تاریخچه کیت‌های جام جهانی؛ پیراهنی که مارادونا را برای همیشه از جام جهانی گرفت

در این بخش از تاریخچه کیت‌های جام جهانی، به سراغ دورانی می‌رویم که آدیداس با الگوهای مشترک خود بخش بزرگی از تیم‌های ملی را پوشش می‌داد، پوما با نوآوری‌های تازه نگاه‌ها را به خود جلب کرد و برخی از ماندگارترین لباس‌های تاریخ فوتبال، از آلمان قهرمان ۱۹۹۰ گرفته تا ایرانِ خاطره‌انگیز ۱۹۹۸، متولد شدند.

در کنار این تحولات، روایت‌هایی کمتر شنیده‌شده نیز وجود دارد؛ از تغییر رنگ سنتی کیت عراق و نوشته‌های روی پیراهن کانادا گرفته تا ابتکار تیم ملی کاستاریکا در جام جهانی با کیتی شبیه به کیت باشگاه یوونتوس!

جام جهانی 1986؛ شروع دورانی که آدیداس با یک قالب، نیمی از جام جهانی را طراحی می‌کند

 تا اواسط دهه ۱۹۸۰، آدیداس به بزرگ‌ترین تولیدکننده کیت تیم‌های ملی در جام جهانی تبدیل شده بود. موفقیت این برند در تورنمنت‌های قبلی که در قسمت‌های گذشته اشاره کردیم و دیده شدن سه خط معروفش روی لباس بسیاری از تیم‌ها باعث شد فدراسیون‌های بیشتری به همکاری با آدیداس علاقه‌مند شوند. با افزایش تعداد تیم‌های تحت پوشش، آدیداس از جام جهانی ۱۹۸۶ رویکردی جدید را در پیش گرفت؛ به جای طراحی یک پیراهن کاملاً اختصاصی برای هر تیم، این شرکت یک الگوی پایه طراحی می‌کرد و سپس با تغییر رنگ‌ها، نشان فدراسیون، یقه و برخی جزئیات، آن را برای کشورهای مختلف شخصی‌سازی می‌کرد.

نمونه بارز این سیاست را می‌توان در جام جهانی ۱۹۸۶ دید؛ جایی که کیت‌های بلژیک، عراق، مجارستان، ایرلند شمالی و کانادا از نظر ساختار کلی، فرم یقه، خطوط روی سرشانه و الگوی بدنه شباهت بسیار زیادی به یکدیگر داشتند و تفاوت اصلی آن‌ها در رنگ‌بندی و جزئیات گرافیکی بود. این سیاست از نظر تجاری نیز بسیار موفق بود. آدیداس می‌توانست با کاهش هزینه‌های طراحی و تولید، تعداد بیشتری از تیم‌های ملی را تحت پوشش قرار دهد و در عین حال، هویت بصری خود را در بزرگ‌ترین رویداد فوتبال جهان بیش از پیش تثبیت کند. جالب اینکه این روند در جام‌های جهانی بعدی نیز دیده شد و تا به امروز ادامه دارد.

از دیگر نکات قابل توجه این دوره، رنگ کیت‌های تیم ملی عراق است. در جام جهانی ۱۹۸۶، عراق با ترکیبی کاملاً متفاوت در نخستین حضور تاریخ خود در این رقابت‌ها به میدان رفت.

کیت اصلی عراق در آن جام آبی بود و لباس دوم این تیم نیز زرد طراحی شده بود؛ انتخابی که با هویت بصری امروزی «شیرهای بین‌النهرین» تفاوت زیادی دارد. عراق در هر سه دیدار خود مقابل پاراگوئه، بلژیک و مکزیک با پیراهن آبی بازی کرد و هرگز از لباس زرد خود استفاده نکرد.

وقتی تیم ملی فرانسه حاضر به همکاری با رقیب فرانسوی آدیداس نشد!

