کرمانشاه (آوای فارسی:[kʰeɾmɒ:nʃɒ:h] ( شنیدن)) (به کردی: کرماشان؛ آوای کردی جنوبی: [kʰɨɾmä:ʃä:n]) نهمین شهر پرجمعیت، و یکی از کلانشهرهای ایران و مرکز استان کرمانشاه در ایران است، که دارای جمعیتی بالغ بر ۹۴۶٬۶۵۱ نفر در سرشماری سال ۱۳۹۵ و مساحت آن ۹۳٬۳۸۹٬۹۵۶ متر مربع است. شهر کرمانشاه بزرگترین شهر کردنشین ایران محسوب میگردد و مهمترین شهر در منطقهٔ مرکزی غرب ایران است.
کرمانشاه از شهرهای تاریخی و فرهنگی ایران به شمار میرود و پیدایش آن به سده چهارم میلادی بازمیگردد و از آن دوران تا حمله اعراب به ایران به عنوان دومین پایتخت ساسانیان مورد توجه حکومت بود. در دوران سلجوقیان در قرن یازدهم میلادی کرمانشاه به عنوان شهر ارشد کردستان انتخاب شد. در قرون وسطی شهر کرمانشاه یا قَرمَسین در حکم یکی از نواحی چهارگانه عراق عجم شناخته میشد. در آن زمان اغلب اوقات ایالت جبال را عراق عجم مینامیدهاند تا با عراق عرب اشتباه نشود که بهطور تقریبی نیز با ناحیه ماد باستانی مطابقت داشت. با گذشت یازده قرن از حملهٔ اعراب به ایران، این شهر در دوران قاجار دوباره شکل شهرنشینی خود را بازیافت و بهدلیل قرارگرفتن در چهارراه دو محور شمال به جنوب و خاور به باختر و نیز همسایگی با کشور عراق و واقعشدن بر سر راه شهرهای زیارتی کربلا و بغداد از اهمیت بسیاری برخوردار است. این شهر در جنبش مشروطه سهمی به سزا داشت و در جنگ جهانی اول و دوم به تصرف نیروهای بیگانه درآمد و پس از پایان جنگ تخلیه شد. همچنین این شهر در جنگ ایران و عراق، خسارتهای زیادی دید.
شهر کرمانشاه از شمال به کوه فرخشاد، از شمال باختری به طاقبُستان و از جنوب به سفید کوه ختم میشود و یکی از شاهراههای ارتباطی خاور و باختر و کهنترین راه گذر از ایران به میانرودان است. شهر کرمانشاه دارای آب و هوای معتدل کوهستانی است. در سده چهارم میلادی شهر کرمانشاه که در آن دوران روستای خوش آب و هوایی بود به عنوان دومین اقامتگاه پادشاهی ساسانیان برگزیده شد. در دوران ساسانیان باغهای بزرگی در این منطقه ساخته شده است و تا مدتها مکان خوشگذرانی پادشاهان ساسانی بودهاست.
کرمانشاه در دورههای مختلف دارای نامهای گوناگونی بوده که معمولاً با تغییر از حکومتی به حکومتی دیگر صورت میگرفتهاست، در قدیمیترین شکل خود اولین بار در دوران باستان و در زمان فرمانروایی کاسیها کرمانشاه را با نام الیپی میخوانند و در دوران هخامنشیان از کرمانشاه با نامهای کامبادن، کارمیسین، کارمیشین، کرمینشان و غیره یاد میشود. پس از اسلام، نام کرمانشاه در زبان عربی به قرماسین تغییر پیدا کرد، اما در دورههای بعدی از نامهای کرمانشاهان و کرمانشاه استفاده شد. نام کرمانشاه پس از پیروزی انقلاب ۵۷ به قهرمانشهر و چندی بعد به باختران تغییر پیدا کرد؛ ولی از آنجایی که این امر با اعتراضات گستردهٔ مردم کرمانشاه همراه شد، در نتیجه چندی بعد با تلاشهای اسماعیل ططری و با تصویب قانونی نام شهر به نام قدیمی خود تغییر یافت.
در افسانهها بنای شهر کرمانشاه را بدست طهمورث دیوبند پادشاه افسانهای پیشدادیان بیان کردهاند. در مورد نامگذاری کرمانشاه باورهای متفاوتی وجود دارد، عدهای نام کرمانشاه را به بهرام چهارم منسوب میدانند که در سدهٔ سوم تا چهارم میلادی پادشاه شهر کرمان بوده و پس از تأسیس کرمانشاه این شهر را با نام او میخوانند. نام این شهر در زبان مردم محلی کرماشان تلفظ میشود. محمد مکری، پژوهشگر و زبانشناس، نام کرمانشاه را تلفظی اشتباه اما مصطلح از کلمهٔ کرماشان میداند که از کرمانچ یا کرمانج به معنای رعیت گرفته شده و به باور وی شهر رعایا معنا میدهد. عبدالرحمان شرفکندی (هژار) نیز در فرهنگ واژگان کردی-فارسی خود با عنوان هنبانه بورینه، معنای واژهٔ کرمانج را روستایی کرد، و کرمانشاه را مخفف «کرمانج شار یا کرمانجان» دانستهاست.
کرمانشاه که در میانههای رشته کوه زاگرس قرار دارد به دلیل وضعیت آب و هوایی، کوهستانی بودن و وجود پناهگاه و غارهای طبیعی همواره مورد توجه انسانهای عصر سنگ بودهاست. کرمانشاه از لحاظ بقایای سکونتهای پیش از تاریخ، یکی از مناطق بسیار غنی و مهم در ایران و غرب آسیا است. قدیمیترین آثار سکونت بشر در کرمانشاه مربوط به دورهٔ دیرینهسنگی است که شامل چند تبر دستی سنگی است که در منطقهٔ گاکیه و غرب هرسین یافت شدهاست. این آثار دستکم حدود ۲۰۰ هزار سال قدمت دارند. آثار مهمی از دوران عصر سنگ در غارهای کرمانشاه کشف شدهاست که بیشترشان مربوط به دورههای میانسنگی و نوسنگی است.
مردم کرمانشاه در دوران باستان بسیاری از نخستینهای تاریخ را به نام خود ثبت کردهاند؛ نخستین انسانهایی که در حدود ۹ هزار سال پیش با گرم شدن زمین غارنشینی را ترک کرده و به زندگی یکجانشینی روی آوردهاند ساکنان این بوم بودهاند که نخستین خشت خام را تولید و در ساخت خانه و صنعت از آن استفاده کردهاند.[۵۲] و نخستین روستای خاورمیانه در دروان نوسنگی از ۹۸۰۰ ق. م تا ۷۴۰۰ ق. م در این مکان شکل گرفتهاست. کرمانشاهیان در دروان باستان با اختراع سفال نخستین انسانهایی بودند که به فعالیتهای صنعتی رو آوردند و آثار زیادی از دوران پیش از تاریخ در کرمانشاه یافت شدهاست.
تاریخدانان قدمت تاریخی کرمانشاه را بین ۸ تا ۱۲ هزار سال برآورد کردهاند و برخلاف سایر نقاط ایران که به صورت مقطعی مورد سکونت قرار میگرفتهاند، این مکان همواره مورد سکونت انسان در دورههای مختلف قرار گرفتهاست. این شهر به لحاظ تاریخی از دوران باستان به عنوان دروازهٔ ورودی آسیا به جلگهء معروف میانرودان بودهاست. دلیل این ادعا همانطور که در متون تاریخی نیز آمدهاست، وجود بزرگترین راه ارتباطی میان فلات ایران، چین و هندوستان با ساکنان میانرودان است که به این راه اصطلاحاً شاهی نیز گفته میشود.
در هزاره چهارم پیش از میلاد استان کرمانشاه یکی از مراکز مهم تجاری و بازرگانی بوده و بازرگانان آن با بازرگانان شوشی و میانرودانی به داد و ستد و مبادله کالا مبادرت میورزیدند. حضور بازارهایی در گودین کنگاور و چغاگاوانه اسلامآباد از آن دوره شاهدی بر این مدعا است. به استناد کتیبههای بابلی و آشوری، ساکنان زاگرس اقوام لولوبی و گوتی بودند. این مردمان به منظور حفاظت از این خطه مرتب با بینالنهرینیها در جنگ و ستیز بودهاند که در این امر به پیروزیهای چشمگیری نیز نایل شدهاند و از آن پس درههای زاگرس قرنها مرکز تمدن و حکومتهای ایرانی و میانرودانی بودهاست. حضور نقش برجستههای این اقوام در یکی از قدیمیترین نقش برجستههای خاورمیانه محسوب میشود بیانگر این موضوع است. در دوران اشکانیان سرزمین کرمانشاه به دو ایالت کادینا (کرند) و کامبادنه (کرمانشاه) تقسیم میشدهاست. در دورانهایی کارینا (کرند) و کامبادنه (کرمانشاهان) ساتراپیهای چهارم و پنجم نواحی سفلای دولت مقدونی را تشکیل میدادند در دوران ساسانیان یکی از شهرهای مهم این دوره به حساب میآمده که بناهای زیادی در دروان خسروپرویز در آن ساخته شد و همچنین نشستگاه وی نیز بودهاست. گویند که در زمان خسرو بنای بلندی به ارتفاع ۴۵ متر به شکل مربع در آن ساخته بودند و سنگها را با سیخهای آهن چنان به هم وصل کرده بودند که میان سنگها دیده نمیشد و گمان میرفت که عمارت یکپارچه از سنگ ساخته شدهاست؛ که از آن برای پذیرایی از پادشاهان سایر کشورها استفاده میشد.[۴۵] کرمانشاه پایتخت بهاری خسرو پرویز بوده و وی همه ساله در فصل بهار به کرمانشاه میآمد.
همچنین در تاریخ آمدهاست هنگامی که محمد، خسروپرویز را به اسلام دعوت کرد، خسرو در کنار رود قرهسو نشسته بود و با خواندن نامه به خروش آمد و نامه را پاره کرد و به داخل رود قرهسو ریخت.
در سال ۶۴۰ م در پی حمله اعراب به ایران «سعد جریر» به شهر دینور تاخت و از فتح آن ناکام ماند و سپس راهی کرمانشاه شد و بدون نبرد این شهر بدست اعراب افتاد با این وجود اعراب شهر کرمانشاه را به کلی ویران کردند؛ و از جمعیت آن کاسته شد و در پی آن ساکنان این شهر به شهر دینور مهاجرت کردند. و پس از آن از اوایل قرن دوم هجری قمری مردم کرمانشاه شهر را در حاشیه رود قرهسو احداث کردند و در دوران عباسیان به دلیل موقعیت استراتژیک خود یکی از چهار شهر مهم عراق عجم به حساب میآمدهاست. در دوره سلجوقیان، کرمانشاه به عنوان شهر ارشد ولایت کردستان بودهاست. کرمانشاه در سال ۱۲۲۰ م پس از حمله مغول به ایران بار دیگر ویران شد و آسیبهای بسیاری دید. سپاه هلاکو خان که برای فتح بغداد میرفت کرمانشاه را نیز ویرانه کرد. در قرن هشتم سپاه امیر تیمور به کرمانشاه یورش آورد. در توصیف شرایط آن زمان حمدالله مستوفی در کتاب نزهةالقلوب (نوشتهشده به سال ۷۴۰ قمری برابر با ۱۳۳۹ میلادی)، شهر کرمانشاه را در شمار شهرهای کردستان آورده و نوشتهاست: کرمانشاه، آن را در کتب قرماسین نوشتهاند، از اقلیم چهارم است … شهری وسط بودهاست، اکنون دیهی است و صفه شبدیز در آن حدود است و خسروپرویز ساخته و در صحرای آن باغ انداخته دو فرسنگ در دو فرسنگ، و ...
با تشکیل حکومت صفویان، کرمانشاه همچون دیگر شهرهای ایران تحت تسلط این حکومت درآمد. در سالهای آغازین حکومت صفوی به دلیل جنگ و ستیز این حکومت با عثمانی، کرمانشاه گاه تحت تسلط صفویه و گاه تحت تسلط عثمانی بود. از عصر شاه صفی به بعد، با ورود خاندان زنگنه به وادی قدرت که تیولداران کرمانشاه بودند و بنای شهر کرمانشاه در این دوره در میان پل کهنه و قلعه کهنه امروز قرار داشتهاست. با پایان یافتن جنگهای میان ایران و عثمانی با انعقاد عهدنامه ذهاب در سال ۱۰۱۸ سبب شد تا کرمانشاه از عصر شاه صفی تا پایان دوره صفویه دورانی از آرامش همراه با ترقی اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی طی کند. در زمان حکومت شاه اسماعیل صفوی، کرمانشاه به اشغال سپاهیان سلطان مراد آق قویونلو درآمد اما شاه اسماعیل با دوازده هزار قزلباش به جنگ وی رفت و موفق به بازپسگیری کرمانشاه شد.
در سال ۱۱۴۳ هـ.ق. سپاهیان نادرشاه، سپاهیان عثمانی را شکست دادند و همدان، کرمانشاهان و آذربایجان را از وجود آنان پاک کردند. در عصر افشاریه به دلیل وجود توپخانهٔ نادری در کرمانشاه این شهر اهمیت نظامی پیدا کرد و به جبههٔ جنگ نادر شاه با عثمانی تبدیل شد. بعد از مرگ نادر شاه این شهر به دلیل وجود توپخانهٔ نادری در کانون توجه قدرت طلبان قرار داشت و درگیریهایی میان سرداران مختلف بر سر دستیابی به این شهر صورت گرفت که در نهایت کریم خان بر آن مسلط شد. در عصر زندیه کرمانشاه با وجود حکمران مقتدر خود اللهقلیخان زنگنه اگر چه دورانی کوتاه توأم با آرامش را از سر گذراند، اما با مطرح شدن اللهقلیخان به عنوان یکی از مدعیان قدرت و تلاش وی برای دستیابی به تاج و تخت سلطنت بعد از مرگ کریم خان، بار دیگر این شهر به میدان جنگ و ستیز مبدل گشت.
در سال ۱۷۵۳ میلادی شهر کرمانشاه که در آن زمان در درهٔ رود قرهسو واقع شدهبود، با حملهٔ نیروهای زندیه بهطور کامل تخریب شده و جمعیت آن نیز بهطور کامل تخلیه شد. ابعاد این تخریب تا اندازهای بود که تا نزدیک به ۱۰ سال شهری به نام کرمانشاه وجود نداشت و منطقهٔ کرمانشاه نیز بدون حاکمنشین و حاکم بود. از سال ۱۷۶۲ میلادی با منصوب شدن اللهقلیخان زنگنه به حکومت کرمانشاه از سوی کریمخان زند، به عنوان نخستین حاکم منطقهٔ کرمانشاه پس از دورهٔ ۱۰ ساله، ساخت دوبارهٔ شهر آغاز شد و کرمانشاه این بار در درهٔ رودخانه آبشوران در جنوب غربی مکان سابق احیا گردید. شهر جدید از به هم پیوستن چهار روستای فیضآباد، هوریآباد، برزهدماغ و چنانی شکل گرفت که به محلههای شهر جدید تبدیل شدند.
کرمانشاه از جمله مناطقی بود که در ابتدای سلطنت آقا محمدخان قاجار به تصرف وی درآمد. در قرن نوزدهم بر اهمیت تجاری و استراتژیک کرمانشاه افزوده شد و کرمانشاه مرکز کردستان ایران شد. هنری بایندر سیاح فرانسوی که در اواخر قرن نوزدهم از کرمانشاه دیدن کردهاست، در سفرنامهٔ خود با عنوان «در کردستان، در بینالنهرین و پرشیا» که در سال ۱۸۸۷ به چاپ رسیدهاست مینویسد:.... کرمانشاه با شهر سنه که در شمال آن واقع شده، عنوان حاکمنشین کردستان ایران را دارند.
سر جان ملکم اهمیت کرمانشاه را به عنوان بازاری برای تجارت بین ترکیه و ایران ذکر کردهاست. سر جان مکدانلد کینر بیان میکند که در ۱۸۰۱ شهر در حال شکوفایی بود و حدود ۱۲۰۰۰ خانه داشت که جمعیتی بالغ بر حدود ۶۰۰۰۰ نفر را سکنی میداد. دوران بعدی رشد و توجه به کرمانشاه در دوران قاجاریه بود که مورد توجه دوباره حکومت از لحاظ سیاسی و اجتماعی بود. در سال ۱۱۸۴ با منصوب شدن محمد علی میرزا دولتشاه به حکومت کرمانشاهان طرحهای شهری را در کرمانشاه به اجرا درمیآورد و شکل کنونی شهر کرمانشاه را بنا میکند. پس از در گذشت محمدعلی میرزا دولتشاه فرزندش محمدحسین میرزا حشمتالدوله در سال ۱۲۳۷ هـ. ق به حکومت غرب و عراق عرب و عراق عجم از جمله کرمانشاهان منصوب شد.
به نوشته دانشنامه ایرانیکا کرمانشاه بهطور فعال در انقلاب مشروطه درگیر بود. به نوشته دائرةالمعارف الاسلامیه نقش اندکی در انقلاب مشروطه داشت. در سال ۱۹۱۱، سالار الدوله به نام محمد علی شاه، شاه سابق، وارد کرمانشاه شد. یک سال بعد، او با نیرویی متشکل از کلهرها، سنجابیها و دیگر عشایر کرد به سوی تهران پیشروی کرد. او در نزدیکی همدان شکست خورد و سربازان دولتی کرمانشاه را بازپس گرفتند. عملیات تا پاییز ادامه یافت و در این حین کرمانشاه چند بار دست به دست شد.
کرمانشاه در جنگ جهانی اول برای مدتی محل تشکیل دولت موقت مهاجرین مشروطه خواه بود. این دولت که با مهاجرت نمایندگان مجلس شورای ملی به کرمانشاه به ریاست نظام السلطنه مافی تشکیل شده بود، مناطق غربی ایران را زیر نفوذ خود داشت و توانست ۹ ماه پایدار بماند. با ورود نیروهای روسیهٔ تزاری در ۲۵ فوریه ۱۹۱۶ اعضای این دولت به قصر شیرین و از آنجا به عثمانی مهاجرت کردند. همچنین با وقوع انقلاب فوریه ۱۹۱۷ در روسیه، نیروهای روسیه تزاری از کرمانشاه خارج شدند و ارتش عثمانی توانست کرمانشاه را اشغال نماید.
کرمانشاه همچنین در جنگ جهانی دوم به تصرف نیروهای بریتانیا درآمد و تا پایان جنگ در اشغال ماند.
شهر کرمانشاه از شمال به کوه فرخشاد و کوه پراو، از شمال غربی به کوه طاق بستان و از جنوب به سفید کوه منتهی میشود که در قسمت مرکزی استان کرمانشاه با موقعیت ۴۷ درجه و ۴ دقیقهٔ شرقی و ۱۹ درجه و ۳۴ دقیقهٔ شمالی قرار دارد و دارای ۲۴۵۰۰ کیلومتر مربع گستردگی و ارتفاع ۱۲۰۰ متر از سطح دریا است. کرمانشاه یکی از شاهراههای ارتباطی شرق و غرب و قدیمیترین راه عبور زائران عتبات عالیات است که به همین سبب تأثیرات فرهنگی و معنوی برجا گذاردهاست. کرمانشاه در دروازه زاگرس قرار دارد. رشته کوه زاگرس که فلات ایران را از سرزمینهای همسایه جدا کردهاست در مسیر کرمانشاه، به دشتهای وسیع و کوههای عمدتاً مجزا و درههای وسیعی منتهی میشود که از قدیم برای رسیدن به میانرودان مورد استفاده قرار گرفتهاست.
فاصلهٔ زمینی شهر کرمانشاه در شرایط مطلوب تا بغداد، ۳۹۰ کیلومتر، تا تهران، ۵۹۰ کیلومتر از اتوبان ساوه و ۵۱۰ کیلومتر از اتوبان قم، تا مرز خسروی (مرز ایران و عراق) در حدود ۲۰۰ کیلومتر و فاصلهٔ هوایی آن تا تهران ۴۱۳ کیلومتر است.
استانهای ایران در طبقهبندی جدید در سال ۱۳۹۳ توسط وزارت کشور جمهوری اسلامی ایران به پنج منطقه برحسب عوامل همجواری، جغرافیایی و ویژگیهای مشترک تقسیمبندی شدند؛ که هر یک از مناطق پنجگانه یک دبیرخانه دایمی دارد؛ که شامل شهرهای تهران، اصفهان، تبریز، کرمانشاه و مشهد میباشد؛ و هرکدام یک دفتر ستاد مرکزی در وزارت کشور دارند؛ که برای حل مشکلات مناطق بدون مراجعه به مرکز تشکیل شدهاند.
