طرفداری تایمز | اگر به تازگی پیگیر اخبار و محتواهای سیاسی - اجتماعی شدهاید، این روزها اصطلاحاتی مثل «کمونیسم»، «فاشیسم»، «لیبرالیسم» و چندین ایسم دیگر بارها به گوشتان خورده است که شاید تعریف دقیقی از آنها نداشته باشید. در این مطلب، به زبان ساده به تعریف این مفاهیم ایدئولوژیک (باورمحور) میپردازیم.
کمونیسم چیست؟
ایده اصلی کمونیسم، قرارگیری همه چیز تحت مالکیت جمعی است و مالکیت خصوصی معنی ندارد. در جامعۀ کمونیستی، کسی نباید مالک خصوصی زمین، کارخانه و سرمایه باشد بلکه این سرمایهها به کل جامعه تعلق دارند. هدف اصلی کمونیسم، از بین بردن کلی فاصله طبقاتی و ایجاد جامعهای کاملاً برابر است که هرکس به اندازه نیازش دریافت کرده و هرکس به قدر توانش کار میکند. در نظامهای کمونیستی، دولت کاملاً کنترل اقتصاد را برعهده دارد.
| مزایای کمونیسم |
تأمین نیازهای حداقلی برای همه اقشار جامعه |
| معایب کمونیسم |
سرکوب آزادی فردی، ناکارآمدی اقتصاد، تمرکزگرایی قدرت، کاهش انگیزه فردی |
| نمونه اجرایی در کشورها |
اتحاد جماهیر شوروی، چین، کوبا، کره شمالی |
رهبران فکری و سیاسی کمونیسم
از راست به چپ: مائو، استالین، لنین، انگلس، مارکس
مارکسیسم چیست؟
مارکسیسم نظریهای است که از سوی کارل مارکس، اندیشمند آلمانی ارائه شد و بنیان فکری کمونیسم بهشمار میرود. از نگاه مارکسیسم، جامعه دو طبقۀ اصلی دارد: سرمایهداران (بورژوا) و کارگران (پرولتاریا). طبق نظریۀ مارکسیسم، تاریخ بشر یعنی تاریخ مبارزه بین طبقات چون سرمایهدار به کارگر ظلم میکند و در نهایت جامعه باید به انقلاب کارگران و شکلگیری جامعهای بدون طبقه روی بیاورد.
| مزایای مارکسیسم |
تمرکز روی عدالت اجتماعی، موشکافی نابرابریها |
| معایب مارکسیسم |
آرمانگرایی افراطی، پیشبینی تاریخی نادرست، امکان سوءاستفاده سیاسی |
| نمونه اجرایی در کشورها |
پایه نظری تشکیل اتحاد جماهیر شوروی، جمهوری خلق چین، کوبا و ویتنام |
کارل مارکس، نظریهپردازی که کمونیسم ریشه در نظریۀ او دارد
لنینیسم چیست؟
لنینیسم نسخۀ عملی و بهروز شده مارکسیسم از سوی ولادیمیر لنین، رهبر انقلاب اکتبر 1917 روسیه است که پایهگذار ایدئولوژی اتحاد جماهیر شوروی شد. در واقع لنینیسم یعنی قیام مارکسیسم علیه امپراتوری و انقلاب دهقانیای که عملی شد. تفاوت لنینیسیم با مارکسیسم این است که لنینیسم یک انقلاب عملی در کشور کشاورزپرور روسیه بود اما مارکسیسم صرفاً نظریۀ یک انقلاب کارگری علیه سرمایهداری است.
| مزایای لنینیسم |
امکان اجرایی کردن انقلاب دهقانی، کارایی در بسیج تودهها |
| معایب لنینیسم |
تمرکزگرایی قدرت، سرکوب مخالفان، حذف دموکراسی، تشکیل دولت اقتدارگرا |
| نمونه اجرایی در کشورها |
اتحاد جماهیر شوروی |
پیش از انقلاب سال 1357 ایران، تفکرات لنینیستی نیز میان برخی گروهها وجود داشت
مارکسیسم - لنینیسم چیست؟
من که یک مارکسیست - لنینیست هستم...
