خُرَّمآباد ( تلفظ راهنما·اطلاعات) (به لری: خورمووه) بیست و سومین شهر پرجمعیت ایران و مرکز استان لرستان است. جمعیت خرمآباد طبق سرشماری سال ۱۳۹۵ مرکز آمار ایران، ۳۷۳٬۴۱۶ نفر بودهاست. شهر در ارتفاع ۱۱۴۷٬۸ متری از سطح دریا و در میان درههای زاگرس قرار دارد. فاصله خرمآباد تا تهران ۴۹۰ کیلومتر است و به دلیل قرار گرفتن در مسیر تهران - جنوب دارای اهمیت ارتباطی و راهبردی است. آزادراه شماره پنج ایران از این شهر عبور میکند. در محل کنونی خرمآباد از دوره ایلامیان شهری با نام خایدالو وجود داشته و شهر شاپورخواست به دستور شاپور دوم بر خرابههای آن و در حدود محل کنونی شهر ساخته شدهاست. آثار تاریخی به جای مانده نشان میدهد خرمآباد یکی از شهرهای مهم غرب ایران در دوره ساسانیان بوده و فلکالافلاک یا دژ شاپورخواست از آثار به جای مانده دوره ساسانیان نماد شهر است. خرمآباد همچنین یکی از پایتختهای هزاراسپیان و آل حسنویه بودهاست. جاذبههای گردشگری تاریخی و طبیعی متعددی در سطح شهر خرمآباد وجود دارد که از آن جمله میتوان به فلکالافلاک، مناره آجری، پل شاپوری، گرداب سنگی، سنگ نبشته، آرامگاه باباطاهر و دریاچه کیو اشاره کرد بهطوریکه این شهر برای نخستین بار در ایران از سوی دفتر منطقهای سازمان ملل به عنوان یک شهر نمونه گردشگری انتخاب شدهاست. شهر خرمآباد دارای آب و هوایی مدیترانهای با میزان بارندگی بسیار به ویژه در فصلهای بهار و زمستان است و از این روی ششمین مرکز استان پربارش در ایران محسوب میشود. شهرداری خرمآباد در سال ۱۳۰۲ تأسیس و این شهر پس از جدایی استان لرستان از خوزستان در سال ۱۳۰۴ خورشیدی به عنوان مرکز استان تعیین شد. مردم لر و لک در این شهر ساکن هستند و بهطور کلی اهالی خرمآباد بخشی از مردم فیلی بهشمار میآیند. زبان اصلی مردم این شهر لری خرمآبادی است. وضعیت اشتغال در خرمآباد از شرایط چندان مطلوبی برخوردار نیست و نرخ بیکاری در بین سنین ۱۹ تا ۲۴ سال ۳۵/۵ درصد است. پتروشیمی خرمآباد و شرکت صدر فولاد از جمله مهمترین صنایع فعال در خرمآباد هستند. این شهر دارای ده بیمارستان، پنج کتابخانهٔ عمومی، دو سینما، دوازده هتل، ده پارک درونشهری و شش مرکز آموزش عالی است.
هرچند خرمآباد از دو واژه «خرم» و «آباد» تشکیل شدهاست و ترکیب آن به معنای جایی بسیار سرسبز و دارای بناهای آباد است. اما این معنا با نام لری آن، یعنی «خورموؤه» (Khormo’ah)، همخوانی ندارد. «خور» به معنای اختصاری خورشید و «موؤه» در گویش لری به معنای «شدن» است و همچنین میتواند معنای نشستن یا فرورفتن هم داشته باشد. به خاطر شکل قیفیمانند شهر خرمآباد که درهای و محصور در میان کوههای اطراف است. معنای اصطلاح خورموؤه، «محل فرورفتن خورشید» است؛ یعنی جایی که خورشید در آن فرومیرود. اگر مسافر این شهر باشید، در هر طرف از خود شهر یا در فاصله ۵ تا ۱۰ کیلومتری از آن، در هنگام غروب آفتاب، میتوانید این فرورفتن خورشید در آغوش دره را خودتان ببینید.
خایدالو یکی از شهرهای مهم تمدن ایلام و نام باستانی شهر خرمآباد بوده و گفته میشود شهر شاپورخواست به دستور شاپور دوم ساسانی بر خرابههای آن ساخته شدهاست. از شهرهای مهم تمدن ایلام میتوان به خایدالو، ماداکتو، اهواز و شوش اشاره کرد. بسیاری از صاحبنظران معتقدند، هسته اولیهٔ شهر کنونی خرمآباد، خایدالو بوده و در متون مرتبط با آشوریان توضیحاتی در خصوص این شهر وجود دارد که با مکان فعلی خرمآباد مطابقت بسیاری دارد. محتمل است که خرمآباد در این دوره پایگاه سیاسی پادشاهی سیماشکی از سلسلههای تشکیل دهنده حکومت ایلام بودهاست.
در سال ۶۴۶ پیش از میلاد، آشور بانیپال پادشاه آشور، تمدن ایلام و شهر خایدالو را تصرف و دولت ایلام را نابود کرد. تمدن دیرینه ایلام و شهر خایدالو، پس از هزاران سال مقاومت در برابر اقوام نیرومندی چون سومریها، اَکَدیها، بابلیها و آشوریها از دشمن خود آشور شکست خورد. شاپورخواست یکی از شهرهای دوره ساسانی است. این شهر در مکانی که امروزه خرمآباد نام دارد و به دستور شاپور دوم بنا شدهاست. شاپورخواست پس از حمله مغول به ایران بهطور کامل تخریب شد. در زمان حفر پناهگاه در طول جنگ ایران و عراق در اطراف مناره آجری در میدان شقایق آثاری از این شهر به دست آمد. احتمالاً مهمترین قسمتهای این شهر در مکان محله قاضیآباد فعلی بوده که آسیاب و کانالهای فاضلاب و آبرسانی نیز در این حفاریها به دست آمدهاست. حدود شاپورخواست از شمال تا سنگ نوشته و از شرق کوه مدبه و غرب تا پل شاپوری میباشد. براساس متون مورخین اسلامی شاپورخواست یکی از شهرهای مهم این منطقه محسوب میشده و در طول این دوران از عمران و آبادانی برخوردار بودهاست. دژ شاپورخواست نیز در زمان شاپور ساسانی ساخته شدهاست.
نام شاپورخواست در کتابهای قدیمی تا سال ۶۲۲ هجری (اوایل قرن هفتم) قابل رویت است اما پس از قرن هشتم تنها میتوان نام خرمآباد را مشاهده کرد. احتمالاً در اواخر قرن هفتم هجری شهر شاپورخواست به کلی ویران و خالی از سکنه شده و مردم آن به قسمت غربی قلعهٔ فلک الافلاک که از لحاظ داشتن آب فراوان و موقعیت مناسب تر و همچنین امنیت، برتری داشت نقل مکان کردند، در حقیقت فلک الافلاک در این زمان هسته اصلی شهر خرمآباد فعلی را تشکیل داد و موجب شکلگیری آن در این منطقه شدهاست. البته به نظر میرسد که آب شهر شاپورخواست از طریق نهری که از قسمت شرقی شهر میآمده تأمین میشدهاست که شاید خشک شدن این نهر عامل ترک این منطقه شدهاست. عوامل متعددی دیگری چون موقعیت سیاسی، ارتباطی و جغرافیایی در شکلگیری شهر خرمآباد دخیل بودهاست.
از آثار قدیمی این بخش از شهر میتوان به قبرستان قدیمی آن اشاره کرد که مقبره زید بن علی در آن واقع شدهاست که بنابر متون تاریخی زین ابن علی درگزینی در سال ۵۲۷ وزیر طغرل دوم سلجوقی بوده و در شاپورخواست به دار آویخته شدهاست. همچنین آرامگاه باباطاهر که برخی آن را مقبره باباطاهر عریان ذکر میکنند. این قبر براساس شواهد باستانشناسی متعلق به دوره سلجوقی میباشد که در دورههای بعد مورد مرمت و بازسازی قرار گرفتهاست. در این دوره قلعه هسته توسعه شهر بوده که براساس ساختار طراحی محدوده شهر از طرف قلعه با محلههای کوچک و خیابانهای منحنی شکل در حال توسعه در مسیر شمال غربی بودهاست. حمدالله مستوفی در سال ۷۴۰ هجری قمری دربارهٔ خرمآباد مینویسد: خرمآباد شهری نیک بوده، اکنون خراب است.