این تقسیمبندی جدای از تقسیمات استانی مصوب مجلس شورای اسلامی میباشد؛ و مربوط به موضوعات داخلی وزارت کشور میباشد. شهر کرمانشاه در این تقسیمبندی به عنوان دبیرخانه دائمی منطقه چهار شامل استانهای کرمانشاه، ایلام، لرستان، همدان، مرکزی و خوزستان میباشد.
شهر کرمانشاه دارای اقلیم معتدل کوهستانی است. در قرن چهارم میلادی شهر کرمانشاه که در آن دوران روستای خوش آب و هوایی بود به عنوان دومین اقامت گاه سلطنتی ساسانیان انتخاب شد. در دوران ساسانیان باغهای بزرگی در این منطقه ساخته شد و تا مدتها مکان تفریحی شاهان ساسانی بودهاست. در دوران اسلامی نیز بارها شهر کرمانشاه را شهری خوش آب و هوا توصیف کردهاند که در آن آبها جاری است و درختان و میوه جات فراوان دارد و کالاها در آن ارزانند. ابن فقیه در کتاب البلدان که در سال ۲۹۰ هجری نگاشتهاست در مورد کرمانشاه مینویسد:
او-قباد- از مداین تا رود بلخ در همه راه هیچ سرزمینی که هوایش از کرمانشاهان تا گردنه همدان-اسدآباد- خوشتر و آبش گواراتر و نسیمش لذت بخشتر باشد نیافت این بود که قرمسین را ساخت. بیشترین ساعات آفتابی کرمانشاه به ۲۹۹۹ ساعت میرسد، بیشترین ساعات آفتابی در ماههای تیر و مرداد و کمترین آن در ماههای دی و بهمن است. موقعیت اقلیمی و اکولوژیک استان کرمانشاه با توجه به میزان متوسط بارندگی و رطوبت نسبی سالیانه به نحوی است که دامنه کوهها و دشتهای آن عموماً پوشیده از جنگل و مرتع بوده و در پارهای از نقاط نیز زمینهای زارعی آبی و دیمی است. میانگین دمای سالانهٔ شهر کرمانشاه در حدود ۱۴سانتیگراد و میزان بارش سالانهٔ این شهر ۴۵۶٫۸ میلیمتر است.
کوههای عمدهٔ شهرستان عبارتند از بیستون، کوه فرخشاد در شمال، پرآو در شمال شرقی، کوه میوله در شمال غربی و سفیدکوه که در جنوب شرقی شهر کرمانشاه واقع شدهاند و غار پرآو که شهرت جهانی دارد یکی از بزرگترین غارهای دنیاست و در کوه پرآو واقع شدهاست. مهمترین آبهای کرمانشاه رودخانه قرهسو، رودخانهٔ آبشوران، رودخانهٔ چمبشیر، دریاچهٔ طاق بستان، سراب خضر الیاس و سراب نیلوفر میباشند.
مهمترین عامل آلودگی هوای کرمانشاه ناشی از گرد و غبار بیابانهای کشورهای عراق و عربستان است که باعث تعطیلی ادارات، مدارس و لغو پروازها به دلیل کاهش شدید دید در برخی روزها میگردد؛ میزان دید در برخی از روزها به ۱۰۰ تا ۲۰۰ متر کاهش مییابد؛ و این آلودگی در ۱۴ تیر ۱۳۸۸ به ۲۱ برابر حد مجاز رسید؛ عاملی که باعث بستری شدن دهها نفر در بیمارستانها به دلیل مشکلات تنفسی و قلبی بودهاست. همچنین این پدیده باعث آسیب شدید به جنگلهای بلوک، نابودی پوشش گیاهی و بیابانی شدن منطقه شدهاست.
با گسترش شهر کرمانشاه رودخانهٔ قرهسو که از میان شهر عبور میکند با مشکلات زیستمحیطی مواجهه شدهاست، مهمترین عامل در آلودگی این رودخانه ریختن فاضلابی است که رودخانه آبشوران همراه میآورد و پس از آن ریختن فاضلابهای کشاورزی است بهطوریکه این رودخانه امروز تبدیل به فاضلاب شدهاست. در سالهای پیشین این رودخانه بیش از ۱۵ نوع ماهی را در خود جای میداده بهطوریکه شغل برخی از بومیان منطقه از راه صید و فروش ماهی تأمین میشدهاست؛ که امروزه این زیستگاه به کلی تخریب شدهاست.
کرمانشاه نخستین شهر در ایران بود که دفن زباله در آن متوقف شده و نخستین طرح بازیافت پسماند در آن به اجرا درآمد. شرکت بازیافت مواد و تولید کود آلی کرمانشاه در سال ۱۳۸۰ تأسیس شد و از آن زمان مسئولیت جمعآوری و بازیافت زباله را در شهر کرمانشاه بر عهده دارد. بنا بر اعلام مدیرکل محیط زیست استان کرمانشاه در سال ۱۳۹۵، روزانه در شهر کرمانشاه ۶۰۰ تن زباله تولید میشود. همچنین سرانهٔ هر شهروند کرمانشاهی در طول روز بین ۶۸۰ تا ۸۰۰ گرم زباله است. در حال حاضر ۱۰۰ درصد پسماند تولیدی در شهر کرمانشاه بازیافت میشود که ۷۰ درصد آن به کود کمپوست تبدیل میشود. پسماندهای ویژهٔ بیمارستانی شهر کرمانشاه نیز پس از بیخطرسازی در محلی در نزدیکی سراب قنبر دفن میشود.
اگرچه روش تفکیک از مبداء از سال ۱۳۷۹ در کرمانشاه آغاز شده و کرمانشاه نخستین شهر ایران بوده که کارخانه بازیافت زباله کشور در آن راهاندازی شدهاست، اما شهرداری منطقهٔ ۶ از ۱۶ آبان ۱۳۹۸ به دلیل مسئلهٔ زبالهگردها در کرمانشاه، بار دیگر تصمیم به اجرای روش سنتی جمعآوری زباله گرفته و اعلام کرده که مخازن جمعآوری زباله را برمیچیند.
زبان اهالی کرمانشاه، کردی و فارسی کرمانشاهی است. عدهای از مردم کرمانشاه به زبان کردی، گویش کلهری سخن میگویند. علاوه بر کردی کلهری دیگر گویشهای کردی از جمله کردی کرمانشاهی ، سنجابی ، زنگنه ، سورانی و لکی هم گویشورانی در میان مردم دارد. در کنار زبان کردی، عدهای از مردم به لهجهٔ فارسی کرمانشاهی تکلم میکنند. لهجهٔ فارسی کرمانشاهی تنها خاص شهر کرمانشاهاست و از ۲۰۰ سال پیش در پی ورود مهاجرانی که برای زیارت عتبات و کسب و کار به کرمانشاه آمدند ایجاد شدهاست.
کرمانشاه یکی از مراکز موسیقی کردی و ایرانی است. چهرههای نامداری از این شهر و شهرهای نزدیک به آن در موسیقی ظهور کردهاند که نقش پررنگی در هنر موسیقی داشتهاند. علی اکبر مرادی نوازندهٔ برجستهٔ تنبور از شهر کرمانشاه به عنوان مرکز موسیقی کردی یاد میکند و ریشهٔ بسیاری از گوشههای موسیقی ایرانی را در موسیقی کرمانشاه میداند. حسین علیزاده دیگر استاد موسیقی ایرانی نیز از کرمانشاه با نام «پدر موسیقی ایرانی» یاد میکند. بهمن کاظمی پژوهشگر موسیقی، موسیقی رایج در شهر کرمانشاه را به سه دستهٔ موسیقی باستانی، موسیقی روستایی و موسیقی شهری تقسیمبندی میکند. از سازهای رایج در موسیقی کردی در کرمانشاه میتوان به تنبور، دف، شمشال و کمانچه اشاره کرد. پیش از انقلاب ۵۷، کرمانشاه مرکز رادیو کردی بود و این رادیو مخاطبان بسیاری در میان کردهای هر چهار کشور به دست آورده بود.
در کرمانشاه همواره بزرگان زیادی در ادبیات، هنر، تاریخ و سیاست برخاستهاند بزرگانی همچون، میرزا محمدرضا کلهر از نستعلیقنویسان مهم تاریخ ایران، علیاشرف درویشیان از نویسندگان سرشناس ایران، شامی کرمانشاهی شاعر کرد زبان، ابوالقاسم لاهوتی شاعر و فعال سیاسی انقلابی، کیهان کلهر نوازندهٔ بلندآوازهٔ کمانچه، شهرام ناظری خوانندهٔ معروف و شناخته شده، رشید یاسمی نویسنده، مورخ، مترجم و شاعر معاصر ایرانی، پوران درخشنده کارگردان سرشناس، علیمحمد افغانی نویسنده نخستین رمان واقعی به زبان فارسی، مجتبی شمسیپور شیمیدان، ابوحنیفه احمدابن داود دینوری گیاهشناس، ستارهشناس، ریاضیدان و مورخ قرن نهم میلادی، یارمحمدخان کرمانشاهی از مبارزان انقلابی جنبش مشروطه و … را میتوان نام برد.
پس از انقلاب مشروطه وسایل تحصیل در کرمانشاه منحصر به چند مکتبخانه بود و در این میان کسانی که با کتاب و نشریه آشنا بودند به فکر تأسیس مدرسه و روزنامههای دستنویس و خطی افتادند، در میان سالهای ۱۲۸۴ تا ۱۲۸۷ با تلاش میر عبدالباقی نخستین چاپخانه سنگی کرمانشاه افتتاح شد و پس از آن میرزا احمد خان معتضدالدوله وزیری چاپخانهٔ شرافت احمدی را تأسیس کرد و در تاریخ ۱۸ مرداد ۱۳۰۲ با ورود نخستین چاپخانهٔ مجهز از آلمان، شرکت سعادت تشکیل شد و پس از فوت برادران سعادت شرکت منحل شد و بعدها در سال ۱۳۲۸ علاوه بر چاپخانهٔ سعادت، روزنامهٔ آن نیز منتشر میشد و در این چاپخانه بود که روزنامههای فصاحت و کوکب غرب انتشار یافتند. نخستین روزنامه رسمی در شهر کرمانشاه، روزنامه بیستون بود که در سال ۱۳۲۵ هجری قمری (۱۹۰۷ میلادی و ۱۲۸۶ هجری خورشیدی) به صاحب امتیازی ابوالقاسم لاهوتی در این شهر منتشر شد.