احتمالا این جملۀ معروف خسرو گلسرخی را در ریلهای اینستاگرام شنیدهاید. مارکسیسم - لنینیسم نسخۀ رسمی و عملی شدۀ مارکسیسم قرن بیستم است که از سوی ژوزف استالین به ایدئولوژی رسمی حزب کمونیستی اتحاد جماهیر شوروی شد و در واقع همراه شدن ایده مارکسیسم با انقلاب عملی لنینیسم و تبدیل شدن به یک ایدئولوژی حکومتی، مارکسیسم لنینیسم نام دارد. هدف مارکسیسم لنینیسم، براندازی حکومت سرمایهداری، ساخت برابری و رسیدن به کمونیسم است.
| مزایای مارکسیسم - لنینیسم |
امکان تشکیل دولت مرکزی قوی، بسیج اجتماعی گسترده، گستردگی صنعتیسازی |
| معایب مارکسیسم - لنینیسم |
دیکتاتوری حزبی، سرکوب آزادیها، ناکارآمدی اقتصادی بلندمدت، فساد سیستماتیک |
| نمونه اجرایی در کشورها |
شوروی، چین، کوبا، کره شمالی، ویتنام، لائوس |
خسرو گلسرخی، شاعر، در جلسه محاکمۀ خود در سال 1352 خودش را یک مارکسیست-لنینیست معرفی کرد که عدالت اجتماعی را در مکتب اسلام جسته و آنگاه به سوسیالیسم رسیده است
سوسیالیسم چیست؟
ایده اصلی سوسیالیسم، قرارگیری منابع اصلی اقتصادی (معادن، کارخانهها و بانکها) در اختیار جامعه یا دولت است تا ثروت بهشکلی عادلانهتر توزیع شود. خلاف کمونیسم، سوسیالیسم از مالکیت خصوصی محدود پشتیبانی میکند. هدف اصلی سوسیالیسم، کاهش شکاف طبقاتی، حمایت از اقشار ضعیف و ایجاد عدالت اجتماعی است. سوسیالیستها معمولاً خودشان را پیروی دموکراسی میدانند اما مخالفان این ایدئولوژی عقیده دارند سوسیالیسم در اصل مخالف دموکراسی است.
| مزایای سوسیالیسم |
توزیع عادلانهتر ثروت، حمایت اجتماعی گسترده، کاهش فقر |
| معایب سوسیالیسم |
مالیات سنگین، کاهش انگیزه سرمایهگذاری، بروکراسی و کاغذبازی بالا |
| نمونه اجرایی در کشورها |
سوئد، نروژ، دانمارک، فنلاند |
زهران ممدانی، شهردار مسلمان شیعه نیویورک خودش را یک سوسیالدموکرات میداند
کاپیتالیسم چیست؟
کاپیتالیسم یک نظام اقتصادی است که برپایه مالکیت خصوصی و بازار آزاد و رقابتی پیش میرود. افراد و شرکتها آزادند هر کسب و کاری راهاندازی کنند. در این نظام، عرضه و تقاضا است که قیمتها را معین میکند و دولت در اقتصاد دخالت حداقلی دارد. کاپیتالیسم هدفش رشد اقتصادی، سودآوری و نوآوری است.
| مزایای کاپیتالیسم |
رشد اقتصادی بالا، رقابت و نوآوری، افزایش رفاه نسبی |
| معایب کاپیتالیسم |
شکاف طبقاتی بالا، استثمار نیروی کار، احتمال بروز بحران اقتصادی |
| نمونه اجرایی در کشورها |
آمریکا، ژاپن، کره جنوبی (اقتصاد یک موضوع نسبی است، این کشورها کاپیتالیست مطلق نیستند) |
آمریکا، پیشروی سرمایهداری جهان
لیبرالیسم چیست؟
لیبرالیسم همانگونه که از نامش پیداست، روی آزادی تأکید دارد و آن را مهمترین ارزش انسانی میداند. لیبرالیسم میگوید آزادی فردی، حقوق بشر، آزادی بیان، اقتصاد بازار آزاد و محدود بودن قدرت دولتی باید در جامعه حکمفرما شود. ایده لیبرالیسم مبنی بر آزادی انتخاب سبک زندگی، عقاید مذهبی و فعالیت اقتصادی است و در این ایدئولوژی، دولت باید کوچک باشد و صرفاً به تنظیمگری و حمایت از حقوق فردی بپردازد. لیبرالیسم به انتخابات آزاد، حقوق بشر و برابری مقابل قانون، ارزش بالایی میدهد.
نئو لیبرالیسم، نسخۀ مدرن لیبرالیسم در زمینۀ اقتصاد است که میگوید خصوصیسازی، کاهش دخالت دولت و آزاد شدن بازار رقابتی بهترین روشهای رشد اقتصادی هستند. نئولیبرالیسم با وجود افزایش بهرهوری و سرعت در رشد اقتصادی، باعث فشار روی اقشار ضعیف، تضعیف خدمات عمومی و بروز ناامنی شغلی میشود.
| مزایای لیبرالیسم |
آزادی فردی بالا، رشد اقتصادی، نوآوری، حقوق بشر قدرتمند |
| معایب لیبرالیسم |
افزایش شکاف طبقاتی، مصرفگرایی افراطی، تضعیف حمایت اجتماعی |
| نمونه اجرایی در کشورها |
آمریکا، کانادا، بریتانیا، آلمان |
مجسمه آزادی، نماد لیبرالیسم در آمریکا
ناسیونالیسم (ملیگرایی) چیست؟
ناسیونالیسم یا ملیگرایی تأکیدش روی هویت ملی، فرهنگ مشترک، تاریخ و زبان کشور است. در ناسیونالیسم، وفاداری به ملت و میهن مهمتر از هر چیزی است و وطن بر هر چیزی مقدم است. ناسیونالیسم طیفهای متعدل و افراطی دارد. گونۀ افراطی ممکن است به نژادپرستی، دیگریستیزی و برتریطلبی نسبت به سایر ملتها بینجامد.
| مزایای ناسیونالیسم |
تقویت هویت ملی، انسجام اجتماعی، حفظ فرهنگ |
| معایب ناسیونالیسم |
تعصبات قومی، زمینهساز نژادپرستی |
| نمونه اجرایی در کشورها |
امپراتوری ژاپن در جنگ جهانی دوم، اوکراین زمان جنگ با روسیه |
ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین پس از شروع جنگ با روسیه رفتار و گفتمان ناسیونالیستی شدیدی از خودش نشان داده است که براساس موقعیت، چنین رویکردی را لازم میبیند
اینترناسیونالیسم چیست؟
انترناسیونالیسم [پرولتاری] دو جزء دارد؛ ناسیونالیسمش روسی است و عنترش ماییم...
این صحبتهای ابوالحسن بنیصدر، نخستین رئیسجمهور ایران در نفی ایده اینترناسیونالیسم نیز اخیراً در شبکههای اجتماعی، فراگیر شده است. اینترناسیونالیسم بر این عقیده است که ملتها فراتر از مرزها باید با هم در مراوده باشند و منافع انسانی و جهانی بر منافع ملی ارجح است. در واقع این ایده از دیدگاه «جهانوطنی» پشتیبانی میکند.
| مزایای اینترناسیونالیسم |
کاهش جنگها، تلاش برای صلح و توسعه و بحرانهای جهانی |
| معایب اینترناسیونالیسم |
تضعیف هویت ملی، وابستگی سیاسی، کاهش استقلال کشوری |
| نمونه اجرایی کشورها |
کشورهای عضو اتحادیۀ اروپا |
اروپاییها در کنار منافع کشور خود در اتحادیه اروپا به منافع جمعی نیز میاندیشند
فاشیسم چیست؟
فاشیسم همان نسخۀ افراطی ملیگرایی است که با اقتدارگرایی همراه میشود؛ ملت و نژاد بسیار مهم هستند و روی برتری آن مانور داده میشود. در فاشیسم، دولت قدرت مطلق است و رهبر مقتدر در رأس آن است که بدون چونوچرا باید از آن اطاعت شود. سرکوب مخالفان و سانسور رسانهای شدید در حکومتهای فاشیستی یک اصل هستند. در فاشیسم، آزادی فردی اهمیتی ندارد و همهچیز باید در خدمت عظمت کشور، دولت و رهبرش باشند. فاشیسم مخالف دموکراسی، لیبرالیسم و کمونیسم است.
| مزایای فاشیسم (برای حکومت) |
تصمیمگیری و اقدام سریع در بحرانها |
| معایب فاشیسم |
سرکوب شدید آزادی، دیکتاتوری، حذف مخالفان، خطر جنگطلبی |
| نمونه اجرایی در کشورها |
آلمان نازی، ایتالیای موسولینی، اسپانیای فرانکو |
بنیتو موسولینی، رهبر حزب فاشیست ایتالیا و سخنرانی او برای جمعیتی عظیم
توتالیتریسم چیست؟
در نظامهای توتالیتر، دولت کنترلی تمامعیار بر تمام ابعاد زندگی مردم مثل سیاست، دین، اقتصاد، رسانه و حتی سبک زندگی دارد. در نظام توتالیتر، هیچ حوزهای از زندگی خصوصی خارج از نظارت حکومت نیست و هرگونه مخالفت بهشدت سرکوب میشود.
| مزایای توتالیتریسم (برای حکومت) |
نظم ظاهری، کنترل سریع بحران، یکپارچگی سیاسی |
| معایب توتالیتریسم |
سرکوب آزادی، حذف کامل حقوق فردی، ترس دائمی جامعه، شستشوی مغزی سیستماتیک |
| نمونه اجرایی در کشورها |
کره شمالی و حکومتهای مشابه |
استقبال پرطمطراق دولت کره شمالی از ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه برای دیدار او با کیم جونگ اون، رهبر کره شمالی
پوپولیسم چیست؟
این یک سبک سیاستورزی است، نه یک ایدئولوژی تمامعیار. پوپولیسم یک رویکرد سیاسی است که خودش را نماینده و صدای مردم علیه نخبگان فاسد معرفی میکند. رهبران پوپولیست معمولاً شعارهای احساسی و عامهپسند میدهند و راهحلهای پیچیده را به اشکال سطحی و در دسترس تقلیل میدهند.
| مزایای پوپولیسم |
توجه سریع به مطالبات عمومی، بسیج اجتماعی سریع |
| معایب پوپولیسم |
سطحینگری، تصمیمات احساسی، تضعیف نهادهای دموکراتیک |
| نمونه اجرایی در کشورها |
ترکیه، برزیل، آرژانتین |
خوشحالی زن سومالیایی-ترک از پیروزی رجب طیب اردوعان در انتخابات ریاستجمهوری 2023 ترکیه
دولت اردوعان بهعنوان یکی از دولتهای پوپولیستی شناخته میشود
آنارشیسم چیست؟
آنارشی به معنای بینظمی است و آنارشیسم معتقد است هرگونه دولت و قدرت متمرکز ذاتاً سرکوبگر است و باید حذف شود. در آنارشیسم این اعتقاد وجود دارد که جامعه باید براساس همکاریهای داوطلبانه و آزادی فردی، خودش بتواند توان مدیریت داشته باشد و ساختارهای سلسلهمراتبی (چه سرمایهداری و چه کمونیستی) از بین برود.
| مزایای آنارشیسم |
آزادی فردی حداکثری، حذف سرکوب و سلطهگری |
| معایب آنارشیسم |
بینظمی، نبود امنیت، نبود ساختار اجرایی پایدار |
| نمونه اجرایی در کشورها |
اسپانیا در جنگ داخلی 1933-1936 (پیش از فرانکو) |
یک هوادار آنارشیسم
امپریالیسم چیست؟
سیاست گسترش قدرت یک کشور بر سرزمینها و ملتهای دیگر از طریق استعمار، فشار اقتصادی، نفوذ فرهنگی یا سلطه نظامی، امپریالیسم نامیده میشود. هدف اصلی امپریالیسم، افزایش قدرت، ثروت و نفوذ در سطح جهانی است.
| مزایای امپریالیسم |
رشد قدرت جهانی، توسعه اقتصادی بالا |
| معایب امپریالیسم |
استثمار ملتها، جنگ، نابودی فرهنگهای بومی |
| نمونه اجرایی در کشورها |
بریتانیا، فرانسه، اسپانیا، پرتغال (قرن 15 تا 20) |
اسکندر مقدونی یکی از اولین امپریالیستهای تاریخ بود
سکولاریسم چیست؟
سکولاریسم، ایدهای است که روی جدایی دین از سیاست و حکومت تأکید میکند. سکولاریسم میگوید دیدگاهها و قوانین سیاسی باید بر پایه علم و منافع عمومی تدوین شوند، نه آموزههای دینی. البته سکولاریسم با دین مخالف نیست بلکه با درهمآمیختگی دین و سیاست مشکل دارد. در سکولاریسم، دولت طرفدار هیچ دینی نیست چون دین یک موضوع شخصی است و قانون باید برای افراد مذهبی و غیر مذهبی، یکسان اجرا شود.
| مزایای سکولاریسم |
بیطرفی دولت، آزادی عقاید، کاهش تنشهای مذهبی |
| معایب سکولاریسم |
تضاد با جوامع سنتی، بحران هویت فرهنگی |
| نمونه اجرایی در کشورها |
فرانسه، آمریکا، چین، روسیه، ترکیه و... |
یک زن فرانسوی با پلاکاردی در دست با مضمون «لائیسیته=آزادی»
فرانسه یکی از کشورهای لائیک جهان است؛ در لائیسیته، نهتنها دین در دولت دخالتی ندارد بلکه دولت خودش را بدون دین رسمی میداند؛ با اینحال دین در بطن جامعه آزادانه وجود دارد