در دوران حکومت آل حسنویه خرمآباد به عنوان پایتخت این سلسله در نظر گرفته شد و در دوران ملوک الطوایفی نیز این شهر یکی از پایتختهای هزاراسپیان بود. اتابکان لر کوچک سلسله کوچکی از اتابکان لرستان هستند که در فاصلهٔ سالهای ۵۸۰ تا ۱۰۰۶ قمری در قسمتهای شمالی و غربی لرستان ناحیه لر کوچک حکومت میکردهاند. امرای این سلسله از اعتاب شجاعالدینخورشید، مؤسس سلطنت لر کوچک بودهاند و آخرین حاکم لر کوچک به دست شاه عباس یکم صفوی کشته و سلسله اتابکان لر منقرض گردید.
خرمآباد در زمان حکومت صفویان و پس از انقراض سلسله اتابکان لرستان اهمیت خود را حفظ کرد، صفویان در دوره حکومت خود به آبادانی خرمآباد اهمیت دادند. از جمله اقدامات مهم میتوان به احداث پلی مهم در خرمآباد اشاره کرد که به نام پل صفوی مشهور است، پل صفوی به شماره ۲۳۵۴ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیدهاست. در دوره حکومت صفویان مسجد جامع خرمآباد نیز ساخته شد، این مسجد در سال ۹۷۰ هجری قمری و به دستور شاه تهماسب یکم ساخته شد و در سال ۱۱۱۰ قمری به دستور شاه سلطان حسین و در دوره کریم خان زند مرمت شد. این مسجد جامع پس از سال ۱۳۲۲ به حوزه علمیه تبدیل شد. در دوران صفوی خرمآباد مرکز حکومتی والی لرستان فیلی شد. پس از این دوره و در اثر حمله سپاه عثمانی به غرب ایران شهر خرمآباد تقریباً ویران شد.
شهر خرمآباد در دوره قاجار به محلههای اطراف قلعه فلکالافلاک محدود بودهاست. محلههایی مانند، پشت بازار، درب دلاکان و درب باباطاهر از جمله معروفترین محلات شهر در زمان قاجار محسوب میشدند. بازار اصلی شهر در محله پشت بازار واقع بوده و شهر از لحاظ رشد و رونق در کسب و کار وضعیت نسبتاً خوبی داشتهاست. این دوره را میتوان آغاز مهاجرت از شهرهای کوچک استان لرستان و روستاهای اطراف شهر به خرمآباد دانست. مهاجرتها علاوه بر بالابردن جمعیت شهر باعث به وجود آمدن محلههای جدید و توسعه محلههای قدیمی شد. بارون دوید یکی از مأموران روسیه تزاری که در سال ۱۸۴۵ میلادی از خرمآباد دیدار کرده، شهر را دارای ۴ مسجد، ۸ گرمابه و ۱ محله یهودینشین توصیف کردهاست.
هنری راولینسون شرقشناس بریتانیایی در سال ۱۸۳۶ میلادی در سفری به منطقه لرستان شهر خرمآباد را محلی بینظیر توصیف میکند. راولینسون موقعیت جغرافیایی خرمآباد را اینگونه شرح میدهد که یک رشته کوه از شرق به غرب دور تا دور جلگه را فرا گرفته، در یک نقطه این رشته کوه دارای بریدگی است که رودخانهای از میان آن میگذرد. وی همچنین در خصوص خرمآباد دوره قاجار میگوید، این شهر در ضلع شمال غربی قلعه قرار گرفته و جمعیت آن به صورت تقریبی هزار خانواده است. از دیگر نکاتی که راولینسون به آن اشاره میکند وجود یک مناره آجری به سبک دوره سلجوقی با سنگ نوشتهای موجود در پای آن است. نوشتار روی این سنگ نشان میدهد که مربوط به شجاعالدین خورشید اتابک لر کوچک است. راولینسون همچنین تأیید میکند که شاپورخواست نام باستانی شهر خرمآباد بوده و در خصوص موقعیت شهر بر روی نقشههای باستانی چنین میگوید: مسیر ما از دزفول تا خرمآباد به طرف شمال بود با ۳ یا ۴ درجه انحراف به شرق، در حالی که من قبلاً آن را از روی نقشه ۲۲ درجه از شمال به طرف غرب محاسبه کرده بودم. نتیجهگیری من این است که محل خرمآباد بر تمام نقشههایی که تاکنون به چاپ رسیده اشتباه درج گردیدهاست و متأسفم که در توقف کوتاه خود نتوانستم موقعیت دقیق آن را از روی ستارهها معلوم کنم.
شهرداری خرمآباد در زمستان ۱۳۰۵ و همزمان با ورود نیروهای نظامی به شهر و شکست عشایر تشکیل شد و نخستین انجمن شهر نیز در سال ۱۳۰۶ متشکل از ۷ نفر تشکیل شد.[۳۳][۳۷] ساختمان میرمِلاث در سال ۱۳۱۴ و به منظور استقرار شهرداری خرمآباد ساخته شد. این ساختمان در شمال شهر و در دامنهای با شیب نسبتاً زیاد ساخته شد، دلیل نامگذاری آن به کاریگیری نقاشیهای بدست آمده از غاری در نزدیکی خرمآباد با همین نام بود. ساختمان میرملاث پس از جابجایی شهرداری خرمآباد به ساختمان دیگری، به وزارت فرهنگ پهلوی تحویل شد و پس از مرمت، نگارخانهای در آن برپا شد. این ساختمان در سال ۱۳۸۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.
در آغاز حکومت رضاشاه پهلوی خرمآباد نقش پررنگی در شورش علیه نیروهای حکومتی داشت. دلیل این شورش دستگیری عدهای از عشایر به اتهام راهزنی بود. پس از دستگیری عدهای اعلام عفو عمومی شد و هنگامی که آنان سلاح خود را تحویل دادند برخی سران عشایر دستگیر و اعدام شدند. این رویداد باعث شورش در لرستان شد. شدیدترین درگیری میان شورشیان و نیروهای حکومت مرکزی در تنگهای به نام زاهدشیر در دوازده کیلومتری شمال خرمآباد صورت گرفت. پس از یک سلسله درگیری گسترده در تاریخ ۲۲ آذر ۱۳۰۲ خرمآباد به دست نیروهای حکومت پهلوی اشغال شد. شکست شورشیان با تبلیغات گسترده در سطح کشور توأم شد. پس از فتح خرمآباد چندتن از سران عشایر بر خلاف آنچه عفو عمومی اعلام شده بود اعدام شدند. سرکوب شورشیان توسط سپهبد احمد امیراحمدی مورد تقدیر رضاشاه قرار گرفت. اقدام حکومت مرکزی در نقض عفو عمومی و اعدام سران عشایر باعث شورش مجدد در منطقه لرستان شد. این شورش با محاصره خرمآباد در بهار ۱۳۰۳ آغاز شد. با آغاز فصل بهار و بازگشت ایلهای لر از شمال خوزستان به مرکز لرستان، درگیری مسلحانه با نیروهای حکومت مرکزی از سر گرفته شد. در این سال سپهبد محمد شاهبختی فرماندهی تیپ پیاده لشکر غرب را بر عهده داشت. علیرغم اینکه احمدی خواهان سرکوب بیشتر شورشیان بود شاهبختی در پی دفاع از مواضع نیروهای حکومتی بود. سرانجام در ۹ اردیبهشت همان سال در حالی که امیراحمدی فرماندهی را بر عهده داشت خرمآباد توسط هواپیما بمباران شد و پس از یک رشته درگیری میان شورشیان و نیروهای حکومت مرکزی در ۱۵ خرداد ۱۳۰۳ بار دیگر خرمآباد توسط نیروهای دولتی اشغال شد. امیراحمدی پس از پیروزی در پی سرکوب بیشتر شورشیان بود اما رضاشاه در تاریخ ۱۹ مرداد همان سال با ارسال تلگرافی دستور اعلام عفو عمومی را صادر کرد.
خرمآباد مرکز شهرستان خرمآباد و استان لرستان است. این شهرستان از شمال به شهرستان سلسله، از شمال شرق به شهرستان بروجرد، از شرق به شهرستانهای دورود و الیگودرز، از جنوب به شهرستان اندیمشک و از غرب و جنوب غرب به شهرستانهای دوره و پلدختر محدود میشود. خرمآباد در مختصات ۳۳٫۴۸ شمالی و ۴۸٫۳۵ درجه شرقی و در ارتفاع ۱۱۴۷٬۸ متری از سطح دریا قرار دارد. این شهر دارای آب و هوایی مدیترانهای معتدل و نیمه مرطوب است، و دارای میزان بارندگی بسیار، خصوصاً در بهار میباشد. وجود منابع آبهای زیرزمینی و چشمههای درون شهر از نکات قابل توجه در جغرافیای شهر خرمآباد است.
