مهرداد یکم یا ارشک پنجم معروف به مهرداد بزرگ شاهنشاه ایران از سال ۱۷۱ پیش از میلاد تا ۱۳۲ پ.م و معمار اصلی شاهنشاهی اشکانی بود. فتوحات او دولت اشکانی را از یک پادشاهی کوچک به یک شاهنشاهی جهانی و از بزرگترین قدرتهای زمان خود تبدیل کرد.او اولین پادشاه اشکانی است که عنوان پادشاهان هخامنشی، شاهنشاه، را برای خود برگزید.
تکیه زدن مهرداد بر تخت شاهی:
مهرداد فرزند فریاپت و نوه برادری ارشک یکم بود. او چند برادر داشت که بزرگترین آنها، فرهاد یکم، در سال ۱۷۶ پ.م. به جای پدرشان بر تخت شاهی نشسته بود.
طبق سنت باستان، شاه باید یکی از فرزندان خود را به عنوان جانشین انتخاب میکرد اما با اینکه در خط جانشینی فرزندان فرهاد بر مهرداد اولویت داشتند، او سنت را شکست و برادرش را به دلیل شایستگیهایی که از خودش نشان داده بود، به عنوان جانشین خود برگزید.
|
پس از مرگ فرهاد یکم مهرداد به جای او برتخت نشست. او در نخستین عملیات نظامی گسترده خود رو به سوی پادشاهی باکتریا کرد. پادشاهی باکتریا که در جریان جنگهای طولانی با سغد و دولتهای هندی تضعیف شده بود، در دهه ۱۵۰ پ.م به سختی از شاهنشاه اشکانی شکست خورد و مهرداد وارد باکتریا شد و این منطقه را ضمیمه خاک امپراتوری خود کرد. پس از آن، مهرداد رو به سوی سلوکیان برگرداند. در ۱۴۶ پ.م به ماد حمله کرده و هگمتانه را تصرف کرد. پس از آن، در سال ۱۴۱ پ.م وارد بابل و بینالنهرین شد و در آنجا رسماً به عنوان شاهنشاه ایران تاجگذاری کرد. سکههایی از این دوران که در شهر سلوکیه ضرب شدهاند برجای ماندهاست. پس از آن برای برای دفاع از مرزهای شمالی شاهنشاهی اشکانی به گرگان رفت. در همین زمان بود که سرداران اشکانی به نام او پارس و ایلام را فتح کردند. درحالیکه شهر صددروازه به عنوان اولین پایتخت اشکانی انتخاب شد مهرداد یکم در سلوکیه، هگمتانه، تیسفون و شهر تازه تأسیس خود مهردادکرت اقامتگاههای شاهی نیز بنا کرد علاوه بر این مهرداد کرت محلی بود که در آن مقبرهای برای پادشاهان اشکانی ساخته شده بود و از آن نگهداری میشد. از سوی دیگر هگمتانه به اقامتگاه تابستانی خانواده سلطنتی اشکانی بدل گشت. شهر تیسفون نیز تا پیش از به حکومت رسیدن گودرز یکم به عنوان پایتخت انتخاب نشد،اما به نقل از بروسیوس به عنوان محلی برای تاجگذاریها مورد استفاده قرار میگرفت و شهری نمادین از حکومت اشکانی بود.
در سال ۱۴۰ پ.م. سلوکیان دوباره به میانرودان حمله کردند و درحالی که مهرداد در شرق مشغول نبرد با سکاها بود دیمتریوس دوم سلوکی میانرودان را فتح کرد. با این حال سلوکیان به زودی شکست خوردند و در همان سال بیرون رانده شدند. حتی خود دیمیتریوس به دست پارتها افتاد و او را به گرگان نزد مهرداد فرستادند. او به گرمی از شاه سلوکی پذیرایی کرد و حتی دختر خودش رزگونه را به عقد او درآورد.مهرداد سپس شاه ایلام را به خاطر یاری به سلوکیان مجازات کرد.شاهنشاه اشکانی همچنین اجازه داد وادفراداد دوم، فرترکه پارس، در قلمروش خودمختاری بیشتری داشته باشد. مهرداد در سال ۱۳۲ پ.م درگذشت و فرهاد دوم به جایش بر تخت نشست. |
از نخستین سالهای سده دوم پیش از میلادی اشکانیان بر ادعای خود به عنوان جانشینشان شاهنشاهان هخامنشی پافشاری بیشتری کردند. آنها مدعی بودند که ارشک، نخستین شاه اشکانی، از نسل اردشیر دوم، شاهنشاه هخامنشی است. همچنین عناوین سلطنتی هخامنشی در زمان اشکانی احیا شدند که مهمترین آنها عنوان شاهنشاه (شاه شاهان) بود. مهرداد یکم نخستین فرمانروای اشکانی بود که با این عنوان سکه زد، با این حال تبدیل شدن آن عنوان معمول شاهان اشکانی، تا دوران مهرداد دوم به طول انجامید. همچنین شاهان اولیه اشکانی، بر روی سکههایشان خود را با کلاه شهربانی هخامنشی به تصویر کشیدهاند.
|
میراث مهرداد اول: مهمترین دستاورد مهرداد در طول زندگی اش آن بود که پادشاهی اشکانی را از یک فرمانروایی محلی به یک شاهنشاهی جهانی تبدیل کرد. او از فتوحاتش در غرب این هدف را دنبال میکرد تا با تسلط بر سوریه به مدیترانه برسد و هژمونی ایران را بر آن منطقه برقرار کند. با این حال، این هدف تا پایان دوران ساسانی به یک کشمکش جدی میان ایران و روم بود و به هیچ نتیجه قطعیای نرسید. از آنجایی که مهرداد را به عنوان معمار اصلی شاهنشاهی اشکانی میدانند برخی او را در کنار شاهنشاهانی مانند کوروش بزرگ بنیانگذار شاهنشاهی هخامنشی قرار میدهند. |
نگار مهرداد بزرگ در خوزستان:
