بزرگمهر بختگان وزیر خردمند خسرو اول یعنی خسرو انوشیروان پادشاه ساسانی بود.
طبق شاهنامه فردوسی:
وقتی در حال تحصیل بوده است، توانست خواب انوشیروان را تعبیر کند به نقش وزیری رسید.
در زمانی که وزیر بود، گروهی از بازرگانان هند که از طرف شاه هند آمده بودند(آن موقع روابط انوشیروان و شاه هند خوب بود) با خودشان شطرنج به دربار پادشاه آورده بودند که اگر نتوانند راز و مدل بازی نفهمند،به آنها پاداش بدهد،وقتی پادشاه و دربارش نتوانستد مدل بازی را بفهمنند،این موضوع به بزرگمهر سپرده شد،در مدت زمان کوتاهی توانست قوانین بازی را متوجه شود وهمه ی مهرههای شطرنج و جایگاه هرکدومشان درست گفت و موحب حیرت هندی ها شد.در جواب این بازی،بازی تخته نرد را درست کرد که به دربار پادشاه هند فرستاد که قرار شد که اگر هندی ها توانستند این بازی را کشف کنند،پاداش بگیرند ولی اگر نتوانست آنها باید پاداش بدهند،که آنها نتوانستند قوانین بازی را بفهمند و در آخر بزرگمهر قوانین بازی را برای آنها فرستاد.
روزی انوشیروان درباره بزرگمهر فکر کرد که میخواسته در خواب به او جواهر بخوراند. بنابر خرافات پزشکیِ آن روزگار، بلعیدن جواهر سبب پالایش و تنقیه بدن میشد. خسرو بزرگمهر را به زندان انداخت و او در زندان نابینا شد.
با این وجود، هنگامی که امپراتور روم شرقی، محتوا و راز دُرج جواهری به سمت ایران فرستاد که اگر نتوانستد بگویند دیگر به مادشاه مالیات ندهند. باز هم دربار نتوانست جواب سوال را بدهد و سراغ بزرگمهر رفتند که آن راز را فهمید و کشف کرد بدینترتیب مورد بخشش و توجه پادشاه قرار گرفت.