طبق قانون تقسیمات کشوری مصوب سال ۱۶ آبان ۱۳۱۶ ایران به شش استان تقسیم میشد که خرمآباد در استان غرب قرار داشت. چندی بعد در تاریخ ۳ بهمن همان سال تعداد استانها از شش به ده استان تغییر یافت. طبق این تغییرات که تا سال ۱۳۲۷ پایدار بود، خرمآباد بخشی از استان ششم بود. در سال ۱۳۴۴ و طبق تقسیمات تازه، خرمآباد بخشی از استان خوزستان بهشمار میرفت که لرستان و خرمآباد به عنوان فرمانداری کل اداره میشد. پس از آن استان لرستان کنونی از استان خوزستان جدا شده و خرمآباد به عنوان مرکز این استان تعیین شد.
شهرستان خرمآباد دارای بیش از ۵۰۰ هزار هکتار مرتع است که بیش از ۴۰۰ هزار هکتار از این مراتع از مراتع جنگلی است. حدود ۱ میلیون و ۲۰۰ هزار هکتار از مساحت استان لرستان پوشیده از جنگل است که این جنگلهای حوزه رویشی زاگرس از با ارزشترین ذخایر جنگلی جهان است. مهمترین گونه گیاهی در جنگلهای لرستان بلوط است که این درختان نقش فوقالعاده اکولوژیستی دارند و منابع مهمی برای حفظ آب و خاک محسوب میشوند. جنگلهای لرستان از سال ۱۳۸۸ دچار بیماری و خسارت شدهاند که بخشی از این بیماری متوجه عوامل انسانی و بخشی نیز به دلیل عوامل بیولوژیکی است و تاکنون تحقیقاتی در این زمینه انجام نشدهاست. تغییر اقلیم و وجود پدیده گرد و غبار، افزایش درجه حرارت، تغییر بارشها از برف به باران و عدم تعادل در پراکنش بارندگیها موجب تشدید خشکسالی و نابودی بلوط لرستان شدهاست. ۷۰ درصد علل بیماری این درختان، خشکسالی تشخیص داده شدهاست. رودخانه درونشهری خرمآباد به نام خرمرود از به هم پیوستن دو رود دیگر در مرکز شهر به وجود آمدهاست. یک رود از سمت شرق به شهر وارد شده و رود دیگر از سمت شمال به شهر وارد میشود و در نزدیکی پل صفوی در مرکز خرمآباد به هم میپیوندند و خرمرود را تشکیل میدهند. نام قدیمی این رودخانه گلال بوده و در زبان لری به معنی رودخانه است.از سال ۱۳۸۷، شهرداری خرمآباد در حال ساماندهی و لایروبی این رودخانه است اما همچنان وضعیت آن مطلوب نیست.
خرمآباد یک شهر کوهستانی است و در میان یک دره شکل گرفتهاست. اطراف خرمآباد را کوههایی با شرایط تقریباً یکسان مسدود کردهاست و تنها نقطه جنوبی شهر در دشتی به نام کُرِّگاه شرقی قرار گرفتهاست. این شهر از شمال به مخملکوه، از غرب به سفیدکوه و از شرق به کوه مدبه محدود میشود. هماکنون طرحی در حال اجرا بر روی کوه مدبه در شرق خرمآباد است که شامل ایجاد مسیر دسترسی آسفالت، فضای سبز، هتل و باغوحش میباشد.
جمعیت شهر خرمآباد طبق سرشماری سال ۱۳۹۰ مرکز آمار ایران برابر با ۳۴۸٬۲۱۶، جمعیت شهرستان خرمآباد برابر با ۵۲۱٬۹۶۴ نفر و مساحت شهر ۶٬۲۳۳ متر مربع است. اهالی خرمآباد بخشی از مردم لر بهشمار میآیند. خرمآباد بزرگترین شهر با جمعیت قوم لر ایران است. نرخ رشد جمعیت شهر در سالهای ۱۳۳۵ تا ۱۳۴۵ خورشیدی ۴٫۴ درصد و به جمعیت شهر ۲۰۹۰۲ نفر افزوده شد طی سالهای ۱۳۴۵ تا ۱۳۵۵، تعداد ۴۵۳۳۴ نفر به جمعیت شهر اضافه شد و در سال ۱۳۵۵ جمعیت شهر به ۱۰۴۹۱۲ نفر رسید. در این دوره جمعیت خرمآباد دارای رشد متوسطی برابر ۸٫۵ درصد بودهاست. در سال ۱۳۶۵ جمعیت شهر بالغ بر ۲۱۳۹۶۰ نفر بود. رشد جمعیت در شهر خرمآباد به عوامل متعددی وابسته بوده که مهمترین آنها مهاجرت و رشد طبیعی است. آمارها نشان میدهد که جمعیتی در حدود ۲۲۸۱۰ میان سالهای ۱۳۶۵ تا ۱۳۷۵ خورشیدی به این شهر مهاجرت و در آن ساکن شدهاند که ۴۶٫۵ درصد آنان از سایر استانها، ۲۸٫۶ درصد از شهرستانهای دیگر استان لرستان و ۲۳٫۷ درصد از آبادیهای شهرستان وارد شهر شدهاند. این روند مهاجرت در سالهای اخیر شتاب بیشتری گرفتهاست و این مهاجرت دلایل مختلفی دارد که از آن جمله میتوان به وجود مراکز اقتصادی، سیاسی، نظامی در خرمآباد و وضعیت نامطلوب امکانات در سایر مناطق شهری و روستایی شهرستان اشاره کرد. یکی دیگر از عوامل رشد جمعیت قرارگیری روستاهای اطراف در محدودهٔ شهر است. خرمآباد در مسیر توسعه فیزیکی، روستاهای متعددی را در خود جذب کرده به گونهای که اکنون بخشی از شهر محسوب میشوند. روستاهای پشته سپهوند و پشته حسینآباد از دهستان کرگاه شرقی در سال ۱۳۵۵ به خرمآباد پیوستند. این روند با پیوستن اسبستان، دره گرم و فلکالدین به محدودهٔ قانونی شهر ادامه یافت. روستای مذکور در هنگام الحاق حدود ۱۴۹۴۶ نفر به جمعیت شهر افزودهاند که هماکنون با توجه به توسعه این محلهها جمعیت بیشتری را در خود جای دادهاند.
جهت برآورد جمعیت شهر خرمآباد در سال ۱۴۰۰ از ۳ پیشفرض استفاده شدهاست که عبارتند از:
- جمعیت شهر با نرخ رشد فعلی رشد خواهد کرد.
- رشد جمعیت کاهش خواهد یافت و با نرخ ۲٪ رشد جمعیت صورت خواهد گرفت.
- رشد جمعیت شدیدتر خواهد شد و نرخ رشد جمعیت معادل ۳٪ خواهد بود.
با در نظر گرفتن پیشفرض اول جمعیت شهر خرمآباد در سال ۱۴۰۰ به مرز ۵۰۰ هزار نفر خواهد رسید. در پیشفرض دوم جمعیت شهر خرمآباد در سال ۱۴۰۰، ۴۴۷۵۸۱ نفر خواهد شد و در پیشفرض سوم جمعیت شهر به ۵۷۲ هزار نفر خواهد رسید. ساکنان خرمآباد را میتوان بهطور کلی بخشی از مردم فِیلی بهشمار آورد. فیلیها خود بخشی از مردم لر بهشمار میآیند علیاکبر دهخدا و دانشنامه ایرانیکا نیز مردم خرمآباد را بخشی از طوایف فیلی معرفی میکنند. عمده جمعیت خرمآباد از مردمان لر هستند. همچنین عدهای از طوایف لک هم در این شهر ساکن هستند. برخی ایلهای ساکن خرمآباد مانند باجلوندها و بیرانوندها از کردستان به لرستان آمدهاند.
لری خرمآبادی گویش اصلی ساکنان خرمآباد و یکی از گویشهای اصلی زبان لری است خرمآباد یکی از مراکز مهم گویشوران لری شمالی است. این گویش نزدیکترین گویش زبان لری به زبان کردی است و با لکی و کردی جنوبی به عنوان همسایگان قدیمی در عین تفاوت دارای قرابتهای زبانی بسیاری است. ۷۸ درصد واژگان میان لری خرمآبادی و لکی مشترک هستند.