اگرچه آدیداس در جام جهانی ۱۹۸۶ با طراحی کیت ۱۳ تیم از ۲۴ تیم حاضر، سلطه خود بر بازار لباس‌های ملی را بیش از پیش تثبیت کرده بود، اما یک برند فرانسوی نیز توانست سهم قابل توجهی از این رقابت را به خود اختصاص دهد. برند لو کوک اسپورتیف (Le Coq Sportif) در آن جام طراحی لباس تیم‌های آرژانتین، اروگوئه و اسپانیا را بر عهده داشت؛ سه تیم مطرح که با کیت‌های این شرکت فرانسوی وارد رقابت‌ها شدند. نکته جالب اما این بود که با وجود فرانسوی بودن لو کوک اسپورتیف، تیم ملی فرانسه از لباس‌های این برند استفاده نمی‌کرد. فرانسوی‌ها در جام جهانی ۱۹۸۶ با کیت‌های آدیداس به میدان رفتند و یکی از مهم‌ترین تیم‌های تحت پوشش برند آلمانی بودند.

جام جهانی 1990؛ نقشه راه یک قهرمانی که از قبل تورنمنت روی لباس آلمان ترسیم شده بود

پیراهن تیم ملی آلمان غربی در جام جهانی ۱۹۹۰، بدون شک یکی از نمادین‌ترین لباس‌های تاریخ فوتبال است. طراحی زیگزاگی مشکی، قرمز و زرد روی سینه که از رنگ‌های پرچم آلمان الهام گرفته بود، در زمان خودش انقلابی به حساب می‌آمد و بعدها به یکی از مشهورترین کیت‌های تاریخ آدیداس تبدیل شد.

اما سال‌ها بعد، نظریه‌ای جالب میان هواداران و طراحان کیت مطرح شد؛ نظریه‌ای که البته هیچ‌گاه از سوی آدیداس یا فدراسیون فوتبال آلمان تأیید نشد. بر اساس این فرضیه، خطوط شکسته روی سینه پیراهن در واقع نموداری از عملکرد آلمان در چهار جام جهانی قبل از ۱۹۹۰ است؛ آلمان پس از قهرمانی در سال ۱۹۷۴، در ۱۹۷۸ تا مرحله دوم گروهی سقوط کرد، در ۱۹۸۲ و ۱۹۸۶ نایب‌قهرمان شد و در نهایت در ۱۹۹۰ دوباره به قله فوتبال جهان رسید. اگر مسیر این نتایج را روی یک نمودار رسم کنیم، شکل آن شباهت قابل توجهی به نوارهای روی سینه این پیراهن پیدا می‌کند.

نکته جالب دیگر اینکه این پیراهن نخستین بار در یورو ۱۹۸۸ رونمایی شد و آلمان غربی با همین طراحی وارد جام جهانی ۱۹۹۰ شد و در پایان، سومین قهرمانی جهان را به دست آورد.

گفته می‌شود پیراهن سبز آلمان (کیت دوم) در جام جهانی ۱۹۹۰ از لباس قهرمان اروپا، یعنی هلند در یورو ۱۹۸۸، الهام گرفته شده بود.

جالب اینکه آلمان تنها یک بار با این پیراهن سبز در جام جهانی ۱۹۹۰ بازی کرد؛ در دیدار نیمه‌نهایی مقابل انگلیس، مسابقه‌ای که پس از تساوی ۱-۱ در ضربات پنالتی به سود ژرمن‌ها پایان یافت و همین موضوع باعث شد این لباس نیز به یکی از ماندگارترین کیت‌های تاریخ فوتبال تبدیل شود.

ابتکار جالب کاستاریکا؛ لباسی شبیه یوونتوس بپوشید تا حمایت هواداران را جلب کنید

لباس راه‌راه سیاه و سفید کاستاریکا در جام جهانی ۱۹۹۰ در اصل کیت دوم رسمی این تیم و ادای احترامی به باشگاه تاریخی لا لیبرتاد بود؛ اما سرمربی تیم، بورا میلوتینوویچ، تصمیم گرفت در دیدار مقابل برزیل که در شهر تورین برگزار می‌شد، از این پیراهن استفاده کند تا با شباهتش به لباس یوونتوس، حمایت هواداران محلی را جلب کند.

