اگر تا حالا وسط یک روز شلوغ، درست وقتی که باید هم به کارهای خانه برسید، هم حواستان به بازی و یادگیری بچه باشد، از خودتان پرسیدهاید "کاش یکی برایم برنامه میچید"، خبر خوب این است که چنین منابعی وجود دارند. خیلی از والدین و مربیان بهجای اینکه هر روز از صفر برای فعالیتهای کودک فکر کنند، از کتابهای آمادهای استفاده میکنند که بر اساس سن و مرحلهی رشد، طرح فعالیت، بازی و برنامهی آموزشی پیشنهاد میدهند.
نکتهی جالب این است که این نوع کتابها فقط برای مربیان مهدکودک نیستند. خیلی از مادرها و پدرهایی که ترجیح میدهند خودشان مسیر یادگیری فرزندشان را در خانه بچینند، از همین منابع استفاده میکنند؛ چون دیگر لازم نیست نگران باشند که آیا فعالیتی که برای بچه انتخاب کردهاند متناسب با سنش هست یا نه. یک برنامهی آماده و سنجیده جلوی رویشان است و کافی است آن را با روحیهی فرزندشان تطبیق بدهند.
در ادامه، چند تا از این منابع را که در انتشارات نردبان موجودند معرفی میکنیم؛ از طرحهای کار مربی گرفته تا آلبومهای ثبت رشد نوزاد و راهنماهای ایمنی برای والدین. هر کدام از این کتابها یک بخش کوچک از پازل بزرگتر رشد کودک را پوشش میدهند و میشود بسته به سن بچه و نیاز خانواده، ترکیب مناسبی از آنها را انتخاب کرد.
طرحهای کار مربی (جلد اول)؛ یک کتاب تربیت کودک برای شروع کار با کودکان پیشدبستانی
این جلد اول از مجموعهای است که مخصوص مربیان مهدکودک و پیشدبستانی نوشته شده، برای کودکان حدوداً ۳ تا ۵ سال. ایدهی اصلی این است که مربی مجبور نباشد هر جلسه را از صفر طراحی کند؛ کتاب طرحهای آماده، پیشنهاد بازی، و ایدههای فعالیت گروهی در اختیارش میگذارد.
چرا جلد اول نقطهی شروع خوبی است؟ چون پایهی کار را میچیند: نظم کلاس، آشناسازی بچهها با فضای گروهی، و اولین قدمهای یادگیری از طریق بازی. برای مربیهای تازهکار یا مادرانی که تازه تصمیم گرفتهاند نقش مربی خانگی را هم بر عهده بگیرند، این جلد یک نقطهی شروع منطقی است.
یکی از چیزهایی که این جلد را برای مربیان تازهکار مفید میکند، ساختار سادهی طرحهاست. هر فعالیت معمولاً با یک هدف کوتاه شروع میشود، بعد وسایل و امکانات موردنیاز را مشخص میکند، و در نهایت مراحل اجرا را قدمبهقدم توضیح میدهد. این یعنی حتی کسی که تجربهی زیادی در کار با گروه بچهها ندارد، میتواند بدون سردرگمی جلسه را پیش ببرد و از همان جلسهی اول نتیجهی مشخصی بگیرد.
طرحهای کار مربی (جلد دوم)
جلد دوم همان مسیر جلد اول را ادامه میدهد اما یک پله جلوتر میرود. فرض بر این است که بچهها با فضای کلاس و قوانین سادهاش آشنا شدهاند و حالا وقت آن رسیده که فعالیتها کمی پیچیدهتر و هدفمندتر شوند.
طرحهای این جلد بیشتر حول تقویت مهارتهای حرکتی ظریف، تمرکز، و تعامل بین بچهها میچرخد. یعنی از بازیهای صرفاً سرگرمکننده، بهتدریج به سمت فعالیتهایی حرکت میکند که همزمان هم بچه را مشغول نگه میدارد و هم چیزی به او یاد میدهد؛ دقیقاً همان تعادلی که هر مربی یا مادری دنبالش است.
نکتهای که در این جلد به چشم میخورد این است که فعالیتها بیشتر به سمت کار گروهی سوق داده شدهاند؛ یعنی بهجای اینکه هر بچه تنها یک کار را انجام دهد، تمرینها طوری طراحی شدهاند که بچهها با هم همکاری کنند، نوبت بگیرند و یاد بگیرند صبر کردن برای نوبت خودشان چطور است. این نوع تمرینها معمولاً زمینهساز مهارتهای اجتماعی مهمتری در سالهای بعد میشوند.