ورود یهودیان به خرمآباد به سال ۸۰۰ هجری قمری بازمیگردد. قبل از سال ۱۲۸۸ جمعیت خرمآباد ۱۵ هزار نفر و خانههای مهم این شهر هفتاد و دو عدد بوده که از این تعداد ۳۰ دستگاه از عمارتهای مهم به یهودیان این شهر اختصاص داشتهاست. در دهه ۱۳۰۰ جمعیت یهودیان کاهش یافت در این دوره تقریباً تعداد یهودیان هزار نفر گفته شدهاست. تا قبل از خلع سلاح لرستان به دست علی رزم آرا، شهر خرمآباد دارای دو محله بزرگ به نامهای، پشت بازار و درب دلاکان بود، یهودیان خرمآباد در محله درب دلاکان و در کوچهای که به کوچه یهودیان شهرت داشته ساکن بودهاند. مشاغل عمده یهودیان در خرمآباد، بزازی، باغداری، زرگری و طبابت بودهاست. گورستان یهودیان خرمآباد در منطقهای به نام گورجیدو (گورستان جهودان) در کنار حوض موسی قرار داشتهاست، این گورستان امروز به محلهای مسکونی به نام کوی فلسطین تبدیل شدهاست. گویش یهودیان خرمآباد، گویش لری خرمآبادی بودهاست. یهودیان در خرمآباد دارای چندین کنیسه، مدرسه و یک حمام عمومی مستقل بودهاند.
محله یهودیهای خرمآباد بین خیابان فردوسی و حافظ در غرب شهر بودهاست. ژاک دو مورگان حدود صدسال پیش جمعیت یهودیان را ۳۰ درصد کل جمعیت شهر میداند.[۸۶] مدرسه آلیانس که در ایران فعالیت میکرد و متعلق به فرانسویها بود نیز شعبهای در محله یهودیان خرمآباد داشت. از دیگر اقلیتهای مذهبی در خرمآباد میتوان به دراویش گنابادی اشاره کرد. برخی پیروان این اقلیت مذهبی در خرمآباد به علت درویش بودن از کار خود برکنار شدهاند. در مرداد ماه سال ۱۳۹۰ نیز اعلامیههایی ضد دراویش گنابادی در سطح شهر خرمآباد توسط نیروهای بسیج منتشر شد.
اقتصاد خرمآباد بیشتر بر پایهٔ کشاورزی، دامداری، باغداری، صنایع دستی و تا حدودی صنایع کارخانهای استوار است. پیش از انقلاب ۱۳۵۷، شهر خرمآباد روند رو به رشدی را طی میکرد و در خصوص اشتغال، ایجاد فرصت شغلی و کارگاههای فعال در شرایط خوبی قرار داشت به نحوی که کارخانههای نیرپارس که در سال ۱۳۶۵ به ماشینسازی لرستان تغییر نام داد، کارخانه پارسیلون، کارخانه صنایع چرم و پوست وابسته به کفش ملی، شرکت کشت و صنعت خرمآباد و شرکت ژنراتورسازی ایران از جمله کارخانههای فعال در خرمآباد بودند.
پتروشیمی خرمآباد در سال ۱۳۸۶ توسط شرکت ملی صنایع پتروشیمی ایران و با همکاری کنسرسیوم ایتالیایی تکنی مونت و نارگان بنیانگذاری شد. این پتروشیمی بخشی از خط لوله اتیلن غرب است. بزرگی این پتروشیمی ۱۳۰ هکتار است و مالکیت این مجتمع بهطور کامل متعلق به شرکت پتروشیمی باختر است. حسن روحانی رئیسجمهور وقت ایران در خرداد ۱۳۹۳ و پس از بازدید از پتروشیمی خرمآباد وعده ساخت یک شهرک صنایع پایین دستی را در کنار این مجتمع داد. واحد کاتالیست مجتمع پتروشیمی خرمآباد در مرداد ماه سال ۱۳۹۹ از طریق ویدئو کنفرانس توسط حسن روحانی رئیسجمهور وقت ایران افتتاح شد. این نخستین واحد ساخت کاتالیست در ایران است و سالانه ۱۰۰ تن از این فرآورده را تولید خواهد کرد. نیروگاه سیکل ترکیبی خرمآباد که عملیات ساخت آن از سال ۱۳۸۴ آغاز شد و یکی از نیروگاههای ایران از نوع سیکل ترکیبی است. مالکیت این نیروگاه بهطور مشترک متعلق به بنیاد مستضعفان و قرارگاه سازندگی خاتمالانبیا است.سوخت اصلی نیروگاه خرمآباد گاز طبیعی است، ظرفیت اسمی آن ۹۸۰ مگاوات و ولتاژ خروجی آن ۴۰۰ کیلووات است. نیروگاه خرمآباد قابل توسعه به سیکل ترکیبی است. این نیروگاه در خرداد ماه سال ۱۳۹۹ به بهرهبرداری رسید. نرخ بیکاری در استان لرستان و همچنین شهر خرمآباد به عنوان بزرگترین و پرجمعیتترین شهر استان در سال ۱۳۹۱ معادل ۲۰/۴ درصد بودهاست. این آمار با ۳/۳ درصد کاهش در سال ۱۳۹۲ به ۱۷/۱ درصد رسید و در بین سنین ۱۹ تا ۲۴ سال ۳۵/۵ درصد است. لرستان در پنج سال گذشته همواره در رتبههای نخست کشوری از نظر نرخ بیکاری قرار داشتهاست. شهرداری خرمآباد، سازمانی است دولتی که در ۱۳۰۲ خورشیدی تأسیس شد و اداره شهر خرمآباد را به عهده دارد. این شهرداری هماکنون شامل ۳ منطقه است و در حال حاضر محمد شریفی مقدم سمت شهرداری را برعهده دارد.نخستین شهردار این شهر رحیمخان معینالسلطنه و نخستین رئیس انجمن نیز صادق جوادی بود. شهرداری خرمآباد در محل فعلی خیابان حافظ بر سر یک سه راهی قرار داشتهاست. پشت بنای شهرداری به کوه متصل است که شعاع گسترش آن را محدود کردهاست. پیش از انقلاب ۱۳۵۷ مجسمهای از رضا شاه بر بالای این ساختمان قرار داشت که پس از انقلاب آن را برداشتند. هماکنون ساختمان شهرداری در مکان دیگری قرار دارد و از این ساختمان به عنوان نگارستان استفاده میکنند. در سال ۱۳۰۷ که رضاخان به خرمآباد سفر کرد شهرداری این شهر در محله شمشیرآباد که آن روزگار محسنآباد نام داشت قرار گرفته بود. خرمآباد امروزی ۳۷ محله، ۹ کوی و ۵ شهرک دارد. از جمله قدیمیترین محلههای شهر میتوان به محله پشت بازار، درب دلاکان و درب باباطاهر اشاره کرد که در غرب شهر و در نزدیکی فلکالافلاک قرار گرفتهاند. روند گسترش شهر پس از انقلاب ۱۳۵۷ دارای تغییراتی بوده که از آن جمله میتوان به تبدیل گورستان جهودان در شرق شهر به محلهای مسکونی به نام کوی فلسطین اشاره کرد. این گورستان متعلق به اقلیت یهودیان شهر خرمآباد بوده و آثار باستانی این اقلیت از جمله حوض موسی نیز در این منطقه قرار دارد. محله گلدشت از نظر وسعت بزرگترین محله شهر خرمآباد است و در جنوب این شهر واقع است. شمالیترین محله شهر دره گرم و جنوبیترین محله ماسور نام دارد.
شمشیرآباد محله ورودی از سمت شرق و مرکز شرکتهای مسافربری و باربری است. بسیاری از ادارهها و سازمانهای دولتی شهر در بلوار ۶۰ متری و بلوار مدیریت در شمال شهر قرار دارند. مرکزیترین محلههای شهر که مراکز خرید نیز در آن واقع است عبارتند از سبزهمیدان، شهدا، چهار راه بانک، چهار راه فرهنگ و مطهری. سازمان آتشنشانی و خدمات ایمنی شهر خرمآباد در سال ۱۳۵۳ تنها با یک دستگاه کامیون مخصوص و دو نفر خدمه کار خود را آغاز کرد. این سازمان تا سال ۱۳۵۶ توانست یک ایستگاه مجهز در بلوار شریعتی تأسیس کند. هماکنون این سازمان با ۲۰۵ نفر خدمه و کارمند و ۲۶ دستگاه خودروی سبک و سنگین و ۸ ایستگاه از مهمترین سازمانهای آتشنشانی در استان لرستان است.
از مهمترین مشکلات شهری در شهر خرمآباد ترافیک در معابر این شهر است. مهمترین دلیل این ترافیک عرض کم خیابانهای شهر به خصوص در خیابانهای حافظ و انقلاب است. این دو خیابان که مراحل تعریض آنها با وقفه چند ساله روبرو شده تأثیر فراوانی در ترافیک مرکز و شمال شهر داشتهاست. از دیگر علل ترافیک در شهر نبود پارکینگهای مناسب و کافی است که همین امر باعث به وجود آمدن مشکلات مربوط به پارک خودرو به خصوص در مرکز شهر شدهاست. ناسازگاری خیابانهای شهر با حجم تردد وسایل نقلیه مهمترین عامل ترافیک شهری است که این مشکل در شهر خرمآباد نیز وجود دارد و پیشبینیهای مناسب جهت آمادهسازی خیابانها به نسبت رشد جمعیت و تردد وسایل نقلیه صورت نگرفتهاست. مراکز اداری و قطبهای صنعتی در نقاط شمال و جنوب خرمآباد قرار دارند که مردم ناچارند برای رسیدن به محل کار خود از مرکز شهر تردد کنند که این خود به ایجاد ترافیک سنگین در مرکز شهر دامن زدهاست. برای ساماندهی ترافیک، طرحهای مختلفی پیشنهاد شدهاست که از جمله آموزش فرهنگ ترافیک به مردم، سامانه کنترل هوشمند ترافیک، تعریض برخی خیابانهای شهر به دست کم ۳۶ متر و ساخت مونوریل اشاره کرد.
بر اساس گزارش سازمان بهداشت جهانی، خرمآباد در سال ۲۰۱۴ میلادی در فهرست بیست شهر آلوده جهان از نظر وضعیت هوا قرار گرفته و طبق اعلام این سازمان آلودگی هوا در این شهر نسبت به قبل ۱۰ برابر بیشتر شدهاست. مهمترین دلیل این آلودگی وجود ذرات معلق و آلایندههای مختلف بودهاست. آلودگی هوای شهر خرمآباد از سوی سازمان حفاظت محیط زیست استان لرستان رد شدهاست.
مساحت بافت شهری در خرمآباد ۳٬۴۷۵ هکتار است. هسته نخستین شهر در کنار مراکز حکومتی و بهطور خاص قلعه فلکالافلاک شکل گرفته و دارای جغرافیایی کوهستانی و ناهموار است. شکلگیری شهر نیز تحت تأثیر عوامل جغرافیایی صورت گرفتهاست، به این ترتیب که هر کجا درهای که خرمآباد در آن شکل گرفته عرض بیشتری داشته شیب بافت مسکونی کم است و هر کجا عرض دره کم شدهاست شهر نیز تحت تأثیر آن باریک و کشیده شدهاست. عوامل محدودکنندهای مانند رودخانه و ارتفاعات پرشیب در ساختار شهر مؤثر بودهاند.
هفت درصد مساحت خرمآباد را بافت فرسوده تشکیل میدهد. ۲۸ محله خرمآباد که مساحتی در حدود ۲۷۰ هکتار دارند بافت فرسوده محسوب میشوند. از جمله مشکلاتی که بافت فرسوده ایجاد میکند مشکلات اقتصادی و اجتماعی، چهره فیزیکی نامناسب، مشکلات زیستمحیطی و امنیتی هستند. یکی از مشکلات عمده بر سر راه بازسازی بافت فرسوده در شهر خرمآباد قرارگیری این بافت در حاشیه شهر، محصور بودن به وسیله کوههای اطراف شهر، نبود مسیر دسترسی مناسب به دلیل کم عرض بودن معابر و نامناسب بودن خدمات شهری است.
هماکنون شهر خرمآباد دارای چهار آرامستان در چهار گوشه شهر است که عبارتند از سراب یاس، درهگرم، صالحین و آرامستان خضرنبی که محل دفن کشتهشدگان انقلاب ۱۳۵۷ و جنگ ایران و عراق[۱۳۵] و یکی از قدیمیترین آرامستانهای خرمآباد است. وجود آرامستانهای متعدد و ایجاد آرامستانهای خانوادگی بدون مجوز در اطراف شهر یکی از مشکلات در ساختار شهری خرمآباد است. مهمترین مشکل در مورد مدیریت آرامستانهای شهر جلوگیری از تبدیل بدون مجوز زمینهای کشاورزی به آرامستان است. دو گورستان درهگرم و سراب یاس در شمال و جنوب شهر خرمآباد بیشترین تغییر کاربری را دارند. قدیمیترین آرامستان در شهر خرمآباد، گورستانی در کنار مقبره امامزاده زید بن علی در مرکز شهر خرمآباد بود.[۱۳۷] این آرامستان در سال ۱۳۵۲ و توسط شهردار وقت خرمآباد علیمحمد ساکی از میان شهر حذف شد. از دیگر آرامستانهای قدیمی شهر میتوان به گورستان دوبرادران اشاره کرد، این آرامستان متعلق به دوره قاجار و در محلهای به همین نام در مرکز شهر خرمآباد قرار داشت. آرامستان دیگری نیز در کنار آرامگاه باباطاهر بین محله درب باباطاهر و محله درب دلاکان قرار داشت. گورستانی در جنوب شهر خرمآباد و در کنار مناره آجری قرار داشت که بهطور معمول مردگان ایلهای بیرانوند و باجولوند در آن دفن میشدند و به گورستان پامنار مشهور بود. گورستان دیگری در محله کوروش در شرق شهر و یک گورستان دیگر متعلق به اقلیت یهودی ساکن خرمآباد بود که پس از انقلاب ۱۳۵۷ به محلهای مسکونی به نام کوی فلسطین تبدیل شد.
شهر خرمآباد در درهای خوش آب و هوا و پرآب قرار گرفتهاست. وجود چشمههای فراوان و آثار تاریخی متعدد باعث به وجود آمدن مجموعهای از دیدنیهای طبیعی و تاریخی در شهر خرمآباد شدهاست. وجود دریاچه کیو، سرابها و چشمهها در کنار آثار تاریخی مانند قلعه فلکالافلاک، پل شاپوری، مناره آجری، سنگ نبشته و گرداب سنگی که خود مجموعهای از آثار تاریخی و طبیعی است مجموعهای بینظیر را در شهر خرمآباد تشکیل دادهاست. در اطراف شهر خرمآباد نیز گردشگاههای بسیاری وجود دارد که از جمله آنها پارک جنگلی شوراب در جنوب شهر و پارک جنگلی مخملکوه در شمال شهر را میتوان نام برد. خرمآباد را میتوان یکی از شهرهای توریستی ایران دانست.
فعالیت سینمای آزاد در خرمآباد به زمستان سال ۱۳۵۱ بازمیگردد. دفتر سینمای آزاد در میدان سعدی (شهدا) واقع بود و در زمینه برپایی جلسههای نمایش و برگزاری نمایشوارهها در خرمآباد فعالیت میکرد. نخستین جشنواره در سال ۱۳۵۲ و در تالارخانه پیشاهنگی توسط سینمای آزاد برپا شد. خرمآباد هماکنون دارای دو سینما است. قدیمیترین سینمای این شهر استقلال نام دارد که پیش از انقلاب ۱۳۵۷ با نام آزیتا فعالیت میکرد. این سینما فعالیت خود را در سال ۱۳۶۹ از سر گرفت. در سال ۱۳۸۹ شش میلیارد ریال صرف بازسازی این سینما شد و امکانات مختلفی از جمله پخش صدای ساراند، لژ خانوادگی و امکانات سرمایشی و گرمایشی به آن افزوده شد. دومین سینما خرمآباد ارشاد نام دارد و در کنار سازمان ارشاد اسلامی شهر خرمآباد در میدان کیو واقع شدهاست.نخستین کتابخانه شهر خرمآباد متعلق به دبیرستان پهلوی است. این کتابخانه در سال ۱۳۱۴ تأسیس شده و تنها از یک اتاق برای نگهداری کتابها تشکیل شده بود. پس از مدتی این کتابها به کتابخانه دبیرستان تازه تأسیس نوبنیاد منتقل شد که از امکانات بهتری برخوردار بود. دیگر کتابخانه قدیمی شهر، کتابخانه حوزه علمیه خرمآباد است که با توجه به اینکه کتابهای این کتابخانه حوزوی و تخصصی بودند کمتر مورد استقبال عموم مردم قرار گرفتهاست. نخستین کتابخانه عمومی شهر خرمآباد، کتابخانه پارک شهر است که توسط اداره فرهنگ و هنر خرمآباد تأسیس گردید. نام این کتابخانه کوروش کبیر بود. دو کتابخانه شخصی دیگر در شهر خرمآباد عبارتند از کتابخانه مهدی قاضی و کتابخانه محمدرضا والیزاده. خرمآباد هماکنون دارای پنج کتابخانه عمومی است. پروژه ساخت کتابخانه مرکزی این شهر از سال ۱۳۸۵ و با در نظر گرفتن بودجه ۳ میلیارد تومانی آغاز شدهاست. مراحل ساخت این کتابخانه تا پایان سال ۱۳۹۰ حدود ۶۰ درصد پیشرفت داشتهاست. نمایندگی شهر کتاب در خرمآباد، اوایل سال ۱۳۹۳ افتتاح شد. این مرکز که به برگزاری کارگاههای کتابخوانی و جلسات نقد کتاب میپردازد، در خیابان علوی قرار دارد. از دیگر کتابخانههای شهر خرمآباد میتوان به کتابخانههای زیر اشاره کرد: کتابخانه عمومی امام جعفر صادق ، کتابخانه عمومی مطهری ، کتابخانه عمومی حضرت مهدی، کتابخانه عمومی غدیر، کتابخانه عمومی هفده شهریور.