در جام جهانی ۱۹۹۰، سیاست آدیداس برای استفاده از قالب‌های مشترک بیش از هر زمان دیگری به چشم می‌آمد. این برند آلمانی که لباس بخش بزرگی از تیم‌های حاضر را طراحی کرده بود، به جای خلق یک طرح کاملاً اختصاصی برای هر کشور، از چند الگوی ثابت استفاده می‌کرد و تنها رنگ‌ها، نشان فدراسیون و برخی جزئیات را تغییر می‌داد. یکی از مشهورترین نمونه‌ها، رومانی و آمریکا بودند. هر دو تیم از یک قالب مشترک با نوارهای مورب روی شانه و آستین استفاده می‌کردند؛ با این تفاوت که رومانی آن را با ترکیب زرد، آبی و قرمز و آمریکا با رنگ‌های سفید، آبی و قرمز به تن داشت. همین سیاست در مورد اتحاد جماهیر شوروی و چکسلواکی نیز دیده می‌شد. هر دو تیم از یک الگوی گرافیکی یکسان با خطوط هندسی روی قسمت بالایی پیراهن بهره می‌بردند؛ تنها تفاوت در رنگ‌بندی و نشان فدراسیون بود. نمونه دیگر، کامرون و مصر بودند که پیراهن‌هایشان نیز بر پایه یک قالب مشترک طراحی شده بود. فرم یقه، ساختار شانه‌ها و چیدمان خطوط روی بدنه در هر دو لباس یکسان بود و تنها رنگ‌های سبز و قرمز، هویت متفاوتی به آن‌ها می‌داد.

جام جهانی 1994؛ آغاز استفاده از المان‌های بومی و وقتی که تاریخ روی پیراهن نقش بست

جام جهانی ۱۹۹۴ برای نخستین‌بار، یکی از مهم‌ترین روندهای طراحی لباس فوتبال را به نمایش گذاشت. آدیداس در طراحی کیت نیجریه، به جای استفاده از الگوهای صرفاً هندسی، از نقوش الهام‌گرفته از هنر و فرهنگ بومی این کشور بهره برد. طرح‌های سبز و سفید روی بخش بالایی پیراهن، برگرفته از موتیف‌های سنتی آفریقای غربی بودند و همین موضوع باعث شد کیت نیجریه از بسیاری از لباس‌های آن دوره متمایز شود.

مکزیک در جام جهانی ۱۹۹۴ یکی از متفاوت‌ترین مجموعه لباس‌های تاریخ خود را به میدان آورد. پیراهن اول این تیم با طرحی از سنگ خورشید آزتک‌ها یا همان تقویم مشهور آزتکی تزئین شده بود؛ نمادی که یکی از مهم‌ترین آثار تمدن آزتک به شمار می‌رود. روی بخش جلویی کیت دوم مکزیک، تصویر بال‌های عقاب طراحی شده بود؛ عقابی که در اسطوره‌های مکزیک و نشان ملی این کشور جایگاه ویژه‌ای دارد.

تیم ملی کره جنوبی در جام جهانی ۱۹۹۴ یکی از عجیب‌ترین تصمیم‌های تاریخ لباس خود را گرفت. کره‌ای‌ها که همواره با پیراهن قرمز شناخته می‌شدند، در یکی از مسابقات خود برای نخستین و تنها بار در تاریخ جام‌های جهانی، با پیراهن آبی به میدان رفتند. این لباس تنها در دیدار مقابل آلمان استفاده شد و پس از پایان آن جام، دیگر هرگز در جام جهانی بر تن بازیکنان کره جنوبی دیده نشد. به همین دلیل، پیراهن آبی کره جنوبی به یکی از کمیاب‌ترین کیت‌های تاریخ این تیم تبدیل شده است.