طرحهای کار مربی (جلد سوم)
جلد سوم برای مربیها و مادرانی مناسب است که میخواهند فعالیتهای متنوعتری در برنامهی هفتگی خود بگنجانند. تمرکز این جلد بیشتر روی گسترش دایرهی واژگان، تقویت خلاقیت از طریق نقاشی و کاردستی، و آشنایی کودک با مفاهیم سادهی محیط اطراف است.
نکتهی خوب طرحهای کار مربی این است که معمولاً هر فعالیت با یک هدف مشخص همراه است؛ یعنی مربی یا والد دقیقاً میداند این بازی قرار است چه مهارتی را در بچه تقویت کند، نه اینکه فقط وقتگذرانی باشد.
در این جلد، بخش قابلتوجهی از فعالیتها حول قصهگویی و بازآفرینی داستانهاست. بچه بعد از شنیدن یک داستان کوتاه، تشویق میشود آن را با کلمات خودش دوباره تعریف کند یا بخشی از آن را نقاشی کند. این کار هم زبان بچه را تقویت میکند، هم به او فرصت میدهد تخیلش را آزادانه به کار بگیرد؛ چیزی که در فضای رسمیتر مدرسه، فرصت کمتری برایش پیدا میشود.
طرحهای کار مربی (جلد چهارم)
هرچه در این مجموعه جلوتر میرویم، فعالیتها ساختاریافتهتر میشوند. جلد چهارم بیشتر روی آمادهسازی کودک برای مرحلهی بعدی آموزش، یعنی ورود به فضای دبستانی، تمرکز دارد. تمرینهای مربوط به تشخیص الگو، شمارش ساده، و پیروی از دستورالعملهای چندمرحلهای در این جلد پررنگتر است.
برای والدینی که نگران "آمادگی برای مدرسه" فرزندشان هستند، این جلد میتواند یک راهنمای عملی و قدمبهقدم باشد، بدون اینکه فضای یادگیری خشک و کسلکننده شود.
یکی از دغدغههای رایج والدین در این بازهی سنی این است که فرزندشان چطور با قوانین ثابتتر و انتظارات جدیتر مدرسه کنار بیاید. طرحهای این جلد سعی میکنند این گذار را تدریجی کنند؛ یعنی بهجای اینکه یکباره بچه را با قوانین سختگیرانه روبهرو کنند، از طریق بازی و تکرار، او را بهمرور با مفهوم "پیروی از دستور" و "تمام کردن یک کار تا انتها" آشنا میکنند.
طرحهای کار مربی (جلد پنجم)
جلد پنجم، جلد پایانی این مجموعه است و معمولاً جمعبندی مهارتهایی است که در جلدهای قبلی پایهگذاری شده. طرحهای این جلد ترکیبی از مهارتهای شناختی، اجتماعی و حرکتی هستند و بیشتر برای بچههایی طراحی شده که در آستانهی ورود به مقطع بعدی آموزشی قرار دارند.
اگر مجموعه را از جلد اول تا پنجم پیش بروید، عملاً یک مسیر آموزشی کامل و پیوسته را طی کردهاید که هم برای مربیهای مهدکودک کاربردی است و هم برای والدینی که دوست دارند خودشان این نقش را در خانه ایفا کنند.
خیلی از مربیانی که این مجموعه را بهترتیب استفاده میکنند میگویند بزرگترین مزیتش این است که دیگر لازم نیست نگران "خلأ آموزشی" بین جلسات باشند؛ چون هر جلد دقیقاً از همان نقطهای ادامه پیدا میکند که جلد قبلی تمام شده. این پیوستگی، برای گروههایی که یک سال کامل با هم کار میکنند، تفاوت زیادی در نتیجهی نهایی ایجاد میکند.
طرحهای کار مادر-مربی (برای کودکان ۳ تا ۴ سال)
این کتاب کمی متفاوت از مجموعهی قبلی است؛ همانطور که از اسمش پیداست، مخاطبش مادرانی هستند که میخواهند در خانه، بدون نیاز به حضور در کلاس یا مهدکودک، نقش مربی را برای فرزندشان ایفا کنند.