رصدخانه کاسین که به گفته وبگاه رسمی آن مدرنترین رصدخانه خاورمیانه است، در ارتفاع ۱۷۰۰ متری از سطح دریا در شرق شهر خرمآباد و بر فراز قلعه کوه مدبه معروف به بام لرستان قرار گرفتهاست. از امکانات این مجموعه میتوان به امکان اقامت ۱۰۰ ستارهشناس به صورت همزمان در این رصدخانه اشاره کرد. یک پایگاه خبری ادعاهای این شرکت را به چالش کشیده و نوشتهاست: «رصدخانه کاسین خرمآباد نه فقط مدرنترین رصدخانه خاورمیانه نیست، بلکه مدرنترین رصدخانه ایران هم نیست و اصلاً مدرن هم نیست و حتی بلندترین هم نیست.»
«آیین گِل» مراسمی است که مردم خرمآباد در سوگواریهای مختلف از جمله در مرگ افراد خانواده یا عزاداریهای مذهبی انجام میدهند. در لری به این آیین خَهرَّهگیری نیز گفته میشود. خَهرّه به معنای گِل است. اجرای این آئین به دلیل کشته شدن حسین بن علی در روز عاشورا است و دارای چند مرحله است که از روز هفتم محرم که به روز «تراش عباس» موسوم است، شروع میشود. در روز هفتم محرم عزاداران حسین بن علی به حمام رفته و پس از اصلاح سرو صورت و نظافت کامل، لباسهای تمیز میپوشند. از این روز به بعد، عدهای برای افروختن آتش در صبح عاشورا به جمع کردن و گردآوری هیزم جهت روشن کردن آتش میپردازند. عزادارانی که در گِل میافتند به کمک آتش خود را خشک میکنند. روز عاشورا، عزاداران فراخوانده شده با حضور در تکیههای محله و گلمالی کردن خود گرد آتش میایستند تا از سرما محفوظ مانده و شروع به سینه زنی و عزاداری میکنند.
خرمآباد از سوی دفتر منطقهای اسکان بشر سازمان ملل متحد به عنوان یک شهر نمونه گردشگری انتخاب شدهاست. این انتخاب به منظور اجرای طرح توسعه پایدار شهری بر مبنای گردشگری است. محور اجرای این طرح قلعه فلکالافلاک است و ساماندهی فضای اطراف این قلعه و همچنین طرح مرمت و حفاظت از سایر آثار باستانی سطح شهر خرمآباد نیز جزء این طرح محسوب میشود. خرمآباد به عنوان نخستین شهر ایران به منظور اجرای این طرح از سوی دفتر منطقهای اسکان بشر سازمان ملل متحد انتخاب گردیده و هزینه اجرای این طرح نیز ۷۰۰ هزار دلار اعلام شدهاست. خرمآباد همچنین در تعطیلات نوروز ۱۳۹۵ یکی از هفت شهر برتر ایران در جذب گردشگر بود.
از مهمترین رهآوردهای خرمآباد میتوان به نوعی نان محلی به نام نان ساجی، لبنیات، کاک، ترخینه و عسل اشاره کرد. همچنین میتوان گلیم، جاجیم[۱۸۵] و صنایع چوبی را به عنوان دیگر رهآوردهای این شهر بهشمار آورد.
فاصله خرمآباد تا تهران ۴۹۹ کیلومتر و تا اهواز ۳۷۵ کیلومتر است. خرمآباد بر سر شاهراه تهران-خوزستان قرار گرفته و دارای اهمیت ارتباطی و راهبردی است. جادههای شماره ۳۵ و ۳۷ که مناطق شمال و غرب ایران را به جنوب و استان خوزستان متصل میکنند از خرمآباد میگذرند. مسیرهای دسترسی به خرمآباد عبارتند از:
خرمآباد - کرمانشاه: به سمت شمال غرب به طول ۱۹۰ کیلومتر از مسیر نورآباد.
خرمآباد - اهواز: به سمت جنوب به طول ۳۳۰ کیلومتر از مسیر اندیمشک.
خرمآباد - اصفهان: به سمت شرق و به طول ۳۷۰ کیلومتر از مسیر الیگودرز.
خرمآباد - تهران: به سمت شمال شرق به طول ۴۹۹ کیلومتر از مسیر بروجرد.
خرمآباد هماکنون به راهآهن سراسری متصل نیست. پروژه اتصال این شهر به شبکه ریلی در سال ۱۳۹۰ و با اختصاص بودجهای ۱۳٬۰۰۰ میلیارد ریالی با هدف احداث یک خط آهن از شهر دورود به شهر خرمآباد، و اندیمشک آغاز شد. فاصله خرمآباد تا دورود از طریق مسیر ریلی ۱۱۴ کیلومتر و سرعت حرکت قطار در این مسیر ۱۰۰ کیلومتر در ساعت خواهد بود. مراحل احداث این خط آهن به شش قطعه تقسیم شده که تا پایان نیمه نخست سال ۱۳۹۳ در حوزه شهرستان خرمآباد ۳۵ درصد پیشرفت فیزیکی داشتهاست. با احداث این خط آهن شهر خرمآباد به شبکه راهآهن جنوب متصل میشود.
فرودگاه خرمآباد در جنوب این شهر واقع شدهاست. اولین هواپیما در سال ۱۳۰۴ در این فرودگاه به زمین نشست.[۱۹۴] پس از انقلاب ۱۳۵۷ هیچگاه پروازهای منظمی در این فرودگاه صورت نگرفته و در برخی مواقع این فرودگاه به صورت کامل تعطیل شدهاست.
ترمینال اتوبوس رانی شرق یا همان ترمینال برون استانی به عنوان بزرگترین و اصلیترین راه ارتباطی زمینی بین شهری در خرمآباد است. تعاونیها و شرکتهای مسافربری در این پایانه مشغول به فعالیت هستند و اتوبوسهایی که از شهرهای دیگر میآیند در آنجا مستقر میشوند. این پایانه دارای خط تاکسی رانی، انبار تعاونیها، بوفه، سرویس بهداشتی و نمازخانه هست و اتوبوسها از ابتدای سال ۹۷ در آن تردد دارند.
شهر خرمآباد در سال ۱۳۹۳ دارای ۲٬۳۲۰ تاکسی و ۱٬۷۵۰ تاکسی موقت بودهاست که از این تعداد ۵۰۰ تاکسی به دلیل فرسودگی نیاز به جایگزینی دارند. ناوگان تاکسیرانی خرمآباد با میانگین عمر ۷ سال یک ناوگان جوان است. تا پایان سال ۱۳۹۲، ۱۶ خط تاکسی در شهر خرمآباد فعال بودهاست که طبق اعلام سازمان تاکسیرانی خرمآباد این تعداد به ۴۰ خط افزایش خواهد یافت. از مشکلات تاکسیرانی در خرمآباد میتوان به پایین بودن نرخ کرایه تاکسی، فعالیت مسافربرهای شخصی و نبود محدودیت ترافیکی اشاره کرد.
شبکه افلاک که با نام شبکه استانی سیمای مرکز لرستان نیز شناخته میشود. شبکه تلویزیونی استانی متعلق به سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران است که ویژه مردم استان لرستان برنامه پخش میکند. تلویزیون از سال ۱۳۵۱ با نصب چند ایستگاه فرستنده تلویزیونی در خرمآباد بخشی از شهرستانهای لرستان تحت پوشش قرار گرفت. برنامههای این مرکز پیش از ایجاد شبکه استانی از سال ۱۳۶۷ با افتتاح تلویزیونی محلی استان فعالیت خود را بهطور منسجم در مر کز آغاز نمود.