بر مبنای پژوهشی که توسط امیر رستگار خالد استاد دانشگاه شاهد تهران و میثم محمدی انجام شده و نتایج آن در شمارهٔ ۵۸ (تابستان ۱۳۹۴) مجلهٔ علمی-پژوهشی جامعهشناسی کاربردی چاپ اصفهان منتشر شدهاست، مردم شهر کرمانشاه پس از شهرهای رشت، تهران و اهواز کمترین گرایش را به دین دارند. همچنین بر مبنای این آمار، شهر کرمانشاه در باور به سکولاریسم پس از شهرهای شیراز، اهواز، تهران، رشت، سنندج، همدان، ارومیه سکولارترین شهر ایران بهشمار میرود.
آمار دقیقی از میزان گرایش مردم کرمانشاه به دین و نیز درصد پیروان دینهای گوناگون در این شهر وجود ندارد. اما بهطور کلی بیشتر مردم شهر پیرو یکی از سه مذهب تشیع، تسنن و اهل حق (یارسان) هستند. همچنین گروههای کوچکتری از اقلیتهای دینی وجود دارند که در مجموع ۰/۱۷ درصد از کل جمعیت را تشکیل میدهند که مهمترین آنها زرتشتیان با ۰/۱۲ درصد، مسیحیان ۰/۰۲ درصد و کلیمیان ۰/۰۳ درصد از کل جمعیت هستند.
بخش زیادی از کردهای کرمانشاه تا اواخر سدهٔ نوزدهم میلادی پیروی دین یارسان بودند. هنری بایندر سیاح فرانسوی که در اواخر قرن نوزدهم از استان کرمانشاه دیدن کردهاست، در سفرنامهٔ خود با عنوان «در کردستان، در بینالنهرین و پرشیا» که در سال ۱۸۸۷ به چاپ رسیدهاست دین غالب مردم را یارسان میداند. او در بازدید از شهر قصر شیرین مینویسد: .... بیشتر کُردان ایران از فرقهٔ علیاللهی هستند. اگر آنها را در انجام کارهایشان آزاد گذارند، آنها هم در کار دیگران مداخله نمیکنند. حس احترام به عقیدهٔ مذهبی دیگران در نزد ایشان بسیار زیاد است.
او همچنین در بازدید از «شهر کرمانشاه» مینویسد: .... کُردان ایالت کرمانشاه مردمی آرام و خوشبرخوردند. آنها به فرقهٔ علیاللهی تعلق دارند که باگذشتترین فرقههای مذهبی هستند. در بعضی از دهکدهها پیروان این فرقه با مسیحیان که گذشت آنها کمتر است آمیزش دارند.
محلهٔ قدیمی یهودیان کرمانشاه، در محلهٔ فیضآباد و در نزدیکی یکی از پنج دروازهٔ ورودی به شهر قرار داشته که در میان کرمانشاهیان به دروازهٔ یهودیها معروف بودهاست. شمار یهودیان کرمانشاه در دوران مشروطیت در حدود ۳۰۰۰ نفر برآورد شده که تا زمان احداث مدرسهٔ آلیانس کرمانشاه یعنی ۱۹۰۴ م چندان سر و سامانی نداشتند. یهودیان کرمانشاه در دوران پهلوی و با بهبود نسبی وضع اجتماعی از محلههای قدیمی خود مهاجرت و در نقاط مختلف شهر پراکنده میشوند. این شهر، تا پیش از انقلاب اسلامی یکی از انجمنهای پرجمعیت یهودیان ایران بود. همچنین انجمن کلیمیان، جمعیت یهودیان این شهر را پس از انقلاب اسلامی ایران در حدود ۱۵۰۰ نفر و در سال ۱۳۸۹ در حدود ۲۵۰ نفر برآورد کرده است و یهودیان از ۴ کنیسایی که در سالهای پیشین فعال بودند تنها در کنیسای اتحاد کرمانشاه، مراسم دینی خود را برگزار میکنند.
کرمانشاه نهمین شهر پرجمعیت ایران است که براساس آمار درگاه ملی آمار ایران در سال ۱۳۸۵ تعداد ۳۴۶٬۸۶۴ زن و ۳۵۷٬۸۴۵ مرد شهرنشین و مجموع ۷۰۴۷۰۹ نفر شهرنشین در کرمانشاه زندگی میکردهاند؛ و با اضافه کردن روستاییان، کرمانشاه دارای جمعیت ۷۸۴٬۶۰۲ نفر بودهاست. همچنین جمعیت شهر در سال ۱۳۸۸ براساس آماری که گزتیر انتشار داده ۸۱۵٬۰۱۴ نفر برآورد شدهاست.
سر جان مکدانلد کینر در ۱۸۰۱ تعداد خانههای شهر کرمانشاه را حدود ۱۲۰۰۰ باب و جمعیت آن را بیش از ۶۰۰۰۰ نفر ذکر کردهاست. با این حال سیلوستر دوساسی، خاورشناس فرانسوی که در سال ۱۸۰۷ م از کرمانشاه دیدن کرده در کتابی شمار مردمان این شهر را در حدود ۱۶ تا ۱۸ هزارنفر برآورد کردهاست. کنراد مالتبرن نیز در کتابی که در سال ۱۸۲۴ م به چاپ رسانده شمار خانههای شهر را ۳۰۰۰ خانه عنوان کردهاست. همچنین چنانکه ویلم فلور نوشته، جمعیت شهر کرمانشاه در آغاز قرن بیستم بیش از ۶۰۰۰۰ نفر بودهاست.
مهمترین کارخانههای شهر کرمانشاه عبارتند از: کارخانههای قند، پالایشگاه کرمانشاه، پالایشگاه نفت آناهیتا، مجتمع پتروشیمی کرمانشاه، کارخانه سیمان غرب، کارخانه سیمان سامان، کارخانهٔ اسید سیتریک کرمانشاه (تنها کارخانهٔ اسید سیتریک خاورمیانه).
در تحلیلی که مرکز مطالعات ریسک دانشگاه کمبریج در دسامبر ۲۰۱۷ ارائه کرده و در آن ترکیب صدمات وارده به شهرهای جهان بر اثر دستهٔ جامعی از تهدیدهای مهم بررسی شدهاست، شهر کرمانشاه در کنار کلانشهرهای تهران، مشهد، اصفهان، کرج، تبریز، شیراز، اهواز و قم یکی از بیشترین ریسکهای درآمد اقتصادی را داشتهاست. در این تحلیل ۲۳ نوع تهدید در پنج طبقه، شامل (۱) بلایای طبیعی و اقلیمی مانند زلزله و توفان، (۲) مالی، تجاری و کسبوکار شامل سقوط بازار و تکانههای قیمتی، (۳) سیاسی، جنایی و امنیتی مانند بیثباتی سیاسی، درگیریها و تروریسم، (۴) فناوری و فضای مجازی، و (۵) سلامت و محیط زیست از قبیل بیماریهای واگیردار و قحطی بررسی شدهاست. عمدهترین عامل ریسک برای شهر کرمانشاه در این تحلیل مهاجرت و جابجایی جمعیت در نتیجهٔ جنگ و قرار گرفتن در معرض بمبباران و موشکباران ناشی از درگیری میان دو کشور بودهاست.
در سال ۱۳۰۱ وجود نفت خام به مقدار کافی در غرب ایران به اثبات رسید و از این زمان فعالیت استخراج و پالایش بااحداث شرکت پالایش نفت کرمانشاه که در آن زمان «پالایشگاه کرمانشاه» نام داشت شروع گردید. شرکت پالایش نفت کرمانشاه با توجه به آن که پس از گسترش شهر کرمانشاه در مرکز شهر قرار گرفت ولی یکی از واحدهای صنعتی سبز صنعت نفت با ۱۲۶ هزار متر مربع فضای سبز است.
ورزشهای کشتی، وزنهبرداری، پرورش اندام، فوتبال، کوهنوردی، سنگنوردی، بوکس و شمشیربازی از جمله ورزشهای پرطرفدار در کرمانشاه بهشمار میآیند. باشگاه فوتبال راهیان کرمانشاه که پیشتر شیرینفراز نامیده میشد، هماکنون در لیگ دسته اول فوتبال ایران بازی میکند. این تیم در دوره ۱۳۸۷–۱۳۸۶ در لیگ برتر فوتبال ایران حضور داشت. همچنین در زمینهٔ کشتی، شهر کرمانشاه در روزهای ۱۶ تا ۱۷ فوریهٔ ۲۰۱۷ میزبان مسابقات جام جهانی کشتی آزاد مردان بود که در سالن امام خمینی برگزار شد.
کرمانشاه در رشته کوهنوردی و سنگنوردی، به سبب وجود کوههای مناسب و دیوارههای طبیعی در اطراف شهر فعالیت زیادی دارد. همچنین دیواره بیستون به عنوان طولاترین دیواره سنگنوردی جهان در بیستون در نزدیکی شهر کرمانشاه قرار دارد. جشنواره سنگنوردی بیستون هر دو سال یک بار در ماه مهر با حضور سنگ نوردانی از سراسر جهان در دیواره بیستون برگزار میشود. مهمترین مجموعه ورزشی کرمانشاه مجموعه ورزشی آزادی کرمانشاه است که پیش از انقلاب بهمن ۱۳۵۷، استادیوم خسروپرویز نامیده میشد. به جز این ورزشگاه، ورزشگاه تختی کرمانشاه، استادیوم ۱۵ هزار نفری کرمانشاه و سالن امام خمینی از دیگر اماکن ورزشی شهر محسوب میشوند.
کرمانشاه به دلیل مواجهه با مشکل ترافیک به ویژه در سالهای پس از جنگ ایران و عراق ناچار از طراحی و ساخت شبکه بزرگراهی بودهاست. کمربندی غربی کرمانشاه که در دهه ۱۳۵۰ ساختهشدهبود با رشد شهر درون بافت شهری واقع شد. این کمربندی در طرح توسعه به باغراه (پارکوی) تبدیل شد و ساخت کمربندی غربی جدیدی آغاز شد. همچنین کمربندی شرقی کرمانشاه در سال ۱۳۷۹ به بهرهبرداری رسید. در حال حاضر شبکه بزرگراهی کرمانشاه چهار بزرگراه را در محورهای شمالی، جنوبی، شرقی و غربی این شهر شامل میشود. مهمترین آنها عبارتند از: بزرگراه امام خمینی یا کمربندی شرقی کرمانشاه، باغراه امام علی یا کمربندی غربی کرمانشاه ، بزرگراه خلیج فارس در جنوب کرمانشاه، بزرگراه صیاد شیرازی در شمال کرمانشاه.
در ۱۲ اردیبهشت سال ۱۳۸۶ خط ریلی کرمانشاه به طول ۱۴ کیلومتر در شورای عالی هماهنگی ترافیک به تصویب رسید و در ۱۵ تیر ماه ۱۳۸۷ سازمان قطار شهری کرمانشاه تأسیس شد. این خط قطار شهری شامل ۱۱ ایستگاه میشود و میدان فردوسی را به میدان طاق بستان متصل میکند که این پروژه در پنج سال به پایان میرسد. عملیات احداث خط قطار شهری کرمانشاه در سال ۱۳۸۸ به منوریل تغییر کاربری داد و مقرر شد در برخی از قطعات مسیر به صورت زیر زمینی و در برخی دیگر به صورت هوایی برای حمل مسافران استفاده شود. به این ترتیب هزینه اجرای این پروژه پنجاه درصد کاهش مییابد و عنوان شدهاست که به دلیل «تفکر مهندسی و اصلاح الگوی مصرف» قطار شهری کرمانشاه به منوریل تغییر یافتهاست. با توجه به گفتهٔ یکی از نمایندگان این شهر به نظر میرسد مشکل اجرایی نشدن منوریل کرمانشاه بیشتر ضعفی مدیریتی است تا فراهم نشدن بودجه.
شرکت اتوبوسرانی کرمانشاه در تاریخ ۱۷ شهریور ۱۳۴۴ تأسیس شد و فعالیت خود را با چند دستگاه اتوبوس و مینیبوس در مسیر میدان وزیری (نواب صفوی) تا میدان جلیلی آغاز کرد. هماکنون ناوگان اتوبوسرانی کرمانشاه و حومه از ۲۶۲ اتوبوس تشکیل شده که در پنج منطقه و ۵۰ خط کار میکنند.
دو پایانه مسافربری برونشهری در شهر کرمانشاه وجود دارد. پایانهٔ مسافربری شهید کاویانی برای انتقال مسافران بین شهری بوسیلهٔ مینی بوس، اتوبوس و خودروسواری مورد استفاده قرار میگیرد. دو شرکت ایران پیما و شرکت تعاونی مسافربری شماره ۷ در خیابان مدرس و شرکت تی بیتی در میدان مصدق دارای مراکز فروش بلیط هستند. پایانه مسافربری دیگر با نام پایانه مسافربری راه کربلا محل نقل و انتقال مسافران شهرستانهای غرب استان و نیز کشور عراق است.
فرودگاه کرمانشاه با نام فرودگاه بینالمللی اشرفی اصفهانی به عنوان استانداردترین و مهمترین فرودگاه غرب کشور مورد استفاده قرار میگیرد.
پروازهای خارجی:دبی، دمشق، جده، سلیمانیه و استانبول.
پروازهای داخلی: تهران، مشهد، کیش، بندرعباس، کرمان، شیراز، عسلویه، ساری.
در سال ۱۳۵۵ مطالعات برای احداث راهآهن کرمانشاه انجام شد و انجام این عملیات با شروع جنگ ایران و عراق اجرایی نشد و پس از آن نیز این پروژه تا مجلس ششم به فراموشی سپرده شد، پروژهٔ راهآهن کرمانشاه در سه فاز انجام میشود. فاز اول اراک-ملایر، فاز دوم ملایر-کنگاور و فاز سوم کنگاور-کرمانشاه. عملیات ساخت این پروژه در سال ۱۳۸۰ آغاز شد و قرار بود در سال ۱۳۸۵ تکمیل شود، اما عملیات اجرایی دوباره راهآهن کرمانشاه در سال ۱۳۸۵ آغاز شد و عنوان شد که این پروژه در سال ۱۳۸۷ تکمیل میشود. این در حالی است که در سال ۱۳۸۸ فاز دوم پروژه هنوز آغاز نشده بود. یکی از دلایل عقب ماندن این طرح اختصاص دادن بودجه طرحهای ریلی کشور از جمله راهآهن کرمانشاه به طرح راهآهن بافق-مشهد بوده که با این کار پروژهٔ بافق-مشهد چهار سال زودتر از موعد مقرر تمام شد. ساخت این پروژه تا پایان سال ۱۳۹۰ به کرمانشاه و تا پایان سال ۱۳۹۲ به مرز خسروی و به راهآهن خانقین عراق متصل میشود. با این حال پایان این پروژه در زمان تعیین شده بعید به نظر میرسد.
وسعت عرصهٔ شهری کرمانشاه، برابر با ۹۵٫۹۷ کیلومتر مربع (نزدیک به ۱۰ هزار هکتار) است. ۸۰ درصد وسعت این شهر را زمینهای وقفی تشکیل میدهند. شهر کرمانشاه ۱٫۵ درصد از مساحت کل ایران را دارد و به ۸ منطقهٔ شهرداری تقسیم شدهاست. در کرمانشاه همچنین ۳۵۰ هکتار بافت فرسودهٔ شهری وجود دارد. نخستین طرح جامع شهر کرمانشاه در سال ۱۳۵۱ پیشنهاد شد. مرحلهٔ دوم طرح جامع کرمانشاه در جلسهٔ مورخهٔ ۵ اردیبهشت ۱۳۶۰ از تصویب شورای عالی شهرسازی و معماری ایران گذشت.
شورای عالی شهرسازی و معماری ایران، در جلسهٔ مورخهٔ ۶ دی ۱۳۷۸، به بررسی مغایرتهای اساسی طرح تفصیلی شهر کرمانشاه نسبت به طرح جامع مصوب پرداخته و تصویب نمود تا مساحت ۴۷ هکتار جنب شهرک ظفر در شمال شهر، ۲۱ هکتار در محدودهٔ جنوب شهرک گلها (شامل ۶ هکتار کمربند سبز دور شهر) و ۶۰ هکتار در غرب شهرک الهیه (شامل ۲۱/۵ هکتار کمربند سبز دور شهر) به مساحت شهر افزوده شده و در بخش جنوب غربی شهر، در ناحیهٔ میدان آزادگان، ۵۰ هکتار زمین از آموزش عالی به کاربری مسکونی و خدمات تغییر کاربری بیابد، با این شرط که ۱۰ هکتار از آن به خدمات عمومی (شامل تالار شهر، مرکز تیزهوشان و …) اختصاص بیابد.
طرح جامع شهر کرمانشاه برای افق ۱۳۹۱، (پیشبینی شده برای جمعیت ۱۱۴۷۳۰۰ نفر و مساحت ۹۵۶۸/۱ هکتار) در جلسهٔ مورخهٔ ۳ شهریور ۱۳۸۰ شورای شهرسازی استان کرمانشاه بررسی و در جلسهٔ مورخهٔ ۲۱ بهمن ۱۳۸۱ مورد تصویب قرار گرفت. بر اساس تغییرات به عمل آمده در این طرح و بر اساس تصمیم کمیتهٔ فنی شورای عالی، حفظ کاربریهای نظامی داخل شهر بلامانع دانسته شده و به فراهم شدن شرایط مناسب موکول شد. همچنین در این طرح پیشنهاد شد تا کرمانشاه به چند «پاره شهر» تقسیم شده و مشاور تهیهکنندهٔ طرح، راهکاری برای نظام مدیریت جدید برای هر یک از پاره شهرها و نیز برای کل شهر کرمانشاه ارائه نماید.
در جلسهٔ مورخهٔ ۱۶ آذر ۱۳۸۷، مسئلهٔ اصلاح حریم شهر کرمانشاه در شورای عالی برنامهریزی و توسعهٔ استان کرمانشاه بررسی و نقشهٔ طرح به تصویب رسید. این نقشهها در جلسهٔ مورخهٔ ۱۱ خرداد ۱۳۸۸ شورای عالی شهرسازی و معماری ایران بررسی و تصویب نهایی شد. در جلسهٔ مورخهٔ ۳ اسفند ۱۳۸۸، شورای عالی شهرسازی و معماری ایران مغایرت طرح تفصیلی با طرح جامع شهر کرمانشاه را بررسی کرده و الحاق ۱۳/۵ هکتار به محدودهٔ شهر جهت اختصاص به مسکن مهر را تصویب کرد.
کرمانشاه یکی از چهار شهر نخست در ایران به لحاظ حاد بودن معضل حاشیهنشینی است. جمعیت حاشیهنشینان در شهر کرمانشاه نزدیک به ۳۷۰ هزار نفر برآورد میشود. بلدیهٔ کرمانشاه در زمان قاجار در میان سالهای ۱۲۷۹ تا ۱۲۹۰ در محل دیوانخانه تشکیل میشود که وظیفهٔ آن رفت و روب کردن خیابانهای پر رفتوآمد و روشن کردن چراغهای پیهسوز خیابانها بودهاست که این وظایف تا زمان اولین شهردار، اسدالله خان فزونی به همین شکل اداره میشود که وی در زمان شهرداریاش به ایجاد خیابان شاهبختی از اجلالیه تا سهراه پهلوی (شریعتی)، سنگفرش خیابانهای شهر و نصب فانوسهای نفتی در معابر شهر اقدام میکند. کرمانشاه از زمان ساخت بلدیه در سال ۱۲۹۹ تاکنون ۷۴ شهردار داشتهاست. ساختمان شهرداری کرمانشاه در سال ۱۸۹۷ م توسط سفارت انگلیس جهت کنسولگری تأسیس شدهاست، که در سال ۱۳۳۷ توسط شهردار وقت سلطان محمد دولتشاهی، برای ساختمان شهرداری که قبلاً در میدان شهرداری سابق قرار داشتهاست، خریداری میشود. هماکنون شهر کرمانشاه از نظر تقسیمات منطقهای شهرداری به ۸ منطقهٔ شهرداری تقسیم شدهاست.