برای بچههای ۳ تا ۴ سال، تمرکز اصلی روی بازیهای سادهی حسی-حرکتی، آشنایی با رنگها و شکلها، و تقویت زبان از طریق گفتوگوی روزمره است. نکتهی مهم این جلد این است که فعالیتها نیازی به وسایل خاص یا گرانقیمت ندارند؛ بیشترشان با امکاناتی که در هر خانهای پیدا میشود قابل اجراست.
خیلی از مادرها در این سن با این چالش روبهرو میشوند که نمیدانند چه مقدار "برنامهریزیشده" بودن برای بچهی سهساله مناسب است و از کجا باید مرز بین بازی آزاد و فعالیت هدفمند را بکشند. این جلد با پیشنهاد دادن چند فعالیت کوتاه در روز، بهجای یک برنامهی فشرده و طولانی، همین تعادل را برای مادر فراهم میکند.
طرحهای کار مادر-مربی (برای کودکان ۴ تا ۵ سال)
یک پله جلوتر از جلد قبلی، این کتاب برای بچههای ۴ تا ۵ ساله نوشته شده. در این سن، بچهها معمولاً کنجکاوی بیشتری نسبت به دنیای اطرافشان نشان میدهند و توانایی دنبال کردن دستورالعملهای چندمرحلهای در آنها شکل میگیرد.
فعالیتهای پیشنهادی این جلد بیشتر حول تقویت حافظه، دستهبندی اشیا، و شروع آشنایی با مفاهیم اولیهی عددی است. برای مادرهایی که میخواهند بدون فشار آوردن به بچه، زمینهی یادگیریهای بعدی را فراهم کنند، این جلد گزینهی مناسبی است.
یکی از نکاتی که در طراحی این جلد رعایت شده، تنوع فعالیتهاست؛ یعنی بهجای تکرار یک نوع بازی، ترکیبی از فعالیتهای ذهنی، حرکتی و هنری در کنار هم قرار گرفته. این تنوع کمک میکند بچه در این سن، که هنوز تمرکزش خیلی طولانی نیست، خسته نشود و با انگیزهی بیشتری فعالیت بعدی را دنبال کند.
طرحهای کار مادر-مربی (برای کودکان ۵ تا ۶ سال)
جلد آخر این زیرمجموعه برای بچههای ۵ تا ۶ ساله است؛ یعنی درست همان بازهای که بیشتر والدین شروع میکنند به فکر کردن دربارهی آمادگی برای دبستان. فعالیتهای این کتاب حول تقویت دقت، تمرکز طولانیتر، و آمادهسازی ذهنی برای فضای رسمیتر آموزش میچرخد.
چیزی که این سه جلد را در کنار هم ارزشمند میکند این است که یک مسیر پیوسته از ۳ تا ۶ سالگی را پوشش میدهند؛ یعنی والدین میتوانند از یک سن مشخص شروع کنند و همراه با رشد بچه، جلد بعدی را ادامه بدهند.
نکتهای که در این جلد بیشتر به چشم میآید، توجه به مهارتهای پیشنوشتاری است؛ یعنی تمرینهایی که دست بچه را برای گرفتن مداد و کشیدن خطوط اولیه آماده میکنند، بدون اینکه مستقیماً او را وادار به نوشتن حروف کنند. این رویکرد تدریجی معمولاً باعث میشود بچه بعداً با اضطراب کمتری وارد فضای نوشتن رسمی شود.
من چجوری یک ساله شدم؟ (آلبوم لحظههای اول زندگی)
این یکی از آن کتابهایی است که بیشتر شبیه یک همراه احساسی برای والدین است تا یک منبع آموزشی خشک. این آلبوم فضایی فراهم میکند تا لحظات مهم سال اول زندگی نوزاد؛ از اولین لبخند تا اولین قدم، ثبت و نگهداری شود.
برای والدینی که دوست دارند خاطرات این دوران کوتاه و پرشتاب را جایی ماندگار کنند، این آلبوم بیشتر از یک کتاب معمولی، یک یادگاری خانوادگی است. خیلی از خانوادهها بعدها، وقتی بچه بزرگتر میشود، همین صفحات را با او ورق میزنند و از آن روزها برایش تعریف میکنند.
ساختار این آلبوم معمولاً طوری است که هر صفحه به یک نقطهی عطف مشخص اختصاص دارد؛ اولین بار که نوزاد لبخند میزند، اولین بار که سرش را بالا نگه میدارد، اولین باری که مینشیند و بعد اولین قدمهایش. برای والدینی که در شلوغی روزهای اول با نوزاد، فرصت زیادی برای ثبت خاطرات ندارند، همین قالب آماده کمک میکند هیچکدام از این لحظات فراموش نشود.