رادیو لرستان در سال ۱۳۳۷ آغاز به کار کرد. در آن زمان نیروی ارتش و لشکر مستقر در خرمآباد به وسیله بیسیم، هفتهای یک روز به مدت شصت دقیقه برنامههای مختلفی پخش میکرد. در سال ۱۳۵۱ یک فرستنده یک کیلوواتی با پخش روزانه ۹ ساعت برنامه در خرمآباد آغاز به کار کرد که از این مدت ۸ ساعت به تقویت شبکه سراسری رادیو و یک ساعت نیز اختصاص به پخش خبر و ترانه داشت. در سال ۱۳۵۲ در یکمین سالگرد تأسیس رادیو مرکز لرستان ساعات کار این مرکز به ۱۰ ساعت رسید که از این ده ساعت دو ساعت تولید محلی و بقیه آن تقویت شبکه بودهاست.
پیشینه چاپ نشریات در خرمآباد به سال ۱۳۲۱ بازمیگردد. نخستین نشریه مستقل چاپ شده در خرمآباد پاداش نام داشت که در فروردین سال ۱۳۲۲ به چاپ رسید. پس از پاداش در خرداد همان سال نشریه اتحاد در این شهر منتشر شد. پیش از دو نشریه مستقل یادشده نشریه میهن پرستان در سال ۱۳۲۱ در خرمآباد به چاپ میرسید، این نشریه به حزب میهن پرستان وابسته بود. هماکنون روزنامه جامجم لرستان و هفتهنامه همشهری لرستان دو نشریه وابسته به روزنامههای جامجم و همشهری هستند که در خرمآباد به چاپ میرسند. از نشریات محلی چاپ شده در خرمآباد میتوان به هفتهنامههای بامداد، صدای ملت، فخر لرستان، افلاک لرستان، سیمره و دوهفتهنامه رسالت دانشجو اشاره کرد.
شهر خرمآباد دارای یک تیم فوتبال حرفهای به نام باشگاه فوتبال خیبر خرمآباد است که در لیگ آزادگان است. همچنین تیمهای فوتبال خیبر و داتیس نیز در لیگهای پایینتر فوتبال ایران حضور دارند.
اماکن ورزشی این شهر عبارتند از: ورزشگاه تختی، که یک ورزشگاه چندمنظورهاست و مجموعه ورزشی آرش میراسماعیلی، یک مجموعه ورزشی کوچک در شرق خرمآباد است. نخستین دوره مسابقات جهانی کشتی پهلوانی با حضور ۳۷ کشتیگیر از ۲۴ کشور در سبک کشتی پهلوانی در روزهای ۳۱ اکتبر و ۱ نوامبر ۲۰۱۳ در سالن چاغروند شهر خرمآباد برگزار شد. این دوره از رقابتها به نام غلامرضا تختی نامگذاری شده بود.
جاذبه های خرم آباد
قلعه فلکالافلاک: قطعا قلعه فلکالافلاک یکی از معروفترین آثار تاریخی در شهرستان خرم آباد است که روی تپهای کهن و در مرکز این شهر، قرار گرفته است. بنایی که احتمال میرود در دوران حکومت شاپور اول ساسانی و در قرن سوم میلادی، نخستین اقدامات ساخت آن، صورت گرفته است. این قلعه در مساحتی بالغ بر ۵۳۰۰ متر مربع با هشت برج، ۳۰۰ جانپناه و دو صحن با مصالحی همچون سنگ، آجر، خشت، ملات گچ و آهک ساخته شده است؛ اما آنچه که این قلعه را ارزشمند میسازد، قرارگیری آن روی صخرههایی سنگی است که میتوان با حضور در آن دره تاریخی خرم آباد را بهخوبی مشاهده کرد. نام فلکالافلاک را که بهمعنای سپهر سپهران است، در دوران قاجار بر این میراث ارزشمند ایران کهن نهادند و «دژ شاپورخواست»، «سابرخاست»، «دزبر» و «قلعه خرماباد»، نامهای دیگری است که در متون تاریخی به این قلعه نسبت داده شده است. امروزه این اثر به ثبت ملی رسیده است و پس از آن به موزه فلکالافلاک که متشکل از قسمتهایی همچون باستانشناسی، هنرهای سنتی و مردمشناسی است، تغییر یافته است.
مناره آجری: سازهای استوانهای شکل، بر سکویی سنگی بهشکل هندسی معکب مربع، در جنوب شهرستان خرم آباد، در محله قاضیآباد و داخل پارک شقایق قرار دارد که از آن به «مناره آجری» یاد میشود. کاربری این اثر کهن در گذشته میل راهنما و دیدهبانی برای هدایت و راهنمایی کاروانهای عبوری از شهر و نیز نگهبانی از خرم آباد، بوده است. برخی از کارشناسان تاریخ ساخت این میراث ایران کهن را مرتبط با دوران حکومت دیلمیان میدانند که هرچند در گذشته رفیعتر بوده است؛ امروزه ارتفاعی نزدیک به ۳۰ متر دارد. پس از طی ۹۹ پله میتوان به پشتبام مناره رسید و چشماندازی زیبا را مشاهده کرد. این اثر در فهرست آثار ملی ثبت شده است.
پل شاپوری (پل شکسته): در نزدیکی قلعه فلکالافلاک خرم آباد و در ضلع جنوبی این اثر تاریخی، یکی دیگر از میراث ارزشمند ایران کهن قرار دارد که به «پل شاپوری» و در گویش محلی به «طاقِ پیل اِشکِسّه» شهرت یافته است. قدمت این اثر به دوران ساسانیان بازمیگردد و شاهکاری از هنر معماری آن دوران است. پل شاپوری زمانی راه موصلاتی غرب لرستان با شرق، خوزستان و تیسفون که از آن به پایتخت ساسانی یاد میشود، بوده است. این پل که دارای پیشینهای نزدیک به ۱۰ قرن است، دارای طولی برابر با ۲۳۰ متر و بیش از ۱۹ طاق است که متاسفانه تنها پنج طاق آن برجای مانده است.
بقعه باباطاهر: یکی دیگر از جاهای دیدنی خرم آباد، بقعهای است کهن که اهالی خرم آباد معتقدند متعلق به باباطاهر، شاعر معروف دوبیتیهای لکی و لری است. این بقعه در مرکز این شهرستان و در ضلع غربی قلعه فلکالافلاک قرار دارد. طراح این اثر تاریخی، نقشه بنا را با معماری ساده و متشکل از گنبد خانهای و یک ورودی طرحریزی کرده است. ساختمان اصلی نیز بهشکل هندسی هشت ضلعی است و گنبد ارتفاعی بالغ بر ۶ متر تا سطح زمین دارد. مقبره شاعر معروف درون زیرزمین (سردابه) قرار گرفته است و روی آن را با ضریحی چوبی پوشانده بودند که در حال حاضر اثری از آن باقی نمانده است. در قسمت غربی ساختمان بقعه، اطاق کوچکی متصل است که به نظر میرسد، قدمت آن به دوران حکومت هخامنشی باز میگردد و بهعنوان اثر ملی به ثبت رسیده است. بیشتر مردم بقعه باباطاهر خرم آباد را با باباطاهر عریان همدان اشتباه میگیرند. در لرستان افرادی که اهل حق هستند، «بابا» لقب میگیرند و احتمالا این بقعه به یکی از این افراد تعلق دارد. قدمت ساختمان بقعه به دوران صفوی باز میگردد.
مسجد جامع خرم آباد: یکی دیگر از جاذبههای گردشگری در شهرستان خرم آباد، بنایی است تاریخی و مذهبی، متعلق به اواخر قرن ۱۰ هجری قمری که به مسجد جامع این شهر شهرت یافته است. این میراث ایرانی در سال ۹۷۰ هجری قمری و به فرمان شاه پرور سلطان، دختر اغوربیک که از اتابکان لرستان بود، احداث شد. بازسازیها و مرمتهای متعددی در ادوار مختلف روی این بنا صورت گرفته تا بهشکل امروزی، متشکل از ایوانی در بخش شرقی، طاقها، گنبد و شبستان ستوندار درآمده است. سه سنگنبشته در این مسجد وجود دارد که دربرگیرنده دستورات دوران حکومت صفویان است.
سنگنبشته خرم آباد (برد نوشته): میراثی باقیمانده از دوران حکومت سلطان محمود بن محمد بن ملکشاه سلجوقی و متعلق به قرن ششم هجری قمری در شرق شهرستان خرم آباد و در خیابان شریعتی این شهرستان قرار دارد که به سنگنبشته یا در گویش محلی به برد نوشته شهرت یافته است. متنی در چهار صفحه به خط کوفی و زبان فارسی، در چهار سمت این اثر مشاهده میشود که با بسمالله شروع شده است و به نظر میرسد حکم امیر «ابوسعید برسق» است. موقعیت امروزی این سنگنبشته در مجاورت راه ترانزیت تهران به خوزستان است.
گرداب سنگی (گرداوبردینه): اثری باقیمانده از دوران حکومت ساسانیان و از ارزشمندترین جاذبههای گردشگری تاریخی استان لرستان در شهرستان خرم آباد قرار دارد که به گرداب سنگی و در گویش محلی به گرداوبردینه شهرت یافته است. این میراث کهن در بخش مرکزی خرم آباد و در بافت قدیمی، درون میدان تختی قرار دارد. گرداب سنگی با استفاده از سنگ و ساروج، بهشکل مدور با دیوارهای بزرگ از جنس سنگ ساخته شده است. از ویژگیهای این سازه سنگی، حضور چشمهای فصلی در داخل آن است که گرداب، گرداگرد آن قرار دارد. به نظر میرسد این سازه تاریخی برای سیراب کردن زمینها و استفاده از آسیابهای آبی ساخته شده است. با شروع فصل زمستان و بالا آمدن آب چشمه، منظرهای بسیار زیبا ایجاد میشود.
حمام گپ خرم آباد: بنایی متعلق به دوران حکومت صفویان، با مساحتی نزدیک به ۸۰۰ متر مربع، با تزیینات زیبا و ساده گچبری در رسمیبندیهای زیر گنبد، در مجاورت میدان گپ شهرستان خرم آباد و در مرکز این شهرستان قرار دارد که به حمام گپ شهرت یافته است. گفته میشود در ادوار گذشته، آب مورد نیاز حمام، توسط چاهی به نام «گور» یا «گاورو» که در بخش تون حمام قرار دارد، تامین میشد. به نظر میرسد این حمام به حسین خان ساکی تعلق داشته و ساخت آن همزمان با احداث پل گپ خرم آباد بوده است.
آسیاب گبری: در بخش جنوبی خرم آباد، در محلهای به نام حسینآباد یکی دیگر از آثار تاریخی و جاذبههای گردشگری غرب کشور قرار دارد که از آن به آسیاب گبری یاد میشود. باستانشناسان این بنای کهن را متعلق به شهر شاپورخواست در دوران حکومت ساسانیان میدانند و معتقدند که تا زمان حکومت قاجاریان مورد استفاده قرار می گرفت. معمار این سازه، آن را با پلانی مستطیل و بهشکل هندسی مکعب با اضلاعی به طول ۲۶ متر، ارتفاعی بالغ بر ۵ متر و ۱۱ سانتیمتر و عرضی برابر با ۶ متر طراحی و ساخته است. آسیاب گبری بهعنوان اثر ملی کشور ثبت شده است.
دریاچه کیو: دریاچه کیو که به نگین فیروزهای خرم آباد شهرت یافته است، یکی از جاهای دیدنی لرستان است که درشمال غرب آن قرار دارد و امروزه میزبان جمع زیادی از مسافران و گردشگران سراسر کشور است. جاذبهای دوستداشتنی با مساحتی بالغ بر هفت هکتار و عمقی بین سه تا هفت متر که به زیستگاه جانوران آبزی و پرندگان مهاجر و بومی تبدیل شده است. وجه تسمیه این دریاچه به کیو، بهدلیل رنگ آبی و نیلی آب آن است که در گویش محلی مردم خرم آباد «گیو» بهمعنای رنگ کبود و آبی است. تسهیلات مناسب در اطراف دریاچه مانند امکانات تفریحی و شهربازی در کنار چشمانداز زیبا، این مکان را به یکی از تفرجگاههای خرم آباد تبدیل کرده است.
مجموعه توریستی مخملکوه: مجموعه توریستی مخملکوه یکی از مکانهای مناسب برای تفریح و گردش در فصول مختلف سال بهویژه در فصلهای بهار و زمستان است. این مجموعه در شمال شرق خرم آباد قرار دارد. در واقع مخملکوه از رشتهکوههای استان لرستان است که در بخش شمالی آن، در تنگهای به نام «شبیخون» تفرجگاه و پارکی جنگلی را برای گردشگران ایجاد کردهاند. این منطقه دارای مناظر و چشماندازهای بسیار زیبا و حیرتانگیز و محلی مناسب برای علاقهمندان به کوهپیمایی است. همچنین آبشار مخملکوه که در دره مخملکوه قرار گرفته است، بر محبوبیت و زیبایی این منطقه میافزاید.
بام خرم آباد: خرم آباد شبهای پرستاره و دیدنی دارد و زیبایی آسمان شب این شهر جذاب در بام لرستان تماشاییتر میشود. از بام لرستان کل شهر خرم آباد زیر پاهای شما است و میتوانید ساعتها به تماشای زیباییهای آن بنشینید. همچنین رصدخانه کاسین نیز در این منطقه قرار گرفته و میتوانید از آنجا بهوسیله تلسکوپ آسمان شبهای پرستاره لرستان را نظاره کنید.
آبشار نوژیان: آبشار نوژیان از مرتفعترین آبشارهای لرستان و یکی از زیباترین جاهای دیدنی خرم آباد است که بهدلیل رویش گیاهان دارویی در اطراف آن محبوب شده است. گردشگران بسیاری برای تماشای این آبشار زیبا و همچنین جمعآوری گیاهان دارویی به این آبشار میآیند. آبشار نوژیان در ۴۰ کیلومتری جاده کمربندی خرم آباد قرار گرفته است. پس از بازدید از آبشار نوژیان میتوانید به آبشار وارک که پر از درختان گلابی، زالزالک و بلوط است و در نزدیکی آبشار نوژیان قرار دارد، بروید.
آبشار گریت: آبشار گریت در یکی از خوش آب و هواترین و سرسبزترین نقاط خرم آباد در میان انبوهی از درختان بلوط، زالزالک و مو با ارتفاع ۱۵ متر قرار گرفته است و از جمله جاذبههای طبیعی و گردشگری استان لرستان به شمار میرود. این آبشار در گویش محلی با نام تاف هفت چشمه نیز شناخته میشود.
جنگل و آبشار نای انگیز: جنگل نایانگیز و آبشار زیبای آن در غرب کشور شهرت فراوانی دارد. این جنگل در روستایی به نام نایانگیز از توابع بخش پاپی شهرستان خرمآباد در استان لرستان قرار گرفته است و از جاهای دیدنی خرم آباد به شمار میرود. پوشش گیاهی این جنگلهای زیبا را درختان بلوط تشکیل دادهاند. زیباترین صحنهای که میتوان در این بهشت دلانگیز و چشمنواز مشاهده کرد، در فصل بهار و ماه اردیبهشت نمایان میشود. جنگلهای نایانگیز یکی از زیباترین جنگلهای بلوط زاگرس را تشکیل میدهند. این جنگلهای زیبا که همچون بهشتی در دل زاگرس قرار گرفتهاند، تا چند سال اخیر بهصورت بکر و دستنخورده باقی مانده بودند. در سالهای اخیر با شناخته شدن بیشتر این منطقه زیبا که مثل تکهای از بهشت است، سیل گردشگران علاقهمند به جنگل و طبیعتدوستان به این مناطق سرازیر شد. جنگلهای نایانگیز هرآنچه را که طبیعتدوستان بخواهند، در دل خود نهفته دارند. بنابراین کمتر کسی است که به این مکانها سفر کرده باشد و تمایل دوباره و چندباره برای دیدن این جنگل رویایی نداشته باشد. آبشار، جنگل، کوه، هوای فوقالعاده پاک، سرسبزی جنگل در بهار، صدای دلنشین پرندگان، صدای آب آبشار، همه اینها جذابیتهایی است که این جنگل زیبا در خود جمع کردهاند. این جنگل مجموعهای از تمامی زیباییهای طبیعی را در خود جای داده است.
آبشار وارک: آبشار وارک یکی از مقاصد طبیعتگردی و جاهای دیدنی خرم آباد است که در غرب گردنه نوژیان، بخش پاپی در جنوب شرقی خرم آباد واقع شده است. که فاصله ۴۸ کیلومتری با خرم آباد دارد. این آبشار در نزدکی آبشار نوژیان قرار دارد. آبشار وارک از دو قسمت سرازیر می شود یک سرچشمه آن که یک صخره سنگی به طول ۱۵ متر سرازیر شده و بعد به صخره دوم میرسد و تشکیل یک آبشار دوم را می دهد.
.............................
