این روزها شرق ترکیه - استانهای وان، آغری و حکاری - بیش از همیشه زیر ذرهبین است. نه بهخاطر اعلام جنگ یا جابهجایی پرسر و صدا، بلکه بهدلیل مجموعهای از اقدامات آرام، پیوسته و حسابشده که آنکارا طی چند سال گذشته در این نوار مرزی انجام داده و حالا در فضای پرتنش منطقه، معنای تازهای پیدا کردهاند. ترکیه در شرق خود دنبال ماجراجویی نیست؛ دنبال «غافلگیر نشدن» است.
از نظر فیزیکی، مرز ترکیه با ایران امروز با 10 سال قبل قابل مقایسه نیست. دیوارهای بتنی چندلایه، خندقهای عمیق، جادههای مرزی جدید، برجهای دیدبانی مجهز به دوربین حرارتی و پهپادهای نظارتی، محصول پروژهای است که وزارت دفاع و کشور ترکیه از حوالی اواخر دهه ۲۰۱۰ شروع کرد. مقامهای رسمی ترکیه بارها در گفتوگو با خبرگزاری آناتولی تأکید کردهاند که «تقویت مرز شرقی یک پروژه بلندمدت امنیت ملی بوده، نه واکنش مقطعی». این تأکید مهم است، چون نشان میدهد آنچه امروز دیده میشود، ادامه یک روند است نه مقدمه یک اقدام ناگهانی.
در هفتهها و ماههای اخیر، آنچه به این روند وزن تازه داده، افزایش بازدید فرماندهان نظامی و مقامهای امنیتی از یگانهای مرزی شرق کشور است. وزیر دفاع ترکیه و فرماندهان ارشد ارتش در بازدیدهای علنی گفتهاند که «تمام سناریوها بررسی میشود»؛ جملهای که در ادبیات امنیتی ترکیه بیشتر به معنای آمادگی برای پیامدهاست، نه طراحی عملیات تهاجمی. در برخی تحلیلهای منتشرشده در رسانههای ترکیهای، حتی سناریوی ایجاد «کمربند کنترلی انسانی» در سمت مرز - در صورت بیثباتی گسترده آنسوی مرز - مطرح شده، اما نه بهعنوان تصمیم اجرایی، بلکه بهعنوان گزینهای که روی کاغذ بررسی شده است.
نکته کلیدی اینجاست: خود ترکیه میگوید موج جدیدی از عبور غیرقانونی شکل نگرفته است. سخنگوی وزارت دفاع ترکیه بهتازگی در نشست خبری اعلام کرد که «افزایشی معنادار در عبور غیرقانونی از مرز ایران ثبت نشده» و وضعیت تحت کنترل است. این موضع در گفتوگوهای مشابه با رسانههایی مثل دیلی صباح و آناتولی هم تکرار شده. برای کشوری که تجربه موجهای میلیونی پناهجویان سوری را دارد، این جمله ساده بار امنیتی و سیاسی سنگینی دارد.
با این حال، تصویر مهاجرت فقط در عبور غیرقانونی خلاصه نمیشود. مهاجرت قانونی، موقت و نیمهموقت ایرانیان به شرق ترکیه پدیدهای است که دیده میشود. بر اساس گزارشهای رسانههای محلی وان و دادههایی که اتاقهای بازرگانی منطقهای منتشر کردهاند، در دو سال اخیر شمار ایرانیانی که با اقامت کوتاهمدت یا اجارههای ششماهه در وان ساکن شدهاند افزایش داشته است. عدد دقیق واحدی وجود ندارد، اما برخی رسانههای ترکیهای از «چند ده هزار نفر در مقیاس سالانه» صحبت کردهاند - رقمی که بیشتر اقتصادی و ارتباطی است تا پناهجویی کلاسیک.
اینجاست که مسئله اینترنت وارد تصویر میشود. قطع یا محدودیت شدید اینترنت در ایران باعث شده وان و شهرهای مرزی ترکیه به «ایستگاه موقت اتصال» تبدیل شوند. رسانههای بینالمللی و ترکیهای گزارش دادهاند که بخشی از ایرانیان، بهویژه فعالان اقتصادی، دیجیتال و رسانهای، برای چند روز یا چند هفته در شرق ترکیه میمانند تا کارهای آنلاین خود را انجام دهند. این نه موج پناهندگی است و نه مهاجرت دائمی، اما نشانهای است از اینکه بحران ارتباطی چگونه به جابهجایی انسانی منجر میشود.
این الگو بیسابقه هم نیست. در جریان جنگ ایران و عراق، بسیاری از ایرانیان - حتی از شهرهایی که مستقیماً درگیر جنگ نبودند - برای مدتی یا برای همیشه کشور را ترک کردند. آمارهای تاریخی نشان میدهد دهها هزار ایرانی در دهه ۱۳۶۰ به ترکیه رفتند، نه لزوماً بهعنوان پناهنده جنگی، بلکه بهعنوان کسانی که آینده را مبهم میدیدند. امروز شباهتها دقیقاً در همین «احساس عدم قطعیت» دیده میشود، نه در سطح درگیری نظامی.
اما شایعهای که هر از گاهی در شبکههای اجتماعی بالا میآید: آیا ترکیه چشمداشتی سرزمینی دارد؟ پاسخ کوتاه این است: نه در سیاست رسمی، نه در رسانههای جریان اصلی ترکیه، چنین چیزی دیده نمیشود. این ادعاها بیشتر محصول فضای هیجانی یا تحلیلهای بدون منبع است. سیاست خارجی اردوغان - با همه جاهطلبیهایش - بر نفوذ سیاسی، اقتصادی و امنیتی استوار است، نه الحاق سرزمینی. حتی در قفقاز و همکاری نزدیک با باکو، ترکیه مراقب بوده وارد خطوط قرمز حقوق بینالملل نشود.
شرق ترکیه امروز نه صحنه تدارک جنگ است و نه بیتفاوت به تحولات اطراف. آنکارا مرزش را سالهاست مستحکم کرده، سناریوها را روی میز دارد، آمار عبور غیرقانونی را کنترل میکند و همزمان شاهد نوعی جابهجایی نرم انسانی از آنسوی مرز است - جابهجاییای که بیشتر به اینترنت، اقتصاد و نااطمینانی گره خورده تا به گلوله و تانک.