برنامه آموزشی تحول یکپارچهی کودک (شیرخوار)
این کتاب بخشی از یک مجموعهی جامعتر دربارهی رشد کودک است که هر جلد آن به یک بازهی سنی خاص اختصاص دارد. جلد مربوط به دوران شیرخوارگی روی مهارتهای پایهای تمرکز دارد: رشد حرکتی اولیه، پاسخدهی به محرکهای حسی، و شکلگیری اولین ارتباطهای عاطفی بین نوزاد و والدین.
برای والدینی که تازه پا به دنیای پدر و مادر بودن گذاشتهاند و میخواهند بدانند رشد طبیعی در این سن چه شکلی است، این کتاب یک نقشهی راه ساده و قابلفهم ارائه میدهد.
یکی از دلواپسیهای رایج والدین تازهکار، مقایسه کردن بیوقفهی رشد بچهشان با بچههای دیگر است. این کتاب با ارائهی یک چارچوب کلی از "چه چیزی معمولاً در این سن اتفاق میافتد"، بهجای اعداد و نمودارهای سختگیرانه، کمی از این اضطراب مقایسهای میکاهد و به والدین اجازه میدهد با دید بازتری به مسیر رشد فرزندشان نگاه کنند.
برنامه آموزشی تحول یکپارچهی کودک (نوپا)
نسخهی بعدی همین مجموعه، مخصوص دوران نوپایی است؛ یعنی زمانی که کودک تازه راه افتاده و دنیای اطرافش ناگهان بزرگتر شده. در این مرحله، تمرکز برنامهی آموزشی روی هماهنگی حرکتی، شروع استقلال در انجام کارهای ساده، و رشد زبان است.
نکتهای که خیلی از والدین دربارهی این دوران نمیدانند این است که بخش زیادی از یادگیری نوپاها از طریق آزمونوخطا و تکرار اتفاق میافتد، نه توضیح مستقیم؛ و همین کتاب هم دقیقاً بر همین اساس فعالیتهایش را طراحی کرده.
برنامه آموزشی تحول یکپارچهی کودک
جلد کاملتر این مجموعه، که دید جامعتری نسبت به مسیر رشد کودک در سالهای اولیه ارائه میدهد، برای والدین و مربیانی مناسب است که میخواهند یک چارچوب کلیتر از تحول کودک در اختیار داشته باشند، بدون اینکه لازم باشد هر جلد را جداگانه دنبال کنند.
این کتاب معمولاً بهعنوان یک منبع مرجع در کنار جلدهای تخصصیتر استفاده میشود؛ جایی که والد یا مربی میخواهد ببیند مرحلهی بعدی رشد کودک چه انتظاراتی را با خودش میآورد.
راهنمای والدین برای حفاظت از کودکان
این کتاب از باقی موارد این لیست متفاوت است، چون بهجای فعالیت و بازی، مستقیم به یکی از دغدغههای جدی والدین میپردازد: ایمنی کودک. موضوع اصلی این راهنما کمک به والدین است تا بتوانند فرزندشان را در برابر خطرات و آسیبهای احتمالی آگاه و آماده کنند، بدون اینکه فضای ترس یا اضطراب غیرضروری ایجاد شود.
چرا این کتاب مهم است؟ چون خیلی از والدین میدانند باید دربارهی ایمنی با بچهشان صحبت کنند، اما نمیدانند دقیقاً از کجا شروع کنند یا چه کلماتی مناسب سن بچه است. این راهنما همین خلأ را پر میکند و به والدین کمک میکند گفتوگویی متناسب با سن و درک کودک داشته باشند.
خیلی از خانوادهها این موضوع را به تعویق میاندازند چون فکر میکنند "بچه هنوز کوچک است" یا نگرانند که با طرح این بحث، ترسی غیرضروری در بچه ایجاد کنند. راهنماهای اینچنینی معمولاً نشان میدهند که اتفاقاً برعکس است؛ صحبت کردن به شکلی ساده و متناسب با سن، بهجای ایجاد ترس، به بچه احساس امنیت و آگاهی میدهد. داشتن چنین منبعی در خانه، به والد کمک میکند این گفتوگو را با اطمینان بیشتری شروع کند و کلمات درستی برای هر مرحله از رشد فرزندش پیدا کند.