سران فضای سبز در کرمانشاه ۸٫۲۳ متر مربع به ازای هر نفر است و تعداد ۲۳۸ بوستان در شهر کرمانشاه وجود دارد که بیشترشان پارکهایی کوچک و محلهای هستند. پارکهای مهم شهر که عمدتاً در کنار محوطهٔ تاریخی طاق بستان قرار دارند عبارتند از پارک شرقی، پارک غربی، پارک کوهستان که در شمال شرقی شهر کرمانشاه قرار دارند. پارکهای دیگری نیز که در سایر نقاط شهر قرار دارند که بزرگترین آنها عبارتند از پارک شاهد، پارک شیرین، پارک معلم و پارک لاله. پارک شاهد محل برگزاری نمایشگاههای بزرگ شهر کرمانشاه نیز هست که در بلوار شهید بهشتی قرار دارد.
کرمانشاه در سال ۱۳۱۰ صاحب سینمایی بوده که توسط سید ابول نقاش با راهنمایی و کمک دوستش حبیبالله مراد در زمینهای تفریحی آن روزگار ساخته شده، با نام سینما فروهر - در مجموع کرمانشاه در طی تاریخ خود دارای ۱۴ سالن سینما بوده، البته نه بهطور همزمان، نام این سینماها عبارتند از سینما باربد، سینما هما کرمانشاه (قبل از سینما ایران در محل همین سینما بوده) سینما ایران، سینما دیانا، سینما مولن روژ ورکس، (که تابستانی بودهاند) سینما متروپل، سینما کریستال، سینما آتلانتیک، سینما شهر فرنگ، سینما شهر تماشا، سینما صحرا، سینما فرهنگ که پس از پیروزی انقلاب این سالنها متروکه شدند یا تغییر کاربری دادند.
هماکنون ۴۹ هزار دانشجو در ۹ مرکز دانشگاهی دولتی و خصوصی کرمانشاه در حال تحصیل هستند، دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه اولین دانشگاه در منطقهٔ غرب کشور بود که در سال ۱۳۴۷ مدرسه عالی پرستاری کرمانشاه با پذیرش دانشجو در مقطع کارشناسی ناپیوسته (در زیر مجموعه بهداری) و دانشکدهٔ پزشکی (زیر مجموعه دانشگاه رازی) در سال ۱۳۵۵ با پذیرش دانشجو در مقطع دکترای عمومی تأسیس، گردیدند. دانشگاه رازی پس از دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه، نخستین دانشگاه در منطقهٔ غرب ایران است که در سال ۱۳۵۱ خورشیدی تأسیس شدهاست.
اولین مدرسهٔ مدرن در شهر کرمانشاه، مدرسهٔ محتشمیه بود که در سال ۱۲۷۸ خورشیدی توسط حسینعلی خان مهندس گوران تأسیس شد. همچنین در سال ۱۲۸۸ قرائتخانهای به نام قرائتخانهٔ خلق در شهر ساخته شد که نخستین قرائتخانهٔ این شهر و نیز مدرسهٔ اکابر بود. مدرسهٔ آلیانس اسراییلیت کرمانشاه در سال ۱۲۸۳ خورشیدی از سوی اتحاد جهانی آلیانس تأسیس شد. نخستین مدرسهٔ دخترانه در کرمانشاه در سال ۱۳۰۱ خورشیدی به نام مدرسه دولتی دوشیزگان عضدیه تأسیس شد. همچنین نخستین مدرسهٔ غیردولتی در کرمانشاه در سال ۱۳۷۰ خورشیدی تأسیس شد.
نخستین کتابخانهٔ شخصی در کرمانشاه در ۱۲۹۵ با نام کتابخانه و قرائتخانهٔ نجابت تأسیس شد و کتابخانهٔ دولتشاه واقع در کاخ محمد علی میرزا دولتشاه فرزند ارشد فتحعلی شاه و حاکم وقت کرمانشاه که نسخی نایاب و نادر را در خود خود داشت از اولین کتابخانههای شخصی در این منطقه هستند و دیگر کتابخانههای شخصی که در کرمانشاه تأسیس شدند شامل کتابخانهٔ آل آقا در مسجد جامع کرمانشاه، کتابخانهٔ سردار کابلی، کتابخانهٔ فیض مهدوی با حدود ۸۰۰۰ جلد، کتابخانهٔ سید محمود کزازی (در حال حاضر در متعلق به جلال الدین کزازی است)، کتابخانهٔ مرتضی نجومی با ۷۰۰۰ جلد، کتابخانهٔ عبدالجلیل جلیلی که در سال ۱۳۴۷ تأسیس شد و شامل ۶۰۰۰ نسخه خطی و چاپی بود که در سال ۱۳۵۹ با کتابخانهٔ محمدحسین جلیلی تبدیل به یک کتابخانه شد.
نخستین کتابخانهٔ عمومی کرمانشاه در سال ۱۳۳۴ توسط شهرداری کرمانشاه تأسیس شد و در همین دهه در نقاط دیگر استان هم کتابخانههایی تأسیس شدند. شهر کرمانشاه دارای ۵ باب کتابخانهٔ عمومی است و نخستین کتابخانهٔ مخصوص کودکان آن، در سال ۱۳۵۳ در تأسیس شد. با تأسیس کتابخانهٔ مدرسهٔ آیتالله بروجردی در سال ۱۳۳۵ نخستین کتابخانهٔ تخصصی در کرمانشاه آغاز به کار کرد که مورد استفادهٔ طلاب علوم دینی بود، سایر کتابخانههای در زمینهٔ تخصصی شامل کتابخانهٔ مرکز تحقیقات جهاد سازندگی، کتابخانهٔ پشتیبانی ارتش، کتابخانهٔ مرکز دولتی کرمانشاه، کتابخانهٔ سازمان برنامه و بودجه، کتابخانهٔ مرکز آموزشی توانیر، کتابخانهٔ ادارهٔ برق، کتابخانهٔ سازمان آب و فاضلاب میشود. بر اساس آمار ۱۳۸۲ کرمانشاه دارای ۷ کتابخانهٔ تخصصی با مجموع ۶۷٬۵۱۳ کتاب است.
با تأسیس دانشگاه رازی در سال ۱۳۵۱ نخستین کتابخانهٔ دانشگاهی در کرمانشاه ساخته شد و پس از انقلاب ۵۷ با نام کتابخانهٔ شهید مطهری شناخته شد که شامل ۶۰٬۰۰۰ جلد کتاب و ۴۵۰ عنوان نشریه و همچنین کتب نفیس خطی، پایاننامهها، نقشهها، اسناد و مدارک است. کتابخانهٔ دیگر مربوط به کتابخانهٔ مرکزی و اسناد و مدارک دانشگاه علوم پزشکی است که در سال ۱۳۶۵ تأسیس شده و حدود ۴۵٬۰۰۰ کتاب تخصصی و مرجع، ۳۰۰ عنوان نشریهٔ جاری و پایاننامهها و غیره را شامل میشود. همچنین کتابخانهٔ دانشگاه ادبیات از دیگر کتابخانههای دانشگاهی شهر کرمانشاهاست که شامل ۲۶٬۰۰۰ جلد کتاب فارسی و ۴٬۰۰۰ جلد کتاب لاتین و ۲۰ عنوان نشریه و غیرهاست. کتابخانهٔ دانشگاه پیام نور هم که در سال ۱۳۷۴ تأسیس شد شامل ۱۵٬۰۰۰ جلد کتاب فارسی و لاتین است؛ کتابخانهٔ مرکز آموزشی فنی مهندسی که در سال ۱۳۶۴ تأسیس شد نیز شامل ۹۱٬۴۱۵ جلد کتاب در کلیه رشتهها را نگهداری میکند. همچنین کتابخانهٔ مرکز آموزش عالی نیز شامل ۱۶٬۰۰۰ جلد کتاب است. طبق آماری در سال ۱۳۸۲ شمار کتابخانههای استان ۱۳ باب و مجموع ۸۷۴٬۱۹۱ جلد کتاب است.
به پیشنهاد معاونان گردشگری کرمانشاه و با تأیید مجلس شورای اسلامی، ۵ مرداد ماه به عنوان روز ملی «کرمانشاه گهوارهٔ تمدن» نامگذاری شده که همزمان با عملیات مرصاد است. علاوه بر این بنا بر مصوبهٔ کمیسیون فرهنگی شورای اسلامی شهر کرمانشاه، روز ۶ تیر هرسال به نام «روز فرهنگ کرمانشاه» و «جشن نیلوفر» نامگذاری شدهاست. نماد شهر کرمانشاه گل نیلوفر و رنگ این گل نیز رنگ نمادین شهر کرمانشاه است. این گل در سرآب نیلوفر در نزدیکی شهر کرمانشاه میروید و به عنوان نمادی از آیین مهر در نقوش طاق بستان نیز مورد استفاده قرار گرفتهاست. همچنین به دلیل خواهرخواندگی شهر رسبورگ در ایالت اورگن آمریکا با شهر کرمانشاه در دهه ۱۳۵۰، خیابانی به نام خیابان کرمانشاه در رسبورگ نامگذاری شدهاست.
تهیه سوغات یکی از بخشهای جدانشدنی از سفر است. در کرمانشاه نیز سوغات متنوعی از جمله انواع صنایع دستی و شیرینیها وجود دارد که میتوانید برای آشنایان خود بهعنوان سوغات و یادگار سفر تهیه کنید.
نان برنجی: هیچ کسی نیست که تعریف شیرینی نان برنجی کرمانشاه را نشنیده باشد و آن را امتحان نکرده باشد. البته این شیرینی در گوشه و کنار ایران تهیه میشود اما نان برنجی کرمانشاه، عطر و طعم دیگری دارد و در میان گردشگران کاملا شناختهشده و محبوب است. نان برنجی را در انواع ساده و زعفرانی میپزند. نان شکری هم نوع دیگری از همین شیرینی است که بهجای آرد برنج در تهیه آن از آرد گندم استفاده میشود. قدمت و سابقه نان برنجی در کرمانشاه به ۱۵۰ سال پیش و زمان حکومت قاجار بازمیگردد و از ۱۵۰ سال پیش به بعد یکی از سوغات معروف کرمانشاه است. در سال ۱۳۹۱ در هفتمین شورای سیاستگذاری ثبت آثار معنوی در شهر شاهرود، چند اثر از کرمانشاه ثبت ملی شد که نان برنجی یکی از آنها بود. پخت نان برنجی نسل به نسل در کرمانشاه آموزش داده میشود و پیشکسوتان خمیرگیر همواره با وضو کار خود را آغاز میکنند.
کاک: یوخه یا کاک، نوعی شیرینی سنتی ایران است که علاوه بر کرمانشاه در مناطق دیگری مانند شیراز نیز تهیه میشود. این شیرینی از ورقههای بسیار نازک خمیر تهیه میشود و بسیار سبک، خوشمزه و پرانرژی است. در تهیه آن از آرد گندم، شکر یا پودر قند، تخممرغ، دارچین، روغن، هل و آب استفاده میکنند و برای تزیین، روی آن پودر پسته، پودر نارگیل یا خلال بادام میریزند. پرونده طرز تهیه شیرینی محلی «کاک» کرمانشاهی در جریان برگزاری هفتمین اجلاس سراسری شورای سیاستگذاری ثبت آثار معنوی کشور به فهرست میراث معنوی ایرانیان افزوده شد.
نان خرمایی: یکی از سوغاتیهای لذیذ کرمانشاه، نان خرمایی است. نان خرمایی، در زبان محلی کرمانشاه به نان خانقی معروف است و آن را میتوانید از کارگاهها و مغازههای نان برنجی تهیه کنید.
روغن حیوانی: یکی دیگر از سوغاتیهای ارزشمند و شناختهشده کرمانشاه، روغن حیوانی یا روغن کرمانشاهی است وشهرت بسیاری در ایران پیدا کرده است.روغن حیوانی یا به زبان کرمانشاهی «رون دان» فرآوردهای است که از شیر گوسفند و گاو تهیه میشود. روغن حیوانی به این صورت به دست میآید که از شیر گاو و گوسفند ابتدا ماست و سپس دوغ درست میکنند و از دوغ به دست آمده روغن میگیرند. روغن حیوانی به این دلیل که از شیر گرفته میشود تمام خواص شیر را دارد و غذا را بسیار خوشطعم و خوشعطر و لذیذ میکند.
قالی، گلیم و جاجیم: دستبافتههایی مانند قالی و گلیم و جاجیم در گوشه و کنار ایران بافته میشوند. تفاوت اصلی آنها معمولا در طرح و نقشه آنها و حتی رنگهایی است که بافندگان با مهارت و ذوق و سلیقه خود در بافت آنها استفاده میکنند. در میان نقشهای مختلف قالی، نقش «بازو بندی» نقش بومی کرمانشاه است. البته نقوش دیگری نیز بر قالیهای این خطه از کشور عزیزمان دیده میشود که معمولا تلفیقی هستند. گلیمبافی از دیگر هنرها و صنایع دستی این خطه است که در کارگاههای خانگی و بیشتر در هرسین کرمانشاه تولید میشود. نقوش گلیمهای کرمانشاه عبارتاند از چشمه نظامی و نقوش ترکیبی درخت و لانه گنجشک، مرغابی، مار، عروسک، قیچی، خطوط افقی، عمودی، نقش قرقره، راهراه، پنجه گربه، قاچ خربزه، گل مشرفی، گل ترمه و سوزنی. جاجیم دست بافتهای از پشم است که بهعنوان بالاپوشی گرم استفاده میشود و بیشتر خانوادههای عشایری و روستایی آن را میبافند. مرغوبترین جاجیم این منطقه را از اورامانات و ثلاث میتوان تهیه کرد.
موجبافی: موج یا رختخوابپیچ نوعی پارچه از پشم است. موجبافی یکی از صنایع دستی زیبای کرمانشاه است که از آن برای تهیه روانداز، سجاده، رختخوابپیچ، روکرسی، پرده و… استفاده میکنند. طرح این بافتهها بیشتر چهارخانه، سیاه و سفید، تخت قرمز، شطرنجی و کشکولی است. البته هنر موجبافی امروزه رونق گذشته را ندارد و تنها بهصورت سفارشی بافته میشود. خرید این دستبافتهها بهعنوان سوغات میتواند موجب رونق دوباره این هنرها و همچنین رونق اقتصادی و جذب بیشتر گردشگر در منطقه شود.
گیوه: گیوه، پاپوش سنتی ایران، در شهرها و استانهای مختلف کشور از جمله در استانهای فارس، چهارمحال و بختیاری، اصفهان، همدان و مرکزی تولید میشود. کرمانشاه نیز یکی از مراکزی است که گیوه در آن تولید میشود. حتی امروزه هم بسیاری از قدیمیها گیوه را به خاطر سبکی و خنکی به کفشهای دیگر ترجیح میدهند. برای تولید گیوه از نخ قالی، نخ ابریشم و کفی مناسب استفاده میشود. در کرمانشاه، هنرمندان گیوهباف، پنج نوع گیوه تولید میکنند؛ گیوه زیرپارچهای، گیوه تخت آجیده، گیوه تخت چرمی، گیوه تخت لاستیکی و گیوه رویه ابریشمی.
جاذبه های کرمانشاه
طاق بستان: طاق بستان که یکی از معروفترین مکانهای توریستی شهر کرمانشاه است، مجموعهای از سنگ نگارهها و سنگ نبشتههای دوره ساسانی است که در شمال غربی شهر کرمانشاه قرار دارد. این مجموعه ارزش هنری و تاریخی زیادی دارد که شامل دو طاق بزرگ و کوچک و چند سنگ نبشته است. آنچه روی سنگهای دو طاق حجاری شده، صحنههای تاریخی تاجگذاری خسرو پرویز، تاجگذاری اردشیر دوم، تاجگذاری شاهپور دوم و سوم است. وجود کوه و چشمه در این مکان، آن را به گردشگاهی مفرح تبدیل کرده که از زمانهای دیرین تا به امروز مورد توجه بوده است. این اثر در ۱۵ دیماه سال ۱۳۱۰ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است. طاق بستان قرار بود روزی در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار گیرد؛ اما مغازههای کبابی و خانههای اطراف آن مانع این اقدام هستند و مشکلات فراوانی نیز برای این اثر مهم تاریخی ایجاد کردهاند.
بیستون: مجموعه تاریخی بیستون در ۳۰ کیلومتری شمال شرقی شهر کرمانشاه، جنوب غربی شهر بیستون و در پای کوهی به همین نام در مسیر همدان به کرمانشاه قرار دارد. قداست کوه بیستون، شرایط مطلوب آب و هوایی و قرارگیری بر سر مسیرهای مهمی از جمله جاده ابریشم باعث شد تا پادشاهان و فرمانروایان بسیاری به این منطقه توجه کنند و آثار و یادگارهای بیبدیلی در دل و دامنه این کوه به یادگار مانده است. این محوطه تاریخی، فرهنگی و طبیعی ۲۸ اثر ثبت شده ملی دارد و در حریم آن بیش از ۱۵۰ اثر تاریخی شناسایی شده است. کتیبه و نقش برجسته داریوش نیز در سال ۱۳۸۵ در فهرست جهانی یونسکو ثبت شده است. این اثر مربوط به دوره هخامنشیان است.
تکیه معاون الملک: حسین خان معینالرعایا ۱۱۴ سال پیش تکیه معاون الملک را در شهر کرمانشاه بنا کرد و بعدها به همت حسن خان معینالملک تکمیل شد. این مجموعه از سه بخش اصلی حسینیه، زینبیه و عباسیه تشکیل شده و کاشیکاری زیبای آن در جهان بیهمتا است. رنگهای به کار رفته در کاشیهای این بنا طبیعی بوده و زیبایی خاصی به این اثر بخشیدهاند. تکیه معاون الملک میزبان عزاداریهای مردم کرمانشاه بوده است. بخش زینبیه برای بانوان ساخته شده بود که دارای دو درب بوده است. بانوان هنگام ورود از دری استفاده میکردند که در بخش بالایی زینبیه تعبیه شده بود. این امر باعث میشد بدون برخورد با مردها بتوانند در تکیه رفت و آمد کرده و در مراسم عزاداری شرکت کنند. بخش حسینیه و زینبیه نیز برای عزاداری مردان ساخته شده بوده که کاشی کاریها و تابلوهای بینظیری دارد. بیشترین تابلو-کاشیها نیز در بخش زینبیه قرار دارند. همچنین در بخش حسینه میتوان از موزههای پوشاک و مردمشناسی دیدن کرد.
تکیه بیگلربیگی: تکیه بیگلربیگی در بافت کهن شهر کرمانشاه در محله قدیمی فیضآباد قرار دارد. این تکیه در زمان قاجار ساخته شده است. تکیه بیگلربیگی آیینهکاری منحصربهفردی دارد و از این نظر در میان تکیههای شهر کرمانشاه بینظیر است. در سمت غربی حیاط تکیه، تالار آیینهکاری بزرگی ساخته شده که به حسینیه معروف است. این تالار با کتیبههایی تزیین شده است که به دوران مظفرالدین شاه تعلق دارد. در دو طرف دیگر این تالار، اتاق وسیع مهمانخانه بیگلربیگی قرار دارد. تکیه بیگلربیگی اکنون به عنوان موزه خط و کتابت کرمانشاه، پذیرای بازدیدکنندگان و علاقهمندان است. همچنین اسناد قدیمی مربوط به خانواده بیگلربیگی نیز در این موزه به نمایش گذاشته شدهاند.
پارک کوهستان: پارک کوهستان در شمال شهر کرمانشاه و در نزدیکی محوطه تاریخی طاق بستان قرار دارد. این پارک از بزرگترین و زیباترین پارکهای توریستی کرمانشاه است. نورپردازی زیبا و دو آبشار مصنوعی که در این پارک ساخته شده، زیبایی خاصی به این پارک بخشیده است. پارک کوهستان بام کرمانشاه بوده و از این پارک میتوانید منظره زیبای شهر را نظاره کنید. همچنین غار دو اشکفت نیز در این پارک قرار دارد.