یکی از عجیب‌ترین اتفاقات جام جهانی ۱۹۹۴ برای میزبان مسابقات رخ داد. تیم ملی آمریکا در چهار مسابقه خود، سه بار با لباس دوم به میدان رفت و تنها یک بار از پیراهن اصلی استفاده کرد.

آمریکایی‌ها مقابل سوئیس، کلمبیا و رومانی با کیت دوم آبی‌رنگ خود بازی کردند و تنها در دیدار مرحله یک‌هشتم نهایی برابر برزیل از پیراهن سفید اصلی استفاده کردند؛ مسابقه‌ای که با شکست ۱-۰ آمریکا به پایان رسید و باعث حذف میزبان از رقابت‌ها شد.

این موضوع باعث شد برخلاف انتظار، کیت دوم آمریکا بیش از لباس اصلی این تیم در خاطره هواداران جام جهانی ۱۹۹۴ باقی بماند.

آخرین پیراهن‌های مارادونا در جام جهانی

جام جهانی ۱۹۹۴ تنها به خاطر حذف زودهنگام آرژانتین در یادها نماند؛ این تورنمنت آخرین حضور مارادونا در بزرگ‌ترین صحنه فوتبال جهان را نیز رقم زد. آرژانتین در دومین دیدار مرحله گروهی مقابل تیم ملی یونان برای جلوگیری از تشابه رنگ، با کیت دوم سرمه‌ای‌رنگ خود به میدان رفت. مارادونا در همان مسابقه با یک شوت تماشایی گل چهارم تیمش را به ثمر رساند و سپس یکی از معروف‌ترین خوشحالی‌های تاریخ جام جهانی را انجام داد؛ او با چشمانی خیره و فریادی بلند، مستقیماً به سمت دوربین تلویزیونی دوید. این تصویر، به یکی از ماندگارترین قاب‌های دوران حرفه‌ای او تبدیل شد.

با این حال، تنها چند روز بعد، آزمایش دوپینگ مارادونا پس از همین مسابقه مثبت اعلام شد. ماده ممنوعه افدرین و چند مشتق آن در نمونه او یافت شد و فیفا او را از ادامه رقابت‌ها محروم کرد. آخرین مسابقه مارادونا در جام جهانی، دیدار برابر نیجریه بود؛ مسابقه‌ای که آرژانتین با کیت اول راه‌راه سفید و آبی خود به میدان رفت و با نتیجه ۲ بر ۱ پیروز شد. مارادونا پس از پایان این بازی، هنگام خروج از زمین توسط یک مأمور کنترل دوپینگ همراهی شد؛ تصویری که به نماد پایان دوران حضور او در جام‌های جهانی تبدیل شد.

به این ترتیب، آخرین گل مارادونا در جام جهانی با پیراهن دوم آرژانتین مقابل یونان ثبت شد و آخرین حضورش در این رقابت‌ها با پیراهن راه‌راه کلاسیک آرژانتین برابر نیجریه رقم خورد.

جام جهانی 1998؛ خاص‌ترین کیت‌ها را برندهای غیر مطرح طراحی کردند!

جام جهانی ۱۹۹۸ فرانسه را بسیاری آغاز عصر مدرن طراحی کیت‌های فوتبال می‌دانند. در دورانی که آدیداس، نایکی و پوما بخش بزرگی از بازار تیم‌های ملی را در اختیار داشتند، سه مورد از متفاوت‌ترین و ماندگارترین لباس‌های این تورنمنت را برندهایی طراحی کردند که در مقایسه با این غول‌های صنعت پوشاک، سهم بسیار کمتری از جام جهانی داشتند.

یکی از آن‌ها، لباس تیم ملی جامائیکا بود که توسط برند ایتالیایی کاپا طراحی شد. کاپا که از دهه ۱۹۶۰ فعالیت خود را آغاز کرده و بیشتر با لباس باشگاه‌های ایتالیایی شناخته می‌شد، برای نخستین حضور جامائیکا در جام جهانی، کیتی طراحی کرد که با ترکیب جسورانه سبز، زرد و مشکی و نوارهای مورب روی آستین‌ها، هنوز هم یکی از خاص‌ترین لباس‌های تاریخ این رقابت‌ها به شمار می‌رود.

تیم ملی ژاپن نیز در نخستین حضور خود در جام جهانی، با کیتی از برند ژاپنی اسیکس به میدان رفت. اسیکس که یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان تجهیزات ورزشی آسیاست، پیراهنی آبی با شعله‌های قرمز و سفید روی شانه‌ها طراحی کرد؛ طرحی الهام‌گرفته از انرژی، سرعت و هویت بصری فوتبال ژاپن که به یکی از محبوب‌ترین کیت‌های دهه ۱۹۹۰ تبدیل شد.

اما شاید نمادین‌ترین لباس جام جهانی ۱۹۹۸ متعلق به کرواسی بود. برند ایتالیایی لوتو برای دومین حضور تاریخ کرواسی در جام جهانی، پیراهنی طراحی کرد که مربع‌های قرمز و سفید معروف پرچم این کشور را به شکلی خلاقانه روی نیمه جلویی لباس به نمایش می‌گذاشت. کرواسی با همین کیت تا مقام سوم جهان پیش رفت و لباسش نیز به یکی از ماندگارترین تصاویر آن جام تبدیل شد.

نوستالژیک‌ترین پیراهن تاریخ ایران؛ شاهکار پوما در جام جهانی ۱۹۹۸

اگر از هواداران فوتبال ایران درباره خاطره‌انگیزترین کیت تاریخ تیم ملی سؤال شود، بدون شک یکی از اولین پاسخ‌ها، پیراهن جام جهانی ۱۹۹۸ خواهد بود؛ لباسی که توسط برند آلمانی پوما طراحی شد و برای همیشه در حافظه فوتبال ایران ماندگار شد.

ماندگاری این پیراهن اما فقط به طراحی آن محدود نمی‌شود. ایران با همین لباس، در تاریخ ۳۱ خرداد ۱۳۷۷ (۲۱ ژوئن ۱۹۹۸) مقابل آمریکا به میدان رفت و با پیروزی تاریخی ۲ بر ۱، نخستین برد خود در تاریخ جام‌های جهانی را جشن گرفت. گل‌های حمید استیلی و مهدی مهدوی‌کیا در کنار تصاویر پیش از مسابقه، باعث شدند این کیت به یکی از نمادین‌ترین پیراهن‌های تاریخ ورزش ایران تبدیل شود.

آغاز عصر رقابت سه غول طراحی؛ ورود قدرتمند نایکی به جام جهانی

جام جهانی ۱۹۹۸ فرانسه نقطه عطفی در رقابت برندهای تولیدکننده کیت بود. نایکی که برای نخستین بار حضوری گسترده در جام جهانی داشت، با طراحی لباس ۶ تیم ملی وارد این رقابت‌ها شد و در همان اولین حضور جدی خود، در کنار آدیداس به بیشترین سهم از بازار کیت‌های جام جهانی رسید.

در این تورنمنت، هر دو برند آدیداس و نایکی لباس ۶ تیم ملی را طراحی کردند. پس از آن‌ها، پوما نیز با طراحی کیت ۵ تیم، جایگاه خود را به عنوان سومین قدرت بزرگ بازار تثبیت کرد. به این ترتیب، از ۳۲ تیم حاضر در جام جهانی ۱۹۹۸، بیش از نیمی از آن‌ها با لباس یکی از این سه برند به میدان رفتند.

حضور پررنگ نایکی، پایان سلطه تقریبا یک‌جانبه آدیداس در جام‌های جهانی بود. از این دوره به بعد، رقابت میان آدیداس، نایکی و پوما وارد مرحله‌ای تازه شد؛ رقابتی که تنها به کیفیت لباس‌ها محدود نبود و به طراحی‌های خلاقانه، قرارداد با تیم‌های بزرگ ملی و ستاره‌های فوتبال نیز کشیده شد.