این سؤال در فضای رسانهای و شبکههای اجتماعی زیاد مطرح میشود، بهویژه وقتی جنگ شدت میگیرد و خاطره استفاده از سلاح هستهای در جنگ جهانی دوم دوباره زنده میشود. اما اگر به تحلیلهای جدی و تجربه تاریخی نگاه کنیم، پاسخ کوتاه این است: چنین سناریویی بسیار بعید است، هرچند بهطور کامل غیرقابل تصور هم نیست.
بعد از جنگ جهانی دوم، استفاده از سلاح هستهای به یک خط قرمز بسیار سخت در نظام بینالملل تبدیل شده است. آمریکا در جنگهای بزرگی مثل کره، ویتنام یا در شرایطی که بیم حمله اتمی از سوی کوبا وجود داشت، هرگز به سمت استفاده از این سلاح نرفت. دلیل فقط اخلاقی نبود؛ هزینه سیاسی و پیامدهای جهانی آن بهقدری بالاست که عملاً استفاده از آن میتواند نظم بینالملل را بههم بریزد.
از نظر نظامی هم مقایسه ایران با ژاپنِ دهه ۱۹۴۰ دقیق نیست. در آن زمان، ساختار نظامی و سیاسی ژاپن متمرکزتر بود و جنگ به نقطهای رسیده بود که تصمیمگیران آمریکایی تصور میکردند با یک ضربه سنگین میتوانند جنگ را تمام کنند. اما ایران کشوری با جغرافیای گسترده، ساختارهای پراکنده و ظرفیت جنگ نامتقارن است. حتی یک حمله هستهای هم لزوماً به تسلیم سریع منجر نمیشود و میتواند درگیری را وارد مرحلهای غیرقابل پیشبینی کند.
تحلیلگران در رسانههایی مثل اکونومیست و فارن پالیسی هم بیشتر روی سناریوهای واقعبینانهتر تمرکز دارند: جنگ محدود، حملات هوایی، فشار اقتصادی، یا درگیریهای طولانی و فرسایشی. در این چارچوب، سلاح هستهای نه ابزار کارآمدی است و نه گزینهای که بهراحتی بتوان آن را بهکار گرفت.
با این حال، یک نکته را نمیتوان کاملاً نادیده گرفت: نقش تصمیمگیران سیاسی. چهرههایی مثل دونالد ترامپ و نتانیاهو بارها نشان دادهاند که در موقعیتهای بحرانی تمایل به تصمیمهای پرریسک دارند. این به معنای آن نیست که آنها لزوماً به سمت استفاده از سلاح هستهای میروند، اما باعث میشود برخی تحلیلگران در بدبینانهترین سناریوها، احتمال خطای محاسباتی یا تصمیمهای غیرمنتظره را کاملاً صفر در نظر نگیرند.
نکته مهم دیگر این است که استفاده از بمب اتم فقط یک تصمیم نظامی نیست، بلکه یک تصمیم سیاسی با پیامدهای جهانی است. چنین اقدامی میتواند واکنش زنجیرهای ایجاد کند: از انزوای کامل آمریکا گرفته تا احتمال ورود قدرتهای دیگر به بحران. به همین دلیل، حتی در شدیدترین درگیریها، کشورها معمولاً تلاش میکنند در چارچوبی باقی بمانند که کنترل اوضاع از دستشان خارج نشود.
در نهایت، اگر بخواهیم جمعبندی کنیم، سناریوی استفاده از بمب اتم علیه ایران در حال حاضر بیشتر یک ترس ذهنی و قیاس تاریخی است تا یک گزینه واقعی در برنامهریزی نظامی. جنگ اگر هم گسترش پیدا کند، به احتمال زیاد در همان سطح متعارف یا نامتقارن ادامه خواهد یافت. اما همانطور که تاریخ نشان داده، در شرایط بحرانهای شدید، همیشه باید جایی برای بدترین سناریوها باز گذاشت.