موسوم بوده است. در داخل آرامگاه در اطراف سنگ قبر بوعلی سینا و ابوسعید، نردهی چوبی کوتاهی ساخته شده بود.
شهر تاریخی هگمتانه: هگمتانه که یکی از آثار ارزشمند و مهم ایران کهن به شمار میآید، شهری تاریخی با قدمتی بالغ بر ۳۰۰۰ است و از جاهای دیدنی همدان به شمار میرود. این مجموعهی عظیم و باشکوه، در تاریخ ۲۴ شهریور سال ۱۳۱۰ و با شمارهی ۲۸ به ثبت ملی رسیده است. با کجارو همراه باشید تا اطلاعاتی در مورد این مجموعهی تاریخی در اختیار شما دوستان عزیز قرار دهیم. شهر تاریخی هگمتانه که به دلیل قرارگیری در دل تپهای وسیع، به تپهی هگمتانه معروف است، از جاهای دیدنی استان همدان است و در داخل شهر همدان امروزی و در دو طرف خیابان اکباتان قرار دارد. وسعت تپهی مذکور که از آن به عنوان پهناورترین تپهی باستانی ایران یاد میشود، بالغ بر ۳۰ هکتار است که با توجه به احتساب قسمتهایی که در گذشته بخشی از تپهی باستانی بوده ولی به دلیل ساختوسازهای صورت گرفتهی امروزی به عمارات مسکونی تبدیل شده است، از ۴۰ هکتار نیز تجاوز خواهد کرد. با توجه به آثار به جایمانده از ایران کهن، به نظر میرسد شهر هگمتانه توسط اقوام آریایی ماد در قرن ۱۷ قبل از میلاد تاسیس شده و به عنوان پایتخت اولین امپراتوران و پادشاهان ایرانی مورد استفاده قرار گرفته است. همانگونه که پیشتر بیان شد، حدود ۱۰ هکتار از وسعت شهر باستانی هگمتانه، در تملک شخصی قرار داشت که خوشبختانه در سالهای ۱۳۴۷ و ۱۳۴۸ هجری شمسی پروژهی خریداری و دراختیار گرفتن این اراضی شروع و مجددا به بخش هگمتانهی ایران کهن، بازگردانده شد. همچنین کاوشها و بررسیهای صورت گرفته در این مکان مهم و ارزشمند تاریخی نیز از سال ۱۳۶۲ آغاز شده و طبق اظهار نظر مسئولان امر، این عملیات تا به امروز ادامه دارد. گفته میشود با چندین مورد کاوش و تحقیقاتی که توسط مسئولان و باستانشناسان خبره و متعهد در این مجموعهی عظیم صورت پذیرفته است، این شهر باستانی و وسیع کشف شده است.
بازار همدان: مجموعه تاريخی بازار همدان از جاهای دیدنی همدان در محدوده خيابانهای باباطاهر، اکباتان و شهدا است و عمده بناهای آن به دوره قاجاريه تعلق دارند. فضای جغرافیایی فوق که محدوده استقرار بازار را تشکیل میدهد، طی طول تاریخ پیدایش همدان از زمان اشکانیان تاکنون همواره جز ساخت کالبدی همدان بوده است. بعد از ظهور اسلام و جنگ نهاوند، شهر همدان مانند اکثر نقاط ایران آن روز، تحت حکومت عباسیان و علویان قرار میگیرد. از نوشتههای مورخین اسلامی میتوان تا حدودی به وضعیت شهر همدان در آن دوران پی برد. همدان در سال ۳۱۹ قمری مورد هجوم و فتح دیلمیان قرار گرفت و از این زمان بهعنوان پایتخت انتخاب شد. نام بازار همدان برای اولین بار در نوشتههای سیاحان این دوره منعکس شده است. ابوالقاسم محمد بن حوقل، از مورخین و سیاحان اسلامی معروف قرن چهارم قمری، در کتاب خود از بازار همدان نام برده است. اگرچه مقدسی و ابن حوقل قدمت ساختمان اولیه بازار را مربوط به دوره سامانیان میدانند، لیکن بجز بنای کاروانسرای گلشن که متعلق به عهد صفوی است، بخشهای عمده بازار کنونی در دوره قاجار یا پهلوی ساخته شدهاند. با این حال، بر اساس مدارک موجود، حتی پیش از هرودوت در پایتخت مادان یعنی هگمتانه باستان، نه تنها داد و ستد و بازرگانی از دیرباز بسیار پررونق بوده، بلکه یک نهاد بانکی و بانکداری پیشرفته و تقریبا امروزی نیز برای تسهیل امور تجاری و مبادلات کالایی در آن شهر دایر و فعال بوده است. شهر همدان از بعد از ظهور اسلام نیز غالبا مورد تاخت و تاز اقوام مختلف بوده و چندین نوبت تخریب شده است. در زمان هولاکوخان مغول، به موازات تخریب شهر، منطقه بازار نیز تخریب شد. همدان به جهت قرار داشتن در مسير يکی از شاخههای اصلی جاده ابريشم، از قرنها پيش يکی از مراکز مهم مبادلات تجاری به شمار میآمد، به ویژه از دوران صفویه وجود دین در کنار سیاست اهمیت خاصی داشته است. تا اواخر دوره قاجار بخش زيادی از مبادلات ايران با غرب از طريق همدان و بغداد صورت میگرفت. با افتتاح خطوط راهآهن، بين پايتخت و بنادر شمالی و جنوبی کشور، همدان اهميت تجاری خود را از دست داد و بازار بزرگ همدان نيز به اين خاطر و بعدها به دلیل تحولات اجتماعی و اقتصادی کشور، رونق خود را از دست داده و به تدريج بناهای آن ويران يا دچار دخل و تصرف و ساخت و ساز شد.
چشمه فرشه: چشمه فرشه یکی از چشمه های پرآب الوند است و از جمله مکان های دیدنی همدان به شمار میرود. آب چشمه در امتداد دره مرادبیگ به مسیر خود ادامه میدهد و در این مسیر، چشمههای بزرگ و کوچک دیگر به آن میپیوندند. چمنزارهای منطقه از آب فرشه سیراب میشوند و گلهای وحشی در مسیر آن میرویند. در نهایت نیز آب چشمه به روستاهای سیلوار و دره مرادبیگ میرسد و از آن برای آبیاری باغها استفاده میشود. در ۱۷ دی ۱۳۹۸، چشمه فرشه در فهرست میراث طبیعی ملی کشور به ثبت رسید.
کاروانسرای تاج آباد: کاروانسراها در تمام دوره تاریخ ما نقش مهمی داشتهاند، کاروانسراهایی وجود داشتند که افراد از آن برای اسکان چهارپایان خود استفاده میکردند که آن را رباط میخوانند. سنت ساخت کاروانسرا چه قبل از اسلام و چه بعد از اسلام در ایران جاری بود و بعد از اسلام هم کاروانسراهای زیبایی در خاک ما ساخته شد، کاروانسرای تاجآباد هم یکی از کاروانسراهای زیبای بعد از اسلام است که در عصر صفوی در روستای تاجآباد همدان ساخته شده است و از جمله جاهای دیدنی همدان شناخته میشود. تاجآباد سفلی روستایی از توابع شهرستان بهار در استان همدان است. در لغتنامه دهخدا درباره این روستا مطالب زیادی وجود دارد، عبارت زیر بخشی از تعریف تاجآباد در لغتنامه دهخدا است: تاجآباد. (اِخ) دهی از دهستان چهار بلوک بخش سیمینهرود شهرستان همدان ۲۸ هزار گزی جنوب باختری قصبه بهار هزار گزی جنوب شوسه همدان به کرمانشاه کوهستانی، سردسیر دارای ۱۳۰۰ تن سکنه هست. محل دقیق قرارگیری کاروانسرای تاجآباد در روستای تاجآباد سفلی است. این روستا در غرب استان همدان و شهرستان بهار قرار دارد و در واقع نزدیک به جاده همدان به کرمانشاه است. مردم این روستا به زبان کردی باهم صحبت میکنند. کاروانسرای تاج آباد در بخش مرکزی روستا قرار دارد.
چشمه ملک: چشمه ملک در روستایی با همین نام، در بخش مرکزی شهرستان همدان قرار دارد و فاصله آن تا مرکز شهر، هفت کیلومتر است. این چشمه آبی گوارا دارد و با طبیعت دلپذیر اطرافش، یکی از استراحتگاههای کوهنوردان به شمار میرود. این چشمه در مسیر صعود ارتفاعات چهار قله و بخشی از خط الراس الوند واقع شده است. در تاریخ ۱۷ دی ۱۳۹۸، چشمه ملک در فهرست میراث طبیعی ملی به ثبت رسید.
سنگ نبشته گنج نامه همدان: سنگنبشتههای گنجنامه نوشتارهایی از دوران داریوش و خشایارشاه هخامنشی هستند که از جاهای دیدنی همدان به شمار میروند و بر دل یکی از صخرههای کوه الوند و در انتهای درهی عباسآباد حکاکی شدهاند. کتیبهها هر کدام در سه ستون ۲۰ سطری به زبانهای پارسی باستانی، عیلامی و بابلی نو نوشته شدهاند. متن پارسی باستان در سمت چپ هر دو لوح جای گرفت است. متن عیلامی در وسط هر دو کتیبه نوشته شده و متن بابلی نو در ستون سوم قراردارد. این کتیبهها از دیرباز نامهای گوناگونی را بر خود گرفتهاند. دو نام «جنگنامه» و «گنجنامه» در سدههای اخیر مصطلح بوده است که دربارهی وجه تسمیهی گنجنامه میتوان گفت: گنجنامه در زبان فارسی به معنای حکایت و داستان گنج است و باور عموم مردم این بوده است که این کتیبهها راز گنجی نهان را در خود دارند. بعد از رمزگشایی محتوی این کتیبهها توسط اوژن فلاندن، باستانشناس فرانسوی، مشخص شد این باور عمومی درست نبوده است. به نظر میرسد واژهی جنگنامه نیز به دلیل ذهنیتی که از جنگ و جنگاوری شاهان گذشته در خاطر مردم بوده به وجود آمده باشد.
آبشار گنج نامه: آبشار گنجنامه که از چشمهسارها و کوههای الوند سرچشمه میگیرد و در رودخانهی پایین آبشار میریزد، در مجموعهی تفریحی تاریخی گنجنامه قرار دارد و از جاذبه های گردشگری همدان محسوب میشود. این آبشار ۱۲ متری در مسیر صعود به ارتفاعات کوه الوند و تپهی دیدنی عباسآباد قرار دارد. در روزهای سرد زمستان پیرامون آبشار یخ میبندد و قندیلها و دیوارههای یخی آن مکانی برای یخنوردی است. آبشار گنجنامه بیستویکمین اثر طبیعی ملی است که توسط سازمان میراث فرهنگی در ۱۵ دی ۱۳۸۷ در فهرست میراث طبیعی ایران قرار گرفت.
غار علیصدر: غار علیصدر یکی از شگفتیها و زیباییهای آفرینش است و از جاهای دیدنی همدان محسوب میشود. این غار تنها غار تالابی ایران و از معدود غارهای آبی قابل قایقرانی جهان است که طولانیترین مسیر قایقرانی را دارد. علیصدر همچنین یکی از بزرگترین غارهای آبی جهان نیز به شمار میرود و قدمت آن به دوران دوم زمینشناسی یا ژوارسیک (۱۹۰-۱۳۶ میلیون سال قبل) برمیگردد. وقتی به دیدن غار چندین میلیون ساله علیصدر میروید، در واقع سفری هیجانانگیز را به اعماق دنیایی ناشناخته و اسرار آمیز شروع کردهاید. دنیایی که هرچه در آن پیش میروید، بیشتر متعجب و حیرتزده خواهید شد. در این سفر ابتدا از دالانهای پرپیچوخمی عبور میکنید و سپس ادامه مسیر را با قایقهای پدالی در دالانهای زیبا و دهلیزهای متعدد و چشمنواز ادامه میدهید. از مجموعه رشته آبها در درون غار علیصدر، دریاچههایی به وجود آمدهاند که طی کردن آنها تنها با قایق میسر است. بازدید شما به دو صورت نیمه مسیر و تمام مسیر به مسافتهای ۱۲۵۰ و ۴,۰۰۰ متر است. در تمام مسیر، قندیلها (استالاکتیتها و استالاگمیتها)، سنگها و مجسمههایی بهشکلهای عجیب و غریب یا شبیه حیوانات میبینید. پنجه عقاب، مجسمه آزادی، شیر دو سر، کبوتر، قایق وارونه، خوشه انگور، گلکلم و سنگی شبیه اسم مبارک الله از جمله این اشکال هستند. این مجسمههای سنگی و طبیعی بهدلیل فرسایش سنگهای آهکی در طول میلیونها سال به وجود آمدهاند و همچون اثری هنری جلوهگری میکنند. همچنین غار علیصدر، تالارهای متعددی دارد که از ویژگیهای آن نیز محسوب میشود. تالار آزادی با طول ۱۰۰ متر، عرض ۶۰ متر و ارتفاع ۴۰ متر، مشهورترین این تالارها است.
دشت میشان: در نزدیکی قله پر صلابت الوند دشتی سرسبز آرام گرفته، با چشمههایی که آبی خنک از آنها جاری است. دشت میشان از طراوت لبریز است. به میشان که وارد میشوید پا از دنیای دغدغهها و افکار بیرون میگذارید و آرامشی خاص سراسر وجودتان را فرا میگیرد. برف و یخ، چمنزار و گلهای کوچک زرد رنگ دست به دست یکدیگر داده و منظرهای آرام و دوست داشتنی را به آدمی هدیه میکنند. بر چمنها که دراز میکشید، به صدای آب جاری از چشمهها که گوش میسپارید و هوای خنک و به غایت پاک کوهستانی را که استشمام میکنید، از هر چیز خالی، و وجودتان از لذتِ بودن در طبیعت پر میشود. این میدان در مسیر اصلی صعود به قله الوند قرار دارد و وسعت آن حدود یک هکتار و ارتفاع آن از سطح دریا ۲۶۰۰ متر است. در گذشته عشایری که دوره ییلاق خود را در دامنه شمالی الوند میگذراندند، در میدان میشان که دارای آبهای روان، چمن زار و مناظر زیبای طبیعی است، چادر میزدند. حرکت به سمت دشت میشان که به آن میدان میشان هم میگویند، یک کوهپیمایی نیمه سنگین است. این دشت یکی از جاذبههای طبیعتگردی و جاهای دیدنی همدان است و همه روزه طبیعت گردان و کوهپیمایان پر شماری پذیرایی میکند. قبل از رسیدن به مسیر کوهپیمایی از جادهای عبور میکنید که در طول دره زیبا و خرم عباس آباد قرار گرفته و پر است از منظرهی باغها و درختان بلند که در پاییز شکوه و جلوهای خاص دارند.
تله کابین گنج نامه: تلهکابین گنجنامه از مکانهای تفریحی و جاذبه های گردشگری همدان است. مجموعهی تلهکابین گنجنامه تفریحات ورزشی بینظیری را به گردشگران و بازدیدکنندگان ارائه میکند. این امکانات شامل سکوی پرش بانجی جامپینگ (دومین سکوی موجود در کشور)، کابل پرواز تیرول، دیواره سنگنوردی، پیست تریال، تعادل هوایی، سالن بولینگ، پیست اسکی و پیست سورتمهسواری و خدماتی شامل خط تلهکابین ، کافیشاپ و رستورانهای متنوع و همچنین سوئیتهای اقامتی است که به بهترین شکل، تمام نیازهای گردشگران و مسافران را فراهم میکند.
امامزاده هادی ابن علی: امامزاده هادی ابن علی در کنار آرامگاه باشکوه باباطاهر در همدان واقع شده است. امامزاده هادی امام زادهای کوچک است که دیدن آن خالی از لطف نیست. تاریخ بنای این امامزاده به زمان ایلخانیان برمیگردد. این امامزاده بهعنوان یکی از جاهای دیدنی همدان، در سال ۱۳۸۳ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
موزه هگمتانه: موزه هگمتانه با افتتاح در سال ۱۳۷۳، از جاهای دیدنی همدان در میدان هفت تیر است. این موزه به جز عصر روزهای دوشنبه تمام روزهای هفته باز است. این موزه در شرق تپه هگمتانه و در کنار گودال معروف فرانسویها قرار دارد. ساختمان موزه که قبلاً مدرسه پرورش نامیده میشد، طی تغییرات و تعمیراتی برای ایجاد یک موزه موقت به بهرهبرداری رسیده است. اشیای موزه شامل دو بخش اختصاصی و استانی است. در راهرو و تالار سمت راست موزه، اشیای به دست آمده از هگمتانه نگهداری میشود. موزه هگمتانه را با توجه به انواع اشيا و آثار باستانی عرضه شده میتوان به دو بخش تاريخی و اسلامی تقسيم نمود. اشيای هر دو بخش حاصل كاوشهايی است كه طی ساليان گذشته از سطح تپه و داخل كارگاههای كاوش هگمتانه و تعدادی ديگر از طريق خريد، اهدا و يا توقيف حاصل شده است . بيشترين آثار و اشيای موزه را آثار سنگی و سفالی تشكيل میدهد.
دریاچه سد اکباتان: دریاچه سد اکباتان در ۱۱ کیلومتری شرق همدان قرار دارد. با ۶۰ هکتار وسعت، حداقل عمق دریاچه ۱۸ متر و حداکثر ۳۲ متر برآورد میشود. حدود ۱۵ هکتار زمینهای درختکاریشده نیز پیرامون سد را دربرگرفتهاند. فضای زیبای اطراف دریاچه و ورزشهای آبی مانند قایقرانی و اسکی روی آب، این مکان را به یکی از بهترین تفریحگاهها و جاهای دیدنی همدان تبدیل کردهاند. همچنین یک مهمانسرا، رستوران و چایخانه سنتی در این محل به ارائه خدمات میپردازند.
موزه صنایع دستی همدان: موزهی صنایعدستی همدان در سال ۱۳۸۸ شمسی در میدان باباطاهر، جنب آرامگاه باباطاهر، در شهر همدان افتتاح شده است. این موزه توسط ادارهی کل میراث فرهنگی، صنایعدستی و گردشگری استان همدان تأسیس شده و به معرفی صنایعدستی استان همدان اختصاص دارد.
شیر سنگی همدان: شیر سنگی همدان از جاذبههای باستانی و دیدنی های همدان است که در یکی از میدانهای شهر قرار دارد. این مجسمه که بعد از گذشت سالیان دراز به شیر شباهت کمتری دارد، در زمان اسکندر مقدونی، برای یادبود یکی از سرداران محبوب اسکندر به نام هفایستیون و به دستور خود او ساخته شد. متاسفانه در طول سالها این مجسمه مورد کملطفی مردم و جنگاوران قرار گرفته است، تا جایی که در ابتدا دو مجسمه شیر سنگی وجود داشت که در دروازه شهر قرار داشتند که یکی از این شیرها تخریب شد و دیگری پنجهی دستش شکسته شد. بعد از آن تا مدت زیادی این مجسمه روی زمین بود و مردم به آن آسیب میرساندند تا سال ۱۳۲۸ که مهندس هوشنگ سیحون آن را در محل فعلی نصب کرد. بازدید از این مجسمه رایگان است.
برج قربان: برج قربان یکی از آثار تاریخی قرون هفتم یا هشتم هجری است که در شهر همدان بین چهار باغ شهید مدنی و خیابان طالقانی جنب دبیرستان ابن سینا قرار دارد. این بنا مدفن حسن بن عطار حافظ ابوالعلا همدانی و امرای سلجوقی است. درباره دلیل نامگذاری این بنا به برج قربان، گفته میشود که در جریان شورش افغانها در دوره صفویه، این محل سنگرگاه فردی به اسم قربان بود. او از اهالی محل دفاع و تلاش میکرد شورشیان را دفع کند. به همین دلیل مسجد و بقعه به نام او شهرت یافت. این برج در تاریخ ۲۸ خرداد ۱۳۵۴ در فهرست آثار تاریخی و ملی ایران ثبت شده است.
.........................................