غار پراو: غار پَراو نام غاری در کوه پراو است که در ۱۲ کیلومتری شمال شرق کرمانشاه، میان کوه طاق بستان و کوه بیستون قرار دارد. این غار در جنوب منطقهای به نام میدان پراو است که در ۳۰۰ متری پایین قله شیخ علیخان یا قله پراو قرار دارد. پَراو در زبان محلی به معنای پر آب است. غار پراو ۴۰ سال پیش کشف شد. آن زمان بزرگترین غار عمودی دنیا بوده است و به همین دلیل لقب «اورست غارهای جهان» را به آن دادهاند. غار پراو دومین اثر طبیعی ملی کرمانشاه است که سازمان حفاظت محیط زیست ایران در سال ۱۳۸۸ آن را به ثبت رساند. در حال حاضر غارهای عمیق بسیاری در جهان یافت شده که بسیار عمیق تر از غار پراو هستند. به این ترتیب غار پراو در رتبه ۲۱۲ لیست عمیقترین غارهای جهان قرار گرفته است. یکی از ویژگیهای منحصربهفرد غار پراو، دهانه آن است که در ارتفاع سه هزار متری از سطح دریا قرار دارد. این ارتفاع، بالاترین سطح در بین تمام غارهای دنیا است.
سرآب نیلوفر: سرآب نیلوفر دریاچه کوچکی در ۲۰ کیلومتری شمال غرب کرمانشاه است. این دریاچه مملو از گلهای نیلوفر آبی است و در فصول گرم سال غنچهها و برگهای آن سر از آب برآورده و قسمت زیادی از آن را میپوشانند. اطراف این سرآب تأسیسات رفاهی گردشگری احداث شده است. سرآب نیلوفر پنجاهوپنجمین اثر طبیعی ملی است که در تاریخ ۲۷ اسفند ۱۳۸۷ در فهرست میراث طبیعی ایران قرار گرفت.
تالاب هشیلان: تالاب هشیلان در حدود ۳۰ کیلومتری شمال غربی شهر کرمانشاه قرار دارد. اداره کل حفاظت محیط زیست کرمانشاه، این تالاب را به عنوان منطقه شکار و تیراندازی ممنوع اعلام کرده است. در اين تالاب حدود ۱۱۰ جزيره كوچک و بزرگ با مساحت تقريبی از ۱۰۰ مترمربع تا حدود يک هكتار وجود دارند که در فصل زمستان و در روزهای پر باران، در اثر افزایش دبی آب تالاب، بعضی از آنها در زیر آب پنهان میشوند. نام تالاب بر اساس گویش کردی، مرکب از دو بخش «هشی» به معنی مار و «لان» به معنای خانه است. بنابراین نام هشیلان به معنی لانه ماران است؛ زیرا در این تالاب تعداد زیادی مار به ویژه مار آبی و مار چلیپر وجود دارند.
باغ گلها: باغ گلها به عنوان یکی از منحصربهفردترین پارک گلها در کشور در شهر کرمانشاه تاسیس شده است. باغ گل کرمانشاه در زمینی پنج هکتاری با قابلیت کشت چهار هزار گونه گیاهی و نیز چهار باغ گلهای ایرانی، ژاپنی، فرانسوی و ایتالیایی ساخته شده تا شهروندان در فصل بهار و تابستان شاهد رویش گلهای بهاری باشند. از این میزان مساحت، ۱۲ هزار متر مربع برای طراحی معابر دسترسی و ۳۵۰۰ متر مربع نیز برای طراحی آبنما به کار رفته است. اغلب گیاهان موجود در باغ با استفاده از بذر درجه یک هلندی در محل باغ کشت شده است. کرمانشاه بعد از اصفهان دومین شهر دارای باغ گلها است. زیباییهای طبیعی کرمانشاه بعد از افتتاح این باغ جلوه بیشتری پیدا کرده است. این باغ بزرگ و زیبا شامل نمایشگاه کاکتوس، برکه، آبراه، بخش گلهای فصلی، درختچهها و گونههای مختلف گل است که از کشورهای مختلف جمعآوری شده است.
کلیسای قلب مقدس مسیح کرمانشاه: کلیسای قلب مقدس مسیح در سال ۱۹۱۴ میلادی (مصادف با ۱۲۹۳ هجری شمسی) در زمینی به مساحت تقریبی ۲۸۰ متر مربع در کرمانشاه ساخته شد. در واقع زمان ساخت این کلیسا به دوره حکومت سلسله قاجاریه در ایران برمیگردد. دستور ساخت این کلیسا توسط «اسقف یوحنانیان» صادر شد و توسط خود وی نیز تقدس شد. اسقف یوحنانیان شخصیت برجستهای در تاریخ دین مسیحیت در ایران بوده است و علاوه بر نقشی که در ساخت و نوسازی برخی کلیساها در ایران داشته است، سابقه نوشتن کتاب و همچنین ترجمه کتب خارجی در زمینه کلیسا را داشته است. ایشان مدتی عنوان سر اسقفان کلیساهای کاتولیک ایران را نیز داشتند. خدمتگذاری به دین، علم و دانش وحکمت زیاد و ذکاوت و هوش سرشار از ویژگیهای بارز ایشان بودهاند. همانگونه که اشاره کردیم، ایشان در ساخت کلیسای قلب مقدس مسیح در کرمانشاه نیز نقش داشتند. کلیسای قلب مقدس مسیح از جاهای دیدنی استان کرمانشاه در مرکز استان است و در خیابان مدرس و کوچهای به نام «امیر محترم» قرار دارد. خیابان مدرس از خیابانهایی است که تعدادی از بناهای مذهبی شاخص شهر کرمانشاه همچون «مسجد شافعی» و «مسجد حاج شهباز خان» در نزدیکی آن قرار دارند. کلیسای زیبای قلب مقدس مسیح نیز از آثار تاریخی و مذهبی زیبایی است که در این منطقه واقع شده و منتظر بازدید شما گردشگران گرامی است.
حمام حاج شهباز خان: حمام حاج شهباز خان همانطور که از نامش مشخص است توسط حاج شهباز خان در سال ۱۲۸۳ هجری شمسی ساخته شد و از جاهای دیدنی استان کرمانشاه در بافت تاریخی مرکز استان است. این اثر در تاریخ ۱۲ دی ۱۳۸۶ با شماره ثبت ۲۰۴۹۵ بهعنوان در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این حمام تاریخی مانند بسیاری از حمامهای دوره قاجاریه، شامل سربینه یا رخت کن، گرم خانه و خزینههای آب سرد و گرم است و از تمام المانهای معماری حمامهای سنتی بهره برده است. سطوح داخل گنبدهای این حمام با استفاده از آهک بری به زیبایی مقرنسکاری شدهاند. سربینه نیز به وسیله نقاشیهای دیواری تزیین شده است. نقاشیهای دیواری از دیگر تزیینات چشمنواز این حمام به شمار میآیند. طاقهای فضای حمام از نوع طاق پنج و هفت و نحوه پوشش سقف به صورت گنبدی از نوع گنبد طاق چشمه است.
بازار سنتی کرمانشاه: بازار سنتی کرمانشاه یکی از اصلیترین بخشهای شهر و از بزرگترین بازارهای سرپوشیدهی ایران است و از جذابترین جاهای دیدنی کرمانشاه به شمار میرود. این بازار که به دلیل عبور خیابانهای اصلی شهر، اکنون به چهار قسمت تقسیم شده است و شامل راستهها و بخشهای متعددی همچون بازار بزازها، بازار صندوقسازها، بازار بنکدارها، بازار مسگرها، بازار علافخانه، بازار ترکها، بازار کلیمیها و بازار چال حسنخان تشکیل شده است. در این بازار میتوانید ضمن بازدید، لباسهای محلی و سوغات و صنایع دستی استان کرمانشاه را تهیه کنید.
بازار نان برنجی: بازار نان برنجی کرمانشاه از جالبترین جاهای دیدنی کرمانشاه است که در آن انواع شیرینیجات و سوغات کرمانشاه مثل کاک، نان برنجی و نان خرمایی را میتوانید تهیه کنید. وقتی وارد این بازار میشوید رایحه دلپذیر نانهای برنجی که از آرد برنج، روغن کرمانشاهی، شکر، هل و گلاب تشکیل شده است، شما را سرمست میکند.
موزه تمبر: موزه تمبر در محل اداره پست شهید قندیِ کرمانشاه قرار داره و در سال ۱۳۸۱، به مناسبت روز جهانی پست، توسط اداره پست افتتاح شد. این موزه دو تالار نسبتاً بزرگ دارد که در هر تالار چند غرفه است. در این غرفهها تمبرهای ایرانی از دوره قاجار تا به امروز در معرض نمایش قرار دارند و موضوع آنها بیشتر ورزشی، ادبی، فرهنگی، سیاسی، آثار تاریخی و شخصیتها است. در کنار تمبرهای موجود در این موزه اسناد، سکه، خط نوشته های قدیمی، پاکتی که قدمتی نزدیک به یک قرن دارد و هنوز گشوده نشده و ممهور است، لباس چاپار به سبک گذشته و امروزی، دستگاه نقش تمبر قدیمی، صندوق نامه های عادی، ماشین ابطال تمبر ریلی، ترازو و باسکول قدیمی نیز نگهداری میشود. بهعنوان یکی از دیدنی های کرمانشاه، این موزه میزبان بازدیدکنندگان و گردشگران است.
مسجد عماد الدوله: مسجد تاریخی عمادالدوله امروزه در دل یکی از مهمترین جاهای دیدنی کرمانشاه، یعنی بازار واقع شده است که در اواخر قرن ۱۳ هجری قمری و در سال ۱۲۸۵، نزدیک به ۱۵۰ سال پیش به همت «امامقلی میرزا عمادالدوله»، از والیان و مرزداران منطقه در دوران حکومت قاجاریان احداث شده است. معماری این مسجد تاریخی تلفیقی از زیبایی هنر دست سازنده و روح معنوی و دینی است که در نگاه اول، نظر گردشگر و بیننده را به خود معطوف ساخته و زبان تحسین و تمجید را میگشاید. مسجد به صورت چهار ایوانه و با یک مناره است و از بخشهای مختلفی از جمله سردر، صحن، ایوان، شبستان ستوندار و حجرههای متعدد تشکیل شده است و در حال حاضر بهعنوان حوزه علمیه امام صادق (ع)، مورد استفاده قرار میگیرد. صحن مسجد با ابعادی تقریبی و برابر با ۳۰ در ۲۴ متر ساخته شده که در پیرامون آن ایوانها، حجرهها و دهنههای متعددی نیز بنا شده است.
.